Orzu qiluvchilar — dunyoning qutqaruvchilaridir. Ko‘zga ko‘rinadigan dunyo ko‘rinmas olam tomonidan qo‘llab-quvvatlangani kabi, odamlar ham barcha sinovlar, gunohlar va mayda yumushlari ichida o‘z yolg‘iz orzu qiluvchilarining go‘zal ro‘yolari bilan oziqlanadilar. Insoniyat o‘z orzu qiluvchilarini unuta olmaydi; ularning ideallarining so‘nishiga va o‘lishiga yo‘l qo‘ya olmaydi; u ularda yashaydi; u ularni bir kun ko‘radigan va biladigan haqiqatlar deb biladi.

Bastakor, haykaltarosh, rassom, shoir, payg‘ambar, donishmand — ular keyingi dunyoning yaratuvchilari, jannatning me’morlaridir. Dunyo go‘zal, chunki ular yashagan; ularsiz mehnatkash insoniyat halok bo‘lardi.

Yuragida go‘zal orzuni, oliy idealni asragan odam bir kun uni amalga oshiradi. Kolumb yangi dunyo haqidagi orzusini asradi va uni kashf etdi. Kopernik ko‘plab olamlar va kengroq koinot haqidagi orzusini parvarish qildi va uni ochib berdi. Budda poklik va mukammal tinchlik ruhiy dunyosi haqidagi orzuni ko‘rdi va unga kirdi.

Orzularingizni asrang; ideallaringizni asrang; yuragingizni harakatga keltiradigan musiqani, aqlingizda shakllanayotgan go‘zallikni, eng pok fikrlaringizni o‘rab turgan nafosatni asrang, chunki ulardan barcha yoqimli sharoitlar, barcha samoviy muhit o‘sib chiqadi; agar ularga sodiq qolsangiz, oxir-oqibat dunyongiz ulardan quriladi.

Xohlash — erishish, intilish — amalga oshirish demakdir. Insonning eng past istaklari to‘liq qondirilsa-yu, eng pok intilishlari ozuqasiz qurib qolsinmi? Qonun bunday emas: bunday holat hech qachon bo‘lishi mumkin emas: «So‘ranglar — sizga beriladi.»

Yuksak orzular ko‘ring, va siz qanday orzu qilsangiz, shunday bo‘lasiz. Sizning orzuingiz — bir kun bo‘lajak holatingizning va’dasi; idealingiz — oxir-oqibat ochiladigan holatingizning bashoratidir.

Eng buyuk yutuq ham avval va bir muddat faqat orzu edi. Eman daraxti yong‘oq ichida uxlaydi; qush tuxum ichida kutadi; ruhning eng yuksak ro‘yosida esa uyg‘onayotgan farishta qimirlaydi. Orzular — haqiqatlarning urug‘idir.

Sharoitlaringiz yoqimsiz bo‘lishi mumkin, lekin agar idealni anglasangiz va unga erishishga intilsangiz, ular uzoq vaqt shundayligicha qolmaydi. Ichingizda sayohat qilib, tashqarida bir joyda turib qola olmaysiz. Mana, qashshoqlik va mehnat azobi ichida ezilgan bir yigit; u nosog‘lom ustaxonada uzoq soatlar ishlaydi; maktabda o‘qimagan, nafosatdan mutlaqo bebahra. Lekin u yaxshiroq narsalarni orzu qiladi; aql-idrok, nafosat, go‘zallik va mehr haqida o‘ylaydi. U ongida ideal hayot shartlarini qurib chiqadi; kengroq erkinlik va kengroq imkoniyat haqidagi tasavvur uni egallaydi; behalovatlik uni harakatga undaydi va u o‘zining bo‘sh vaqtini, oz bo‘lsa ham, yashirin kuch va imkoniyatlarini rivojlantirishga sarflaydi. Tez orada aqli shunchalik o‘zgaradiki, ustaxona uni sig‘dira olmay qoladi. U endi o‘z ruhiy holatiga shunchalik mos kelmaydiki, kiyimdan o‘sib chiqqandek undan chiqib ketadi va o‘sib borayotgan imkoniyatlari bilan mos keladigan sharoitlar paydo bo‘lgach, abadiy undan ketadi. Yillar o‘tib biz bu yigitni to‘liq yetuk inson sifatida ko‘ramiz. Biz uni aqlning muayyan kuchlarini egallagan ustoz sifatida ko‘ramiz; u bu kuchlarni butun dunyoga ta’sir o‘tkazib, tengsiz qudrat bilan ishlatadi. Uning qo‘lida ulkan mas’uliyatlarning iplari bor; u gapirsa — hayotlar o‘zgaradi; erkak va ayollar uning so‘zlariga quloq solib, o‘z xarakterlarini qayta shakllantiradilar va u quyosh kabi markaz bo‘lib, son-sanoqsiz taqdirlar uning atrofida aylanadi. U yoshligidagi orzusini amalga oshirdi; o‘z ideali bilan birlashdi.

Siz ham, yosh o‘quvchi, yuragingizdagi orzuni — past yoki go‘zal, yoki ikkalasining aralashmasi bo‘lsin — amalga oshirasiz, chunki siz doimo yashirincha eng ko‘p sevgan narsangizga intilasiz. Qo‘lingizga o‘z fikrlaringizning aniq natijalari tushadi; siz nimaga loyiq bo‘lsangiz, shuni olasiz — na ko‘p, na kam. Hozirgi muhitingiz qanday bo‘lmasin, siz fikrlaringiz, ro‘yolaringiz, idealingiz bilan birga yo qulaysiz, yo shu joyingizda qolasiz, yo ko‘tarilasiz. Siz o‘zingizni boshqaradigan istagingiz qanchalik kichik bo‘lsa, shunchalik kichik, hukmron intilishingiz qanchalik buyuk bo‘lsa, shunchalik buyuk bo‘lasiz. Stanton Kirxem Deyvisning go‘zal so‘zlari bilan aytganda: «Siz hisob-kitob yuritayotgan bo‘lishingiz mumkin, lekin tez orada idealingizga to‘siq bo‘lib tuyulgan eshikdan chiqib, tinglovchilar oldida turganingizni ko‘rasiz — qulog‘ingizda hali ham qalam, barmoqlaringizda siyoh dog‘lari bo‘lgan holda — va o‘sha zahoti ilhom oqimini to‘kib yuborasiz. Siz qo‘y boqayotgan bo‘lishingiz mumkin, lekin shaharga — og‘zingiz ochiq, ko‘zingiz hayratda — kirib borasiz va ruhning dadil yo‘lboshchiligida ustozning ustaxonasiga yetib kelasiz; bir muncha vaqt o‘tgach esa u: „Men senga o‘rgatadigan boshqa narsam qolmadi“, deydi. Endi esa siz ustozga aylandingiz — yaqindagina qo‘y boqayotganingizda buyuk narsalarni orzu qilgan siz. Endi siz arra va randani qo‘yib, dunyoni yangilash vazifasini o‘z zimmangizga olasiz.»

O‘ylamaydigan, nodon va dangasa odamlar narsalarning faqat ko‘rinadigan oqibatlarini ko‘radi, narsalarning o‘zini emas; ular omad, taqdir va tasodif haqida gapiradilar. Bir odamning boyib ketganini ko‘rib: «Qanday omadli!» deydilar. Boshqasining aqlli bo‘lib ketganini kuzatib: «Qanchalik imtiyozli!» deb xitob qiladilar. Uchinchisining avliyolik xarakteri va keng ta’sirini ko‘rib: «Har qadamda unga tasodif qanday yordam beradi!» deydilar. Ular bu odamlar tajriba orttirish uchun ixtiyoriy ravishda boshdan kechirgan sinovlar, muvaffaqiyatsizliklar va kurashlarni ko‘rmaydilar; ular bu odamlar qilgan qurbonliklar, sarflagan dadil sa’y-harakatlar, yengib bo‘lmaydigan to‘siqlarni yengib, qalblarining ro‘yosini amalga oshirish uchun qilgan imon mashqlari haqida hech narsa bilmaydilar. Ular zulmat va yurak og‘rig‘ini bilmaydilar; faqat yorug‘lik va quvonchni ko‘rib, uni «omad» deb ataydilar. Ular uzoq va mashaqqatli safarni ko‘rmaydilar, faqat yoqimli maqsadni ko‘rib, uni «tole» deb ataydilar; jarayonni tushunmaydilar, faqat natijani ko‘rib, uni «tasodif» deb ataydilar.

Har bir inson ishida sa’y-harakatlar va natijalar bor; sa’y-harakatning kuchi natijaning o‘lchovidir. Tasodif emas. «In’omlar», kuchlar, moddiy, aqliy va ruhiy boyliklar — sa’y-harakatning mevalaridir. Ular amalga oshgan fikrlar, erishilgan maqsadlar, ro‘yobga chiqqan orzulardir.

Aqlingizda ulug‘lagan orzuingiz, yuragingizda taxtga o‘tqazgan idealingiz — hayotingiz shu bilan quriladi, siz shunday bo‘lasiz.