Insonning erishgan va erisha olmagan barcha narsasi o‘z fikrlarining bevosita natijasidir. Adolatli tartiblangan koinotda, muvozanatni yo‘qotish butunlay halokat demak bo‘lgan joyda, shaxsiy javobgarlik mutlaq bo‘lishi kerak. Insonning zaifligi ham, kuchi ham, pokligi ham, nopokligi ham — boshqa birovniki emas, o‘ziniki; ularni boshqa birov emas, uning o‘zi yuzaga keltirgan va ularni faqat u o‘zgartira oladi. Uning holati ham boshqaniki emas, o‘ziniki. Uning iztirobi ham, baxti ham ichidan o‘sib chiqadi. U qanday fikrlasa, shunday bo‘ladi; qanday fikrlashda davom etsa, shundayligicha qoladi.

Kuchli odam zaif odamga, zaif odam yordamni qabul qilishni xohlamaguncha, yordam bera olmaydi; hatto o‘shanda ham zaif odam o‘zini o‘zi kuchli qilishi kerak: boshqada hayratlanadigan kuchni o‘z harakati bilan rivojlantirishi kerak. O‘z holatini o‘zgartira oladigan uning o‘zidan boshqa hech kim yo‘q.

Odamlar odatda shunday o‘ylaydilar va deydilar: «Ko‘p odamlar qul, chunki bitta zolim bor; keling, zolimni yomon ko‘raylik.» Biroq hozir kamchilik orasida bu hukmni teskari aylantirib: «Bitta odam zolim, chunki ko‘pchilik qul; keling, qullardan nafratlanaylik», deyish moyilligi ortib bormoqda. Haqiqat shuki, zolim ham, qul ham jaholat ichida hamkordirlar va bir-birlarini azoblayotgandek ko‘rinsalar-da, aslida o‘zlarini azoblamoqdalar. Kamol topgan bilim ezilganning zaifligida ham, ezuvchining suiiste’molida ham qonun amalini ko‘radi; kamol topgan muhabbat esa ikkala holat keltirgan iztirobni ko‘rib, hech birini qoralamaydi; kamol topgan mehr-shafqat esa ezuvchini ham, ezilganni ham bag‘riga oladi.

Zaiflikni yengib, barcha xudbin fikrlarni chetga surgan odam na ezuvchiga, na ezilganga mansub. U ozoddir.

Inson faqat fikrlarini yuksaltirgandagina ko‘tarila oladi, yengadi va erishadi. U faqat fikrlarini yuksaltirishdan bosh tortgandagina zaif, tuban va baxtsiz bo‘lib qoladi.

Biror narsaga erisha olishdan oldin, hatto dunyoviy narsalarga erishish uchun ham, inson fikrlarini hayvoniy nafs bandligidan yuqori ko‘tarishi kerak. Muvaffaqiyatga erishish uchun u hayvoniylikdan va xudbinlikdan butunlay voz kechishi shart emas, albatta; lekin hech bo‘lmaganda bir qismini qurbon qilishi kerak. Birinchi navbatda hayvoniy nafsga berilgan odam aniq fikrlay olmaydi, uslubiy reja tuza olmaydi; u o‘zining yashirin imkoniyatlarini topa olmaydi va rivojlantira olmaydi, har qanday ishda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Fikrlarini mardona nazorat qila boshlamagan odam ishlarni nazorat qilish va jiddiy mas’uliyatlarni olish holatida emas. U mustaqil harakat qilish va yolg‘iz turishga yaroqli emas. Biroq u faqat o‘zi tanlagan fikrlar bilan cheklangan.

Qurbonliksiz taraqqiyot ham, muvaffaqiyat ham bo‘lmaydi; insonning dunyoviy muvaffaqiyati u o‘zining chalkash hayvoniy fikrlarini qurbon qilgani, aqlini o‘z rejalarini rivojlantirishga jamlagani, qarorini va o‘ziga ishonchini mustahkamlagani darajasiga mos bo‘ladi. Fikrlarini qanchalik yuksaltirsa, u shunchalik mardona, to‘g‘ri va solih bo‘ladi, muvaffaqiyati shunchalik katta, yutuqlari shunchalik muborak va mustahkam bo‘ladi.

Koinot ochko‘z, nohalol va illatli odamni qo‘llab-quvvatlamaydi, garchi yuzaki qaraganda ba’zan shunday ko‘rinsa ham; u halol, saxiy va fazilatli odamga yordam beradi. Barcha zamonlarning buyuk ustozlari buni turli shakllarda e’lon qilganlar; buni isbotlash va bilish uchun inson faqat fikrlarini yuksaltirib, o‘zini tobora fazilatli qilishda davom etishi kifoya.

Aqliy yutuqlar — bilim izlashga yoki hayot va tabiatdagi go‘zallik va haqiqatni izlashga bag‘ishlangan fikrning natijasidir. Bunday yutuqlar ba’zan kibr va shuhratparastlik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, lekin ular bu xususiyatlarning natijasi emas; ular uzoq va mashaqqatli mehnatning, pok va fidoyi fikrlarning tabiiy mahsulidir.

Ruhiy yutuqlar — muqaddas intilishlarning ro‘yobidir. Doimo ezgu va yuksak fikrlar tasavvurida yashaydigan, pok va fidoyi narsalar ustida o‘ylaydigan odam, quyosh o‘z zenitiga, oy esa to‘liq holatiga yetgani kabi muqarrar ravishda dono va ezgu xarakterga ega bo‘ladi, ta’sir va baraka mavqeiga ko‘tariladi.

Har qanday turdagi yutuq — harakatning gultoji, fikrning tojidir. O‘zini nazorat qilish, qat’iyat, poklik, to‘g‘rilik va yaxshi yo‘naltirilgan fikr yordamida inson ko‘tariladi; hayvoniylik, dangasalik, nopoklik, buzuqlik va chalkash fikr yordamida u pastga tushadi.

Inson dunyoda yuksak muvaffaqiyatga, hatto ruhiy olamning yuksak cho‘qqilariga erishishi, keyin esa takabbur, xudbin va buzuq fikrlarga yo‘l qo‘yib, yana zaiflik va baxtsizlikka qulashi mumkin.

To‘g‘ri fikr bilan erishilgan g‘alabalar faqat hushyorlik bilan saqlanib qolishi mumkin. Ko‘pchilik muvaffaqiyatga ishonch hosil qilgach, bo‘shashib ketadi va tezda muvaffaqiyatsizlikka qaytadi.

Barcha yutuqlar — xoh ish dunyosida, xoh aql yoki ruh olamida bo‘lsin — aniq yo‘naltirilgan fikrning natijasi; ular bir xil qonun bilan boshqariladi va bir xil usulda amalga oshadi; farq faqat erishilgan ob’ektdadir.

Kam narsaga erishmoqchi bo‘lgan kam qurbonlik qiladi; ko‘pga erishmoqchi bo‘lgan ko‘p qurbonlik qilishi kerak; yuksak cho‘qqiga erishmoqchi bo‘lgan esa juda katta qurbonlik qilishi kerak.