«Inson yuragida qanday fikrlasa, o‘zi ham shundaydir» degan hikmat inson borlig‘ining butun mohiyatini qamrab olibgina qolmay, hayotining har bir sharoitiga, har bir holatiga yetib boradi. Inson tom ma’noda o‘zi o‘ylagan narsadir; uning xarakteri — barcha fikrlarining to‘liq yig‘indisi.

Urug‘dan o‘sib chiqqan o‘simlik urug‘siz paydo bo‘la olmaganidek, insonning har bir harakati ham fikrning yashirin urug‘idan unib chiqadi va usiz yuzaga kela olmaydi. Bu «o‘z-o‘zidan», «beixtiyor» qilingan ishlarga ham, ataylab bajarilgan ishlarga ham birdek taalluqli.

Harakat — fikrning guli, quvonch va iztirob — uning mevasi. Shunday qilib, inson o‘zi yetishtirgan shirin va achchiq mevalarni o‘zi teradi.

«Aqlimizdagi fikr bizni shunday qildi, biz nima bo‘lsak, fikr yaratdi, fikr qurdi. Agar inson aqli yovuz fikrga to‘lsa, iztirob uning ortidan aravaga qo‘shilgan ho‘kizning ortidan g‘ildirak ergashgandek ergashadi... Agar inson fikri pok bo‘lsa, quvonch uning ortidan soyadek ergashadi — bunga shubha yo‘q.»

Inson qonunga ko‘ra o‘sib-ulg‘ayadi, makr-hiyla bilan yaratilgan narsa emas. Sabab va oqibat qonuni ko‘zga ko‘rinadigan moddiy narsalar dunyosida qanchalik mutlaq va o‘zgarmas bo‘lsa, fikrning yashirin olamida ham shunchalik mutlaq va o‘zgarmasdir. Ezgu va ilohiy xarakter tasodif yoki inoyat in’omi emas, balki to‘g‘ri fikrlashga qilingan uzluksiz harakatning, ezgu fikrlar bilan uzoq vaqt oshno bo‘lishning tabiiy natijasidir. Tuban va hayvoniy xarakter ham xuddi shu jarayon bilan — past fikrlarni muttasil boqish orqali shakllanadi.

Inson o‘zini o‘zi quradi yoki o‘zini o‘zi yemiradi. Fikr qurolxonasida u o‘zini yo‘q qiladigan qurollarni yasaydi; xuddi shu yerda u o‘ziga quvonch, kuch va osoyishtalik saroylarini quradigan asboblarni ham yasaydi. To‘g‘ri tanlov va fikrning to‘g‘ri qo‘llanilishi orqali inson ilohiy kamolotga ko‘tariladi; noto‘g‘ri qo‘llanilish va suiste’mol orqali esa hayvondan ham pastga tushadi. Bu ikki chekka orasida xarakterning barcha darajalari yotadi va inson ularning yaratuvchisi hamda xo‘jayinidir.

Hozirgi asrda ruh haqida qayta tiklangan va yorug‘likka chiqarilgan barcha go‘zal haqiqatlar ichida hech biri bundan ko‘ra quvonchliroq yoki ilohiy va’dalarga, ishonchga boyroq emas: inson — fikrning xo‘jayini, xarakterning shakllantiruvchisi, sharoit, muhit va taqdirning yaratuvchisi hamda me’moridir.

Kuch, aql-idrok va muhabbat sohibi hamda o‘z fikrlarining xo‘jayini sifatida inson har qanday vaziyatning kalitini qo‘lida tutadi va o‘zini o‘zi xohlagan qiyofaga keltira oladigan o‘zgartiruvchi, yangilovchi qudratni o‘zida saqlaydi.

Inson har doim xo‘jayin — hatto eng zaif va eng tashlandiq holatida ham; biroq zaiflik va tushkunlik paytida u o‘z xonadonini noto‘g‘ri boshqarayotgan nodon xo‘jayindir. U o‘z holati haqida o‘ylay boshlaganida, borlig‘i qurilgan Qonunni tirishqoqlik bilan izlay boshlaganida, u dono xo‘jayinga aylanadi — kuchini oqilona yo‘naltiradi va fikrlarini samarali ishlarga qaratadi. Bunday xo‘jayin ongli xo‘jayindir va inson bunga faqat fikr qonunlarini o‘zida kashf etish orqaligina erishishi mumkin; bu kashfiyot esa tajriba, o‘z-o‘zini tahlil qilish va kuzatish ishidir.

Oltin va olmos faqat ko‘p izlash va qazish orqali topiladi; inson ham o‘z ruhi konini chuqur qazisagina borlig‘iga oid har qanday haqiqatni topa oladi. U o‘z xarakterining yaratuvchisi, hayotining shakllantiruvchisi va taqdirining quruvchisi ekanini, agar fikrlarini kuzatsa, nazorat qilsa va o‘zgartirsa, ularning o‘ziga, boshqalarga, hayotiga va sharoitlariga ta’sirini kuzatsa, sabr bilan amaliyot va izlanish orqali sabab va oqibatni bir-biriga bog‘lasa, har bir tajriba, hatto eng arzimas kundalik voqeani ham o‘zini anglash vositasi sifatida ishlatsa — benuqson isbotlay oladi. Bu yo‘nalishda, boshqa hech bir joyda bo‘lmaganidek, «Izlagan topadi; eshikni qoqqanga eshik ochiladi» degan qonun mutlaqdir; zero inson Bilim ibodatxonasining eshigiga faqat sabr, amaliyot va tinimsiz talab orqaligina kira oladi.