Inson aqlini bog‘ga o‘xshatish mumkin: uni aql bilan parvarish qilish ham, yovvoyi holda qoldirish ham mumkin; biroq parvarish qilinsin yoki qarovsiz qolsin, u albatta nimadir o‘stiradi. Agar unga foydali urug‘ ekilmasa, unga ko‘plab yovvoyi o‘t urug‘lari tushadi va o‘z-o‘zidan yovvoyi o‘tlar ko‘payib ketadi.

Bog‘bon o‘z yerini chopib, begona o‘tlardan tozalab, unda o‘zi xohlagan gul va mevalarni o‘stirgani kabi, inson ham aqlining bog‘ini parvarish qilishi, undan barcha noto‘g‘ri, foydasiz va nopok fikrlarni yulib tashlashi, to‘g‘ri, foydali va pok fikrlarning gul va mevalarini kamolga yetkazishi mumkin. Bu jarayonni davom ettirar ekan, inson ertami-kechmi o‘zining ruh bog‘ining bosh bog‘boni, hayotining boshqaruvchisi ekanini kashf etadi. U o‘zida fikr qonunlarini ham ochadi va fikr kuchlari hamda aql unsurlari xarakter, sharoit va taqdirni qanday shakllantirishini tobora aniqroq tushuna boradi.

Fikr va xarakter bir narsadir; xarakter esa o‘zini faqat muhit va sharoit orqali namoyon qila olganligi sababli, insonning tashqi hayotiy sharoitlari doimo uning ichki holati bilan uyg‘un bog‘langan bo‘ladi. Bu har qanday paytda insonning holati butun xarakterining ko‘rsatkichi degani emas, balki bu sharoitlar uning ichidagi qandaydir hayotiy fikr unsuri bilan shunchalik chambarchas bog‘langanki, ular vaqt o‘tib uning rivoji uchun ajralmas ekanini anglatadi.

Har bir inson o‘z borlig‘i qonuni tufayli hozir turgan joyidadir; uning xarakteriga quyib qo‘ygan fikrlari uni shu yerga olib kelgan; hayotining tartibida tasodif unsuri yo‘q, hamma narsa yanglishmaydigan qonunning natijasidir. Bu o‘z muhitidan norozi bo‘lganlarga ham, undan mamnun bo‘lganlarga ham birdek taalluqli.

O‘sib boruvchi va rivojlanuvchi mavjudot sifatida inson o‘rganish va o‘sish uchun hozirgi o‘rnida turibdi; har bir holat o‘zida yashiringan ma’naviy saboqni o‘rgatgach, u o‘tib ketadi va o‘rnini boshqa sharoitlarga bo‘shatib beradi.

Inson o‘zini tashqi sharoitlarning maxluqi deb hisoblar ekan, sharoit uni urib-turtadi; lekin u o‘zining ijodkor kuch ekanini, o‘z borlig‘ining yashirin tuprog‘i va urug‘lariga — sharoitlar shulardan o‘sib chiqadi — buyruq bera olishini anglaganida, u o‘zining haqiqiy xo‘jayiniga aylanadi.

Har qanday vaqt davomida o‘zini nazorat qilish va poklanishni mashq qilgan har bir kishi sharoitlar fikrdan o‘sib chiqishini biladi, chunki u sharoitlaridagi o‘zgarishlar o‘z ruhiy holatidagi o‘zgarishlarga aniq mutanosib ekanini sezgan. Bu shunchalik to‘g‘riki, inson o‘z xarakteridagi kamchiliklarni tuzatishga jiddiy kirishib, tez va sezilarli o‘sganida, u turli o‘zgarishlarni tezda bosib o‘tadi.

Ruh nimani yashirincha ichida asrasa, shuni o‘ziga tortadi: nimani sevsa va nimadan qo‘rqsa, shuni. U o‘zining eng aziz orzulari cho‘qqisiga ham chiqadi, poklanmagan istaklari darajasigacha ham qulaydi; sharoitlar esa ruh o‘z narsasini oladigan vositalardir.

Aqlga ekilgan yoki tushib qolib, o‘sha yerda ildiz otishiga yo‘l qo‘yilgan har bir fikr urug‘i o‘ziga o‘xshash narsani tug‘diradi: ertami-kechmi harakat bo‘lib gullaydi, imkoniyat va sharoit bo‘lib meva beradi. Yaxshi fikrlar yaxshi meva, yomon fikrlar yomon meva beradi.

Sharoitlarning tashqi dunyosi fikrning ichki dunyosiga moslab shakllanadi; yoqimli va yoqimsiz tashqi sharoitlar esa shaxsning oxir-oqibat yaxshiligi uchun xizmat qiladigan omillardir. O‘z hosilining o‘rimchisi sifatida inson ham iztirobdan, ham baxtdan o‘rganadi.

Eng ichki istaklari, intilishlari va fikrlariga ergashib — nopok xayollarning sarobi ortidan quvadimi yoki kuchli va yuksak harakat yo‘lida qat’iyat bilan yuradimi — inson oxir-oqibat ularning tashqi hayotidagi mevasiga va ro‘yobiga yetadi. O‘sish va moslashuv qonunlari hamma joyda amal qiladi.

Inson qamoqxonaga yoki xayr-ehson uyiga taqdirning yoki sharoitning zulmi bilan emas, balki tuban fikrlar va past istaklar yo‘li bilan kelib tushadi. Pok fikrli odam ham biror tashqi kuchning ta’siri ostida birdan jinoyatga qo‘l urmaydi; jinoyatkor fikr uzoq vaqt yurakda yashirin parvarish qilingan bo‘ladi va imkoniyat soati kelganda o‘zining to‘plangan kuchini namoyon qiladi. Sharoit insonni yaratmaydi, balki uni o‘ziga ko‘rsatib beradi. Yomon moyilliklarsiz yomonlikka qulash va unga hamroh bo‘lgan iztirob, yoki ezgu intilishlarni uzluksiz parvarish qilmasdan fazilatga ko‘tarilish va unga hamroh bo‘lgan pok baxt mumkin emas. Shunday qilib, inson fikrning xo‘jayini va hukmdori sifatida o‘zining yaratuvchisi, muhitining esa shakllantiruvchisi va manbaidir. Hatto tug‘ilishdayoq ruh o‘z joyiga keladi va yer yuzidagi sayohatining har qadamida o‘zini ifodalovchi — o‘zining poklik va nopokligi, kuch va zaifligining aksi bo‘lgan sharoitlar majmuasini o‘ziga tortadi.

Inson o‘zi xohlagan narsani emas, balki o‘zi bo‘lgan narsani o‘ziga tortadi. Uning injiqliklari, xayollari va shuhratparastligi har qadamda to‘siqqa uchraydi, lekin eng ichki fikrlari va istaklari, xoh ular pok bo‘lsin, xoh nopok, o‘z ozuqasi bilan to‘yintiriladi. Bizning taqdirimizni boshqaradigan «ilohiyat» o‘zimizning ichimizdadir; u — bizning o‘zimiz. Insonni faqat uning o‘zi kishanlaydi: fikr va harakat taqdirning qamoqxona nazoratchilaridir — tuban bo‘lsa qamaydi; ular ozodlik farishtalari hamdir — ezgu bo‘lsa ozod qiladi. Inson xohlagan va ibodat qilgan narsasiga emas, balki halol ishlab topgan narsasiga erishadi. Uning xohishlari va duolari faqat fikrlari va harakatlari bilan uyg‘unlashgandagina qondiriladi va javob topadi.

Shu haqiqat nuri ostida «sharoitga qarshi kurash» nimani anglatadi? Bu inson doimo tashqi oqibatga qarshi isyon ko‘tarib, ayni paytda yuragida uning sababini boqib, asrab yurishini anglatadi. Bu sabab ongli illat yoki ongsiz zaiflik shaklida bo‘lishi mumkin; lekin u qanday bo‘lmasin, egasining sa’y-harakatlarini muttasil to‘xtatib, shifo izlab qichqirtiradi.

Odamlar sharoitlarini yaxshilashni juda xohlaydilar, lekin o‘zlarini yaxshilashni xohlamaydilar; shuning uchun ular bog‘langanicha qoladilar. O‘z nafsini qurbon qilishdan qo‘rqmaydigan inson yuragi qo‘ygan maqsadiga erishmay qolmaydi. Bu yerdagi narsalarga ham, samoviy narsalarga ham birdek taalluqli. Hatto yagona maqsadi boylik orttirish bo‘lgan odam ham maqsadiga erishishdan oldin katta shaxsiy qurbonliklarga tayyor bo‘lishi kerak; kuchli va mustahkam hayotni amalga oshirmoqchi bo‘lgan kishi esa bundan ham ko‘proq qurbonlikka tayyor bo‘lishi lozim.

Mana, ochlikdan qiynalayotgan bir kambag‘al odam. U sharoiti va uy-joyi yaxshilanishini juda xohlaydi, ammo doimo ishdan qochadi va maoshi kamligi uchun xo‘jayinini aldashni o‘zi uchun to‘g‘ri deb biladi. Bunday odam haqiqiy farovonlikning eng oddiy asoslarini ham tushunmaydi va o‘z qashshoqligidan qutulishga loyiq emasgina emas, balki dangasa, aldamchi va qo‘rqoq fikrlarni o‘zida yashirincha boqib, unga amal qilib, o‘ziga yanada chuqurroq qashshoqlikni tortmoqda.

Mana, ochko‘zlik oqibatida og‘ir va surunkali kasallikka chalingan boy odam. U kasalidan qutulish uchun katta pul to‘lashga tayyor, ammo ochko‘z istaklarini qurbon qilishga tayyor emas. U boy va g‘ayritabiiy taomlar bilan nafsini qondirishni va ayni paytda sog‘lom bo‘lishni xohlaydi. Bunday odam sog‘liqqa ega bo‘lishga mutlaqo noloyiq, chunki u hali sog‘lom hayotning birinchi tamoyillarini ham o‘rganmagan.

Mana, belgilangan maosh to‘lamaslik uchun hiyla-nayrang ishlatadigan va ko‘proq foyda olish umidida ishchilarining maoshini qisqartiradigan ish beruvchi. Bunday odam farovonlikka mutlaqo loyiq emas va o‘zini ham obro‘, ham boylik jihatidan sinib qolgan holda topganida, sharoitlarni ayblaydi; o‘zining ahvoliga yagona sababchi o‘zi ekanini bilmaydi.

Men bu uchta misolni shunchaki bir haqiqatni ko‘rsatish uchun keltirdim: inson o‘z sharoitlarining sababchisidir (ko‘pincha bunga ongsiz ravishda), va u yaxshi maqsadni ko‘zlab turib, shu maqsadga mos kelmaydigan fikr va istaklarni boqish orqali uning amalga oshishiga doimiy to‘sqinlik qiladi. Bunday misollarni deyarli cheksiz ko‘paytirish va turlantirish mumkin, ammo bu shart emas, chunki o‘quvchi, agar xohlasa, fikr qonunlarining amalini o‘z aqli va hayotida kuzatishi mumkin; to‘g‘ri, bu qilinmaguncha shunchaki tashqi faktlar mulohaza uchun asos bo‘la olmaydi.

Biroq sharoitlar shunchalik murakkab, fikr shunchalik chuqur ildiz otgan va baxtning shartlari har bir odamda shunchalik turlichaki, insonning ruhiy holatini (garchi uning o‘zi bilishi mumkin bo‘lsa-da) faqat hayotining tashqi tomoniga qarab boshqalar baholay olmaydi. Inson ma’lum yo‘nalishlarda halol bo‘lsa-da, mahrumlikka duch kelishi mumkin; boshqa bir odam ma’lum yo‘nalishlarda nohalol bo‘lsa-da, boylik orttirishi mumkin. Lekin birinchisi o‘z halolligi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi, ikkinchisi esa nohalolligi tufayli boyidi, degan xulosa yuzaki fikrdir: u nohalol odamni deyarli butkul buzuq, halol odamni esa deyarli butkul fazilatli deb hisoblaydi. Chuqurroq bilim va kengroq tajriba nuri ostida bunday hukm noto‘g‘ri ekani ma’lum bo‘ladi. Nohalol odamda boshqasida bo‘lmagan qandaydir hayratlanarli fazilatlar bo‘lishi mumkin; halol odamda esa boshqasida yo‘q bo‘lgan jirkanch illatlar bo‘lishi mumkin. Halol odam o‘zining halol fikr va harakatlarining yaxshi natijalarini teradi; u o‘zining illatlari keltirib chiqargan iztiroblarni ham o‘zi tortadi. Nohalol odam ham xuddi shunday — o‘z iztirob va baxtini o‘zi to‘playdi.

Fazilati tufayli azob chekadi, deb o‘ylash inson g‘ururiga xush yoqadi; lekin inson aqlidan har bir xasta, achchiq va nopok fikrni yulib tashlamagunicha, ruhidan har bir gunohkor dog‘ni yuvib tashlamagunicha, iztiroblari yomon emas, balki yaxshi fazilatlarining natijasi deb bilish va aytish huquqiga ega emas. O‘sha oliy kamolotga yetish yo‘lida, unga hali ancha uzoq bo‘lsa ham, u o‘z aqli va hayotida faoliyat ko‘rsatayotgan Buyuk Qonunni kashf etadi: bu Qonun mutlaqo adolatli va shuning uchun yaxshilikka yomonlik, yomonlikka yaxshilik bilan javob bera olmaydi. Bu bilimga ega bo‘lgach, u o‘zining o‘tmishdagi jaholati va ko‘rligiga nazar tashlab, hayoti doimo adolatli tartiblanganini va uning barcha o‘tmish tajribalari — yaxshi ham, yomon ham — rivojlanayotgan, lekin hali rivojlanmagan o‘zligining adolatli natijasi bo‘lganini anglaydi.

Yaxshi fikr va harakatlar hech qachon yomon natija bera olmaydi; yomon fikr va harakatlar hech qachon yaxshi natija bera olmaydi. Bu shuni anglatadiki, makkajo‘xori urug‘idan faqat makkajo‘xori, qichitqi o‘t urug‘idan faqat qichitqi o‘t unib chiqadi. Odamlar bu qonunni tabiat olamida tushunadilar va unga amal qiladilar; lekin ruhiy va axloqiy olamda (garchi u yerda ham uning amali xuddi shunday oddiy va o‘zgarmas bo‘lsa-da) kam odam uni tushunadi, shuning uchun ham ular u bilan hamkorlik qilmaydilar.

Iztirob doimo qaysidir yo‘nalishdagi noto‘g‘ri fikrning oqibatidir. Bu insonning o‘zi bilan, o‘z borlig‘i qonuni bilan uyg‘unlikda emasligining belgisidir. Iztirobning yagona va eng oliy foydasi — poklash, foydasiz va nopok narsalarni kuydirib yo‘q qilish. Pok bo‘lgan odam uchun iztirob to‘xtaydi. Olovdan tozalanib chiqqan oltinni yana kuydirishning ma’nosi yo‘q; butunlay pok va ma’rifatli mavjudot iztirob chekmaydi.

Insonni iztirobga duchor qiladigan sharoitlar uning ichki nomutanosibligining natijasidir. Insonni baxtiyor qiladigan sharoitlar esa uning ichki uyg‘unligining natijasidir. Boylik emas, baxt to‘g‘ri fikrning o‘lchovidir; qashshoqlik emas, baxtsizlik noto‘g‘ri fikrning o‘lchovidir. Inson la’natlangan bo‘lsa-yu boy bo‘lishi mumkin; u baxtiyor bo‘lsa-yu kambag‘al bo‘lishi mumkin. Baxt va boylik faqat boylik to‘g‘ri va oqilona ishlatilgandagina birlashadi; kambag‘al odam esa o‘z qismatini adolatsiz yuklangan og‘ir yuk deb bilgandagina baxtsizlikka botadi.

Ojizlik va xudbin hashamat — baxtsizlikning ikki chekkasi. Ularning ikkalasi ham tabiiy emas va ruhiy nomutanosiblikning natijasidir. Inson baxtiyor, sog‘lom va farovon bo‘lmaguncha to‘g‘ri holatda emas; baxt, sog‘lik va farovonlik esa ichki dunyoning tashqi dunyo bilan, insonning o‘z muhiti bilan uyg‘un moslashuvining natijasidir.

Inson faqat nolishni va so‘kishni to‘xtatib, hayotini boshqaradigan yashirin adolatni izlay boshlaganidagina chinakam inson bo‘la boshlaydi. Aqlini shu boshqaruvchi omilga moslashtirgach, u o‘z holatining sababini boshqalardan izlashni bas qiladi va o‘zini kuchli va ezgu fikrlar bilan quradi; sharoitlariga qarshi tepinishni to‘xtatadi va ularni tezroq taraqqiyotning vositasi, o‘zidagi yashirin kuch va imkoniyatlarni kashf etish uchun qurol sifatida ishlata boshlaydi.

Koinotning boshqaruvchi tamoyili tartibsizlik emas, qonundir; adolatsizlik emas, adolat — hayotning ruhi va mohiyatidir; buzuqlik emas, to‘g‘rilik — dunyoning ruhiy boshqaruvidagi shakllantiruvchi va harakatlantiruvchi kuchdir. Shunday ekan, inson faqat o‘zini to‘g‘rilashi kerak, shunda koinot to‘g‘ri ekanini ko‘radi; o‘zini to‘g‘rilash jarayonida esa u narsalarga va boshqa odamlarga nisbatan fikrlarini o‘zgartirgani sari narsalar va odamlar ham unga nisbatan o‘zgarganini sezadi.

Bu haqiqatning isboti har bir insonda bor va shuning uchun uni tizimli ichki kuzatish va o‘z-o‘zini tahlil qilish orqali osongina tekshirish mumkin. Inson fikrlarini tubdan o‘zgartirsin, shunda u o‘z hayotining moddiy sharoitlaridagi tez o‘zgarishdan hayratda qoladi. Odamlar fikrni sir saqlash mumkin, deb o‘ylaydilar, lekin buning iloji yo‘q; u tezda odatga aylanadi, odat esa sharoitga aylanib qotadi. Hayvoniy fikrlar ichkilikbozlik va shahvoniylik odatlariga aylanib, qashshoqlik va kasallik sharoitlariga qotib qoladi. Har xil nopok fikrlar zaiflashtiruvchi va chalg‘ituvchi odatlarga aylanib, chalkash va noxush sharoitlarga qotadi. Qo‘rquv, shubha va qat’iyatsizlik fikrlari zaif, erkaksiz va qat’iyatsiz odatlarga aylanib, muvaffaqiyatsizlik, muhtojlik va qaramlik sharoitlariga qotadi. Dangasa fikrlar ozodalikka beparvolik va nohalollik odatlariga aylanib, iflos va tilanchilik sharoitlariga qotadi. Nafratli va qoralovchi fikrlar ayblash va zo‘ravonlik odatlariga aylanib, zarar va ta’qib sharoitlariga qotadi. Har xil xudbin fikrlar o‘zini o‘ylash odatlariga aylanib, ozmi-ko‘pmi og‘ir ahvollarga qotadi.

Boshqa tomondan, har xil go‘zal fikrlar mehr va xayrixohlik odatlariga aylanib, quvnoq va yorug‘ sharoitlarga qotadi. Pok fikrlar mo‘tadillik va o‘zini tiyish odatlariga aylanib, osoyishtalik va tinchlik sharoitlariga qotadi. Jasorat, o‘ziga ishonch va qat’iyat fikrlari mardona odatlarga aylanib, muvaffaqiyat, farovonlik va erkinlik sharoitlariga qotadi. G‘ayratli fikrlar ozodalik va tirishqoqlik odatlariga aylanib, yoqimli sharoitlarga qotadi. Muloyim va kechirimli fikrlar yumshoqlik odatlariga aylanib, himoya va saqlovchi sharoitlarga qotadi. Mehrli va fidoyi fikrlar boshqalar uchun o‘zini unutish odatlariga aylanib, barqaror va haqiqiy farovonlik hamda chin boylik sharoitlariga qotadi.

Muayyan fikr yo‘nalishida, xoh yaxshi, xoh yomon bo‘lsin, qat’iy turib olish xarakterga va sharoitlarga o‘z natijasini bermay qolmaydi. Inson o‘z sharoitlarini bevosita tanlay olmaydi, ammo fikrlarini tanlay oladi va shu orqali, bilvosita, lekin aniq, o‘z sharoitlarini shakllantiradi.

Tabiat har bir insonga u eng ko‘p rag‘batlantirgan fikrlarini qondirishda yordam beradi va unga yaxshi hamda yomon fikrlarni eng tez yuzaga chiqaradigan imkoniyatlar yaratib beradi.

Inson gunohkor fikrlarini to‘xtatsin — shunda butun dunyo unga yumshaydi va yordam berishga tayyor turadi; zaif va xasta fikrlarini chetga surib qo‘ysin — shunda uning kuchli qarorlariga yordam berish uchun hamma joyda imkoniyatlar paydo bo‘ladi; yaxshi fikrlarni boqsin — shunda hech qanday og‘ir qismat uni baxtsizlik va sharmandalikka mahkum eta olmaydi. Dunyo sizning kaleydoskopingiz, unda har lahzada sizga ko‘rsatiladigan turli rang uyg‘unliklari doimo harakatdagi fikrlaringizning ajoyib tarzda moslangan suratlaridir.

«Siz nima bo‘lishni xohlasangiz, shu bo‘lasiz; Muvaffaqiyatsizlik o‘zining soxta qanoatini Ana shu bechora so‘zda — „muhit“da topsin, Ammo ruh undan ozod — uni nazar-pisand qilmaydi.

U vaqtni egallaydi, makonni zabt etadi; U o‘sha maqtanchoq yolg‘onchi — Tasodifni sindiradi, Va zolim Vaziyatni toju taxtidan Tushirib, xizmatkor qilib qo‘yadi.

Inson irodasi — o‘sha ko‘rinmas kuch, O‘lmas ruhning farzandi — Har qanday maqsadga yo‘l topa oladi, Hatto granit devorlar to‘sib tursa ham.

Kechikishdan sabrsizlanmang, Tushunadigan odamdek kuting; Ruh qad rostlab buyruq berganida, Xudolar ham bo‘ysunishga tayyor turadi.»