Sharpa sekin, salobat bilan, churq etmay yaqinlashdi. U yoniga kelganda Skruj tiz cho‘kdi: bu Ruh suzib o‘tgan havoning o‘zi ham atrofga g‘amginlik va sir sochayotgandek tuyulardi.

U boshini ham, yuzini ham, qaddi-qomatini ham yashirib turgan qop-qora libosga burkangan bo‘lib, undan faqat oldinga cho‘zilgan bitta qo‘l ko‘rinib turardi. Shu qo‘l bo‘lmaganida, uning shaklini tundan ajratib, atrofini o‘rab olgan zulmatdan farqlash qiyin bo‘lardi.

U yoniga kelib to‘xtaganda, Skruj Ruhning baland bo‘yli va savlatli ekanini, uning sirli hozirligi qalbini tantanavor bir dahshatga to‘ldirayotganini sezdi. Bundan ortig‘ini bilolmadi, chunki Ruh na gapirar, na qimirlardi.

— Men Kelajak Rojdestvo Ruhining huzurida turibmanmi? — so‘radi Skruj.

Ruh javob bermadi, faqat qo‘li bilan oldinga ishora qildi.

— Siz menga hali sodir bo‘lmagan, ammo oldimizdagi kunlarda albatta sodir bo‘ladigan voqealarning soyalarini ko‘rsatmoqchisiz, — davom etdi Skruj. — Shundaymi, Ruh?

Libosning yuqori qismidagi burmalar bir lahza qisqarib qo‘ydi — go‘yo Ruh boshini egandek bo‘ldi. Skruj olgan javob shugina edi.

Bu paytga kelib arvohlar hamrohligiga ancha ko‘nikib qolgan bo‘lsa ham, Skruj bu soqov qiyofadan shu qadar qo‘rqardiki, oyoqlari qaltirab, uning ortidan ergashishga chog‘langanda zo‘rg‘a tik turardi. Ruh, go‘yo uning ahvolini payqagandek, o‘ziga kelib olishiga vaqt berib, bir lahza to‘xtab turdi.

Ammo bundan Skrujning ahvoli battar bo‘ldi. Qorong‘i kafan ortida unga tikilib turgan arvoh ko‘zlari borligini bilish, o‘zi esa ko‘zlarini qanchalik katta ochmasin, sharpanamo bir qo‘l va katta bir qora uyumdan boshqa hech narsani ko‘rolmasligi qalbini noaniq, mavhum bir dahshat bilan titratardi.

— Kelajak Ruhi! — xitob qildi u. — Men sizdan shu paytgacha ko‘rgan barcha arvohlardan ko‘ra ko‘proq qo‘rqaman. Lekin maqsadingiz menga yaxshilik qilish ekanini bilganim va avvalgi odamdan butunlay boshqacha odam bo‘lib yashashga umid qilganim uchun sizga hamroh bo‘lishga tayyorman, buni minnatdor qalb bilan qilaman. Men bilan gaplashmaysizmi?

Ruh javob qaytarmadi. Qo‘l to‘ppa-to‘g‘ri oldinga ishora qilib turardi.

— Boshlang! — dedi Skruj. — Yo‘l boshlang! Tun tez o‘tib boryapti, bilaman, men uchun har daqiqa qimmat. Boshlang, Ruh!

Sharpa qanday kelgan bo‘lsa, xuddi shunday suzib nari ketdi. Skruj uning libosi soyasida ergashdi; nazarida, o‘sha soya uni ko‘tarib, olib ketayotgandek edi.

Ular shaharga kirib bormaganday edilar: aksincha, shahar o‘zi ularning atrofida o‘sib chiqib, o‘z ixtiyori bilan ularni qurshab olgandek bo‘ldi. Mana, ular shaharning qoq markazida, birjada, savdogarlar orasida turishardi. Savdogarlar Skruj ularni ko‘p marta ko‘rganidek u yoqdan-bu yoqqa shoshib yurishar, cho‘ntaklaridagi tangalarni jiringlatishar, to‘p-to‘p bo‘lib suhbatlashishar, soatlariga qarab qo‘yishar, katta oltin muhrlarini o‘ychan o‘ynab turishardi va hokazo.

Ruh bir to‘da ishbilarmonlar yonida to‘xtadi. Qo‘lning ularga ishora qilayotganini ko‘rgan Skruj suhbatlariga quloq solish uchun oldinga yurdi.

— Yo‘q, — dedi g‘oyat katta iyakli, semiz bir kishi, — bu haqda men ham ko‘p narsa bilmayman. Faqat o‘lganini bilaman, xolos.

— Qachon o‘libdi? — so‘radi boshqasi.

— Kecha kechasi, shekilli.

— Unga nima bo‘lgan ekan? — so‘radi uchinchisi juda katta nosqovoqdan bir chimdim emas, bir hovuch nos olib. — Men u hech qachon o‘lmaydi, deb o‘ylardim.

— Xudo biladi, — dedi birinchisi esnab.

— Pulini nima qilibdi? — so‘radi burnining uchida xo‘roz kurkaning sag‘rig‘idek liqillab turgan osilib qolgan bo‘rtig‘i bor, qizil yuzli bir janob.

— Eshitmadim, — dedi katta iyakli kishi yana esnab. — Kompaniyasiga qoldirgandir. Menga qoldirmagan. Bilganim shu.

Bu hazil umumiy kulgi bilan qarshilandi.

— Dafn marosimi juda arzonga tushsa kerak, — dedi o‘sha gapiruvchi, — chunki, qasamki, unga boradigan biror odamni bilmayman. Yig‘ilib, o‘zimiz ixtiyoriy borsakmikan?

— Agar tushlik berilsa, borishga qarshi emasman, — dedi burnida bo‘rtig‘i bor janob. — Lekin borsam, meni to‘ydirishlari kerak.

Yana kulgi ko‘tarildi.

— Xo‘sh, axir oralaringizda eng beg‘arazi menman, — dedi birinchi gapiruvchi, — chunki men na qora qo‘lqop kiyaman, na tushlik qilaman. Lekin boshqa birov borsa, men ham borishga tayyorman. O‘ylab qarasam, uning eng yaqin do‘sti men bo‘lmaganimga unchalik ham ishonchim komil emas: ko‘rishib qolsak, to‘xtab, gaplashib o‘tardik. Xayr, xayr!

Gapiruvchilar ham, tinglovchilar ham asta tarqalib, boshqa to‘dalarga qo‘shilib ketishdi. Skruj bu odamlarni tanirdi; u izoh kutib Ruhga qaradi.

Sharpa suzib bir ko‘chaga chiqdi. Uning barmog‘i uchrashib qolgan ikki kishiga ishora qildi. Izoh shu yerda bo‘lsa kerak, deb Skruj yana quloq soldi.

Bu odamlarni ham u juda yaxshi tanirdi. Ular ishbilarmon, juda badavlat va katta obro‘li kishilar edi. Skruj doimo ularning nazarida yaxshi ko‘rinishga harakat qilgan — albatta, ish nuqtayi nazaridan; qat’iy ravishda faqat ish nuqtayi nazaridan.

— Ahvollar qalay? — dedi biri.

— O‘zingiz qalaysiz? — javob qaytardi ikkinchisi.

— Xo‘sh! — dedi birinchisi. — Oxiri shayton o‘zinikini olib ketibdi-da, a?

— Shunday deyishyapti, — javob berdi ikkinchisi. — Sovuq-a, to‘g‘rimi?

— Rojdestvo payti-da, shunday bo‘lishi kerak. Siz konkida uchmaysiz, shekilli?

— Yo‘q. Yo‘q. O‘ylaydigan boshqa ishlarim bor. Xayrli tong!

Boshqa bir og‘iz ham so‘z aytilmadi. Ularning uchrashuvi ham, suhbati ham, xayrlashuvi ham shu bo‘ldi.

Avvaliga Skruj Ruh shunday arzimas ko‘ringan suhbatlarga ahamiyat berayotganidan ajablandi; ammo bularning qandaydir yashirin maqsadi bo‘lishi kerakligiga amin bo‘lib, bu maqsad nima ekanini o‘ylashga tushdi. Ular uning eski sherigi Jeykobning o‘limiga aloqador bo‘lishi qiyin edi, chunki u O‘tmishga tegishli, bu Ruhning saltanati esa Kelajak edi. O‘zi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan, bu gaplarni nisbat bera oladigan birorta odamni ham eslay olmadi. Biroq bu gaplar kimga tegishli bo‘lmasin, ularda o‘zining tuzalishi uchun qandaydir yashirin saboq borligiga sira shubha qilmay, eshitgan har bir so‘zini, ko‘rgan har bir narsasini xotirasida saqlashga, ayniqsa, o‘zining soyasi paydo bo‘lganda uni diqqat bilan kuzatishga qaror qildi. Chunki kelajakdagi o‘zining xatti-harakati unga yetishmayotgan kalitni beradi va bu jumboqlarni yechishni osonlashtiradi, deb kutardi.

U o‘sha joyning o‘zida o‘z qiyofasini qidirib atrofga qaradi; ammo odatdagi burchagida boshqa bir odam turardi. Soat har kuni u shu yerda bo‘ladigan vaqtni ko‘rsatib turgan bo‘lsa ham, ayvon orqali yopirilib kirayotgan olomon orasida o‘ziga o‘xshagan birortasini ko‘rmadi. Lekin bu uni unchalik ajablantirmadi, chunki u ko‘nglida hayotini o‘zgartirish haqida o‘ylab yurgan edi va yangi tug‘ilgan niyatlari mana shunda amalga oshganini ko‘rayotgandek bo‘ldi, shunga umid qildi.

Yonida, jim va qorong‘i, qo‘lini cho‘zgancha Sharpa turardi. O‘ychan izlanishidan o‘ziga kelganda, qo‘lning burilishi va o‘ziga nisbatan turishidan Ko‘rinmas Ko‘zlar unga o‘tkir tikilib turgandek tuyuldi. Bundan uning eti junjikib, a’zoyi badani muzlab ketdi.

Ular gavjum maydonni tark etib, shaharning xilvat bir qismiga kirishdi. Skruj bu joy qayerdaligini va uning yomon dong‘ini bilsa-da, ilgari hech qachon bu yerga qadam bosmagan edi. Yo‘llar iflos va tor, do‘konlar va uylar xarob, odamlar yarim yalang‘och, mast, oyog‘ida yirtiq shippak, badbashara edi. Tor ko‘chalar va ravoqlar xuddi axlat chuqurlaridek o‘z badbo‘yligi, iflosligi va hayot qoldiqlarini egri-bugri ko‘chalarga qusib tashlardi; butun mahalladan jinoyat, iflos va qashshoqlik hidi anqib turardi.

Bu sharmanda go‘shaning ichkarisida, osilib turgan tom ostida pastqam, qovog‘i solingandek bir do‘kon bor edi. Unda temir-tersak, eski latta, shisha, suyak va yog‘li ichak-chavoq sotib olinardi. Ichkarida, polda zanglagan kalitlar, mixlar, zanjirlar, oshiq-moshiqlar, egovlar, tarozilar, toshlar va har xil temir chiqindilari uyulib yotardi. Ozchilik odamgina tekshirib ko‘rishni istaydigan sirlar xunuk lattalar tog‘ida, aynigan yog‘ uyumlarida va suyak qabristonlarida tug‘ilib, yashirinib yotardi. O‘zi savdo qiladigan mollar orasida, eski g‘ishtdan yasalgan ko‘mir pechka yonida yetmish yoshlarga borib qolgan, sochi oqargan bir mug‘ombir o‘tirardi. U tashqaridagi sovuq havodan arqonga osilgan turli-tuman jandalardan iborat iflos bir parda bilan to‘silib olgan, osuda iste’fodagi kishining butun rohati bilan trubkasini chekib o‘tirardi.

Skruj va Sharpa bu odamning huzuriga xuddi og‘ir tugun ko‘targan bir ayol do‘konga sirg‘alib kirgan paytda yetib kelishdi. Ammo u endigina kirgan ham ediki, xuddi shunday yuk ko‘targan boshqa ayol ham kirib keldi; uning ketidan esa rangi o‘chgan qora kiyimdagi bir erkak kirdi. U ularni ko‘rib, ayollarning bir-birini tanib qolgandagidan kam cho‘chimadi. Bir lahzalik garang hayratdan so‘ng — bunga trubkali chol ham qo‘shildi — uchalasi birdan qah-qah otib kulib yuborishdi.

— Birinchi bo‘lib farrosh xotin kelsin! — qichqirdi birinchi kirgan ayol. — Ikkinchi bo‘lib kir yuvuvchi kelsin, uchinchi bo‘lib esa dafn idorasining odami! Qara, Qari Jo, mana senga omad! Uchovimiz bilmasdan shu yerda uchrashib qolibmiz-a!

— Bundan yaxshiroq joyda uchrasha olmasdinglar, — dedi Qari Jo trubkasini og‘zidan olib. — Mehmonxonaga kiringlar. Bilasan-ku, sen bu yerga allaqachon o‘z odam bo‘lib qolgansan, qolgan ikkovi ham begona emas. Do‘kon eshigini yopib olay, shoshmanglar. Voy! Qanday g‘ichirlaydi-ya! Bu yerda uning o‘z oshiq-moshig‘idan zangliroq temir bo‘lak yo‘q, shekilli; mening suyaklarimdan qariroq suyak ham bu yerda yo‘q, aniq. Ha-ha! Hammamiz kasbimizga munosibmiz, bir-birimizga juda mos tushganmiz. Mehmonxonaga kiringlar. Mehmonxonaga kiringlar.

Mehmonxona deganlari latta pardaning orqasidagi bo‘sh joy edi. Chol eski zinapoya temiri bilan olovni kovlab yig‘di, so‘ng trubkasining sopi bilan tutab yonayotgan chirog‘ining pilikini to‘g‘riladi (chunki tun edi) va trubkani yana og‘ziga soldi.

U shu ishlarni qilayotganda, avval gapirgan ayol tugunini polga otib, kursiga beparvo, ko‘z-ko‘z qilgandek o‘tirdi; tirsaklarini tizzalariga chalishtirib, qolgan ikkoviga dadil, tap tortmay tikildi.

— Xo‘sh, nima bo‘pti! Nima bo‘pti, Dilber xonim? — dedi ayol. — Har kim o‘zini o‘ylashga haqli. U o‘zi ham doim shunday qilgan.

— To‘g‘ri, juda to‘g‘ri! — dedi kir yuvuvchi. — Undan o‘tadigani yo‘q edi.

— Unda nega qo‘rqqandek angrayib turibsan, xotin? Kim bilib o‘tiribdi? Bir-birimizning to‘nimizdan teshik qidirmasak kerak, axir?

— Yo‘q, albatta! — dedi Dilber xonim bilan erkak birdaniga. — Umid qilamizki, yo‘q.

— Bo‘pti, unda! — qichqirdi ayol. — Shu yetarli. Mana shunaqa bir-ikkita narsadan ayrilganidan kimga ziyon? O‘lgan odamga emas, shekilli.

— Yo‘q, albatta, — dedi Dilber xonim kulib.

— Agar o‘lgandan keyin ham ularni saqlab qolmoqchi bo‘lgan bo‘lsa, yaramas qari ziqna, — davom etdi ayol, — tirikligida nega odamga o‘xshab yashamadi? Shunday yashaganida, ajal changalini solganda boshida qaraydigan birorta odami bo‘lardi, yolg‘iz o‘zi so‘nggi nafasini xirillab olib yotmasdi.

— Bundan to‘g‘ri gap aytilmagan, — dedi Dilber xonim. — Bu unga Xudoning jazosi.

— Jazo sal og‘irroq bo‘lsa edi, — dedi ayol. — Ishonaveringlar, agar qo‘limga yana biror narsa ilinganida, shunday bo‘lardi ham. Tugunni och, Qari Jo, qancha turishini ayt. Ochig‘ini ayt. Men birinchi bo‘lishdan ham, ular ko‘rishidan ham qo‘rqmayman. Bu yerda uchrashmasimizdan oldin ham har birimiz o‘zimizga nimadir ilashtirganimizni yaxshi bilamiz, shekilli. Bu gunoh emas. Tugunni och, Jo.

Ammo sheriklarining odobi bunga yo‘l qo‘ymadi: rangi o‘chgan qora kiyimdagi erkak birinchi bo‘lib hujumga o‘tib, o‘z o‘ljasini chiqardi. U uncha ko‘p emas edi: bir-ikkita muhr, qalamdon, bir juft yeng tugmasi va unchalik qimmat bo‘lmagan bir to‘g‘nog‘ich — bori shu. Qari Jo ularni birma-bir ko‘zdan kechirib baholadi, har biri uchun berishga rozi bo‘lgan pulni bo‘r bilan devorga yozib qo‘ydi, boshqa hech narsa yo‘qligini ko‘rgach, hammasini qo‘shib jamladi.

— Mana sening hisobing, — dedi Jo. — Shu ishni qilmaganim uchun meni qaynatib yuborishsa ham, bir pens ortiq bermayman. Navbatdagisi kim?

Navbatdagisi Dilber xonim edi. Choyshablar va sochiqlar, ozgina kiyim-kechak, ikkita eski usuldagi kumush choy qoshiq, bir qand qisqich va bir necha juft etik. Uning hisobi ham devorga xuddi shunday yozildi.

— Men xonimlarga doim ortiqcha beraman. Bu mening zaif tomonim, o‘zimni shu bilan xonavayron qilaman, — dedi Qari Jo. — Mana sening hisobing. Agar mendan yana bir pens so‘rasang va buni bahsga aylantirsang, shunchalik saxiylik qilganimdan pushaymon bo‘lib, yarim kron kamaytirib qo‘yaman.

— Endi mening tugunimni och, Jo, — dedi birinchi ayol.

Jo ochish qulayroq bo‘lsin deb tiz cho‘kdi va ko‘plab tugunlarni yechib, qandaydir qoramtir matodan iborat katta, og‘ir bir o‘ramni sudrab chiqardi.

— Bu nima bo‘ldi? — dedi Jo. — Karavot pardalari!

— Ha! — javob berdi ayol kulib va chalishtirgan qo‘llari ustiga engashib. — Karavot pardalari!

— Nahotki u o‘sha yerda yotgan paytda ularni halqalari-pullari bilan yechib olgan bo‘lsang? — dedi Jo.

— Ha, shunday, — javob berdi ayol. — Nega endi yo‘q?

— Sen boylik orttirish uchun tug‘ilgansan, — dedi Jo, — albatta, orttirasan ham.

— Qo‘limni cho‘zib biror narsa ola olsam, unaqa odam uchun qo‘limni tortib o‘tirmayman, sizga va’da beraman, Jo, — sovuqqonlik bilan javob qaytardi ayol. — Ehtiyot bo‘l, yog‘ni adyollarga tomizib qo‘yma.

— Uning adyollarimi? — so‘radi Jo.

— Bo‘lmasa kimniki deb o‘ylading? — javob berdi ayol. — Ularsiz shamollab qolmasa kerak, deb o‘ylayman.

— Yuqumli biror kasaldan o‘lmagandir-a? A? — dedi Qari Jo ishini to‘xtatib, boshini ko‘tarib.

— Bundan qo‘rqmay qo‘ya qol, — javob berdi ayol. — Agar shunday bo‘lganida, bunday narsalar deb uning yonida aylanib yuradigan darajada uning suhbatiga oshiq emasman. Ha! O‘sha ko‘ylakni ko‘zing og‘rigunicha tekshirib chiqaver, birorta teshik yo yedirilgan joy topolmaysan. Bu uning eng yaxshi ko‘ylagi, juda chiroyli ham. Men bo‘lmaganimda, uni isrof qilishgan bo‘lardi.

— Isrof qilish deganing nima? — so‘radi Qari Jo.

— Uni ko‘mish uchun egniga kiydirish-da, albatta, — javob berdi ayol kulib. — Qaysidir ahmoq shunday qilgan ekan, men yana yechib oldim. Agar bu ishga chit yaramasa, unda u hech narsaga yaramaydi. Jasadga xuddi shunday yarashadi. U o‘sha ko‘ylakdagidan ham xunukroq ko‘rinolmaydi.

Skruj bu suhbatni dahshat ichida tingladi. Cholning chirog‘i bergan xira yorug‘da ular o‘ljalari atrofida to‘planib o‘tirganlarida, Skruj ularga shunday nafrat va jirkanish bilan qaradiki, ular jasadning o‘zini bozorga solgan yaramas iblislar bo‘lganlarida ham bu tuyg‘u bundan ortiq bo‘lmasdi.

— Ha-ha! — kuldi o‘sha ayol, Qari Jo ichida puli bor flanel xaltachani chiqarib, har birining ulushini yerga sanab qo‘yganida. — Ko‘rdingizmi, mana uning oxiri! Tirikligida hammani o‘zidan bezdirdi, o‘lganidan keyin bizga foyda keltirsin deb! Ha-ha-ha!

— Ruh! — dedi Skruj boshdan-oyoq titrab. — Ko‘ryapman, ko‘ryapman. Bu baxtsiz odamning qismati mening qismatim bo‘lishi mumkin. Hozir hayotim aynan shu tomonga ketyapti. Yo rahmli Parvardigor, bu nimasi!

U dahshat ichida orqaga tisarildi, chunki manzara o‘zgargan edi va endi u bir karavotga deyarli tegib turardi: yalang‘och, pardasiz bir karavot. Uning ustida, yirtiq choyshab ostida nimadir yopib qo‘yilgan holda yotardi; u soqov bo‘lsa ham, dahshatli bir til bilan o‘zini bildirib turardi.

Xona juda qorong‘i edi, uni aniq ko‘rib bo‘lmas darajada qorong‘i; shunga qaramay, Skruj qanaqa xona ekanini bilishni istab, ichki bir undovga bo‘ysunib, atrofga ko‘z yugurtirdi. Tashqi havoda ko‘tarilgan xira bir nur to‘g‘ri karavotga tushib turardi; uning ustida esa talangan, hamma narsasidan mahrum, qarovsiz, yig‘lovchisiz, hech kimga keraksiz holda o‘sha odamning jasadi yotardi.

Skruj Sharpaga qaradi. Uning qimir etmas qo‘li jasadning boshiga ishora qilib turardi. Yopinchiq shunchalik beparvo yopilgan ediki, uni ozgina ko‘tarish, Skrujning bir barmog‘ini qimirlatishi kifoya — yuz ochilib qolardi. U shuni o‘yladi, buni qilish qanchalik oson ekanini sezdi va qilgisi ham keldi; ammo pardani ko‘tarishga ham, yonidagi sharpani haydab yuborishga ham kuchi yetmasdi.

Ey sovuq, sovuq, qotib qolgan, dahshatli O‘lim, qurbongohingni shu yerga qur, uni qo‘lingdagi barcha dahshatlar bilan bezat: bu yer sening saltanating! Ammo sevilgan, ehtirom qilingan, e’zozlangan boshning birorta tolasini ham sen o‘z dahshatli maqsadlaring yo‘lida qimirlata olmaysan, birorta chizig‘ini ham xunuk qila olmaysan. Gap qo‘lning og‘irligida, qo‘yib yuborilsa pastga tushishida emas; gap yurak va tomir urishining to‘xtaganida emas; gap shundaki, o‘sha qo‘l ochiq, saxiy va sadoqatli EDI; yurak mard, iliq va mehribon edi; tomirda esa chin inson qoni urardi. Ur, Soya, ur! Ko‘r, uning ezgu ishlari yaradan o‘sib chiqib, dunyoga abadiy hayot urug‘ini sochadi!

Bu so‘zlarni Skrujning qulog‘iga hech qanday ovoz aytmadi, ammo u karavotga qaraganida ularni eshitdi. U o‘yladi: agar bu odamni hozir tiriltirish mumkin bo‘lsa, uning eng birinchi o‘ylari nima bo‘lardi? Ochko‘zlikmi, qattiqqo‘llik bilan savdolashishmi, mol-dunyoni changallab olish tashvishlarimi? Ular uni haqiqatan ham boy bir oxiratga yetkazib qo‘yibdi!

U qorong‘i, huvillagan uyda yotardi; yonida «u falon ishda menga mehribonlik qilgan edi, o‘sha bir og‘iz yaxshi so‘zi xotirasi uchun men ham unga mehribonlik qilaman» deydigan na bir erkak, na bir ayol, na bir bola bor edi. Eshikni bir mushuk timdalardi, o‘choq toshi ostidan esa kalamushlarning kemirgani eshitilardi. Ular o‘lim xonasida nima istashlari, nega bunchalik bezovta va notinch ekanliklari haqida Skruj o‘ylashga ham jur’at etmadi.

— Ruh! — dedi u. — Bu dahshatli joy. Undan ketsam ham, uning saboqini tark etmayman, ishoning. Ketaylik!

Ruh esa hamon qimir etmas barmog‘i bilan boshga ishora qilib turardi.

— Sizni tushunyapman, — javob berdi Skruj, — qo‘limdan kelsa, shunday qilardim. Lekin kuchim yetmaydi, Ruh. Kuchim yetmaydi.

Ruh yana unga qaragandek bo‘ldi.

— Agar shaharda bu odamning o‘limidan biror tuyg‘u kechirayotgan birorta odam bo‘lsa, — dedi Skruj qattiq iztirob ichida, — o‘sha odamni menga ko‘rsating, Ruh, yolvoraman!

Sharpa qora libosini bir lahzaga qanotdek uning oldida yoydi; so‘ng uni yig‘ib olganda kunduzgi yorug‘da bir xona ko‘rindi, unda ona bolalari bilan o‘tirardi.

Ayol kimnidir sabrsizlik va hayajon bilan kutardi: xona bo‘ylab u yoqdan-bu yoqqa yurar, har bir tovushdan cho‘chib tushar, derazadan qarar, soatga ko‘z tashlar, igna bilan ishlashga urinar, ammo bo‘lmasdi; o‘ynayotgan bolalarining ovoziga ham zo‘rg‘a chidardi.

Nihoyat, uzoq kutilgan eshik taqillashi eshitildi. U eshikka shoshildi va erini kutib oldi. Eri yosh bo‘lsa ham, yuzi tashvishdan horg‘in va ma’yus edi. Hozir esa uning yuzida g‘alati bir ifoda — o‘zi uyalayotgan va bosib olishga urinayotgan qandaydir jiddiy shodlik bor edi.

U o‘choq yonida o‘zi uchun asrab qo‘yilgan kechki ovqatga o‘tirdi; xotini uzoq jimlikdan keyingina zaif ovozda nima yangilik borligini so‘raganda, u qanday javob berishni bilmay, xijolat tortdi.

— Yaxshimi? — dedi ayol unga yordam bermoqchi bo‘lib. — Yo yomonmi?

— Yomon, — javob berdi eri.

— Butunlay xonavayron bo‘ldikmi?

— Yo‘q. Hali umid bor, Karolina.

— Agar u yumshagan bo‘lsa, — dedi ayol hayron bo‘lib, — unda bor! Agar shunday mo‘jiza ro‘y bergan bo‘lsa, dunyoda umidsiz ish yo‘q ekan.

— U endi yumshay olmaydi, — dedi eri. — U o‘ldi.

Agar yuzi rost gapirsa, u yuvosh va sabrli ayol edi; ammo bu xabarni eshitib, qalbining tubida shukr qildi va qo‘llarini qovushtirib, buni ochiq aytdi ham. Keyingi lahzada u kechirim so‘rab duo qildi va pushaymon bo‘ldi; ammo yuragidan birinchi bo‘lib otilib chiqqan tuyg‘u o‘sha edi.

— Kecha senga aytgan o‘sha yarim mast xotin — men uni ko‘rib, bir haftalik muhlat so‘ramoqchi bo‘lganimda — menga aytgan gaplar, men meni qaytarish uchun o‘ylab topilgan bahona deb o‘ylagan gaplar butunlay rost ekan. U o‘shanda shunchaki og‘ir kasal emas, balki o‘lim to‘shagida yotgan ekan.

— Endi qarzimiz kimga o‘tadi?

— Bilmayman. Ammo o‘sha paytgacha pulni tayyorlab qo‘yamiz; tayyorlay olmasak ham, uning merosxo‘ri ham shunchalik shafqatsiz qarz beruvchi bo‘lib chiqsa, bu chindan ham juda yomon omad bo‘lardi. Bu kecha yengil ko‘ngil bilan uxlasak bo‘ladi, Karolina!

Ha. Ular buni qanchalik yumshatishga urinmasinlar, ko‘ngillari yengil tortgan edi. Ozgina bo‘lsa ham tushunmagan gaplarni eshitish uchun jimgina atroflariga to‘plangan bolalarning yuzlari yorishib ketgandi; bu odamning o‘limi tufayli uy baxtliroq bo‘lib qolgan edi! Ruh unga bu voqea uyg‘otgan tuyg‘ulardan ko‘rsata olgan yagona tuyg‘u — shodlik edi.

— Menga o‘lim bilan bog‘liq qandaydir mehr-shafqatni ko‘rsating, — dedi Skruj, — aks holda, Ruh, hozirgina tark etgan o‘sha qorong‘i xona umrbod ko‘z o‘ngimdan ketmaydi.

Ruh uni oyoqlari yaxshi biladigan bir necha ko‘cha orqali olib o‘tdi; ular yurib borarkan, Skruj o‘zini topish uchun u yoq-bu yoqqa qarar, ammo hech qayerda ko‘rinmasdi. Ular bechora Bob Kretchitning uyiga — Skruj avval ham kelgan uyga kirishdi va onani bolalari bilan o‘choq atrofida o‘tirgan holda topishdi.

Jimjitlik. Juda jimjit. Shovqinli kichkina Kretchitlar bir burchakda haykaldek qimirlamay o‘tirishar, oldida kitob ochib qo‘ygan Piterga tikilib qolishgandi. Ona va qizlari tikish bilan band edilar. Ammo naqadar jim edilar!

— «Va U bir bolani olib, ularning o‘rtasiga qo‘ydi».

Skruj bu so‘zlarni qayerda eshitdi? U ularni tushida ko‘rmagan edi. U va Ruh ostonadan hatlayotgan paytda bola ularni ovoz chiqarib o‘qigan bo‘lsa kerak. Nega davom ettirmadi?

Ona ishini stolga qo‘yib, qo‘lini yuziga bosdi.

— Bu rang ko‘zimni og‘ritadi, — dedi u.

Rangmi? Oh, bechora Kichkina Tim!

— Endi yana yaxshi bo‘ldi, — dedi Kretchitning xotini. — Sham yorug‘ida ko‘zim xiralashadi; otang uyga kelganda unga xira ko‘zimni dunyo bersa ham ko‘rsatmayman. Kelish vaqti bo‘lib qoldi.

— O‘tib ham ketdi, — javob berdi Piter kitobini yopib. — Lekin menimcha, keyingi bir necha oqshom u avvalgidan sal sekinroq yuryapti, oyi.

Ular yana jim qolishdi. Nihoyat ona bir martagina titragan, ammo dadil, quvnoq ovozda dedi:

— Men uning... Men uning Kichkina Timni yelkasiga mindirib, juda tez yurganini ko‘p ko‘rganman.

— Men ham ko‘rganman, — qichqirdi Piter. — Ko‘p marta.

— Men ham ko‘rganman! — dedi boshqasi. Hamma ko‘rgan edi.

— Lekin uni ko‘tarish juda yengil edi, — dedi ona yana ishiga berilib, — otasi uni shunchalik yaxshi ko‘rardiki, bu unga hech qanday og‘irlik qilmasdi: hech qanday. Mana, otang eshik oldida!

U uni kutib olish uchun yugurib chiqdi; bo‘yniga sharf o‘ragan kichkina Bob — bechora unga juda muhtoj edi — ichkariga kirdi. Choyi o‘choq ustida tayyor turardi, hamma unga birinchi bo‘lib quyib berish uchun bir-biridan o‘zib ketishga urindi. Keyin ikki kichkina Kretchit uning tizzalariga chiqib, har biri o‘zining kichkina yonog‘ini uning yuziga bosdi, go‘yo «Parvo qilmang, dada. Xafa bo‘lmang!» deyotgandek.

Bob ular bilan juda xushchaqchaq edi, oilaning hammasi bilan yoqimli gaplashdi. Stol ustidagi ishga qarab, Kretchit xonim va qizlarning tirishqoqligi va chaqqonligini maqtadi. Yakshanbagacha allaqachon tugatib qo‘yasizlar, dedi u.

— Yakshanba! Demak, bugun borib keldingizmi, Robert? — dedi xotini.

— Ha, azizim, — javob berdi Bob. — Sen ham borganingda edi. U yer qanchalik yam-yashil ekanini ko‘rsang, ko‘ngling yorishardi. Lekin hali ko‘p ko‘rasan. Men unga yakshanba kunlari o‘sha yerga borib turishga va’da berdim. Jajji, jajji bolam! — qichqirdi Bob. — Jajji bolam!

U birdan o‘zini tutolmay qoldi. Bunga chorasi yo‘q edi. Agar o‘zini tuta olganida edi, ehtimol u bilan bolasi orasidagi masofa hozirgidan ham uzoqroq bo‘lardi.

U xonadan chiqib, yuqoridagi xonaga ko‘tarildi. Xona quvnoq yoritilgan, Rojdestvo bezaklari bilan bezatilgan edi. Bolaning yonginasida bir stul turar, yaqindagina kimdir shu yerda o‘tirganining belgilari bor edi. Bechora Bob unga o‘tirdi, bir oz o‘ylab, o‘zini qo‘lga olgach, o‘sha kichkina yuzdan o‘pdi. U bo‘lib o‘tgan voqea bilan murosaga keldi va pastga ancha yengil ko‘ngil bilan tushdi.

Ular o‘choq atrofiga yig‘ilib, suhbatlashishdi; qizlar bilan ona hamon ish qilishardi. Bob ularga janob Skrujning jiyani haqida gapirib berdi: u bilan bor-yo‘g‘i bir marta ko‘rishgan, u kishi esa o‘sha kuni ko‘chada uchrab qolib, Bobning bir oz... — «bilasizlar-ku, sal ma’yus ekanini», dedi Bob — ko‘rib, uni nima xafa qilganini so‘rabdi, g‘oyat mehribonlik ko‘rsatibdi.

— Shunda, — dedi Bob, — u siz eshitgan eng xushmuomala janob bo‘lgani uchun, men unga aytib berdim. «Bundan chin yurakdan qayg‘uraman, janob Kretchit, — dedi u, — mehribon xotiningiz uchun ham chin yurakdan qayg‘uraman». Aytgancha, u buni qayerdan bildi ekan, hayronman.

— Nimani bildi, azizim?

— Sening mehribon xotin ekaningni-da, — javob berdi Bob.

— Buni hamma biladi! — dedi Piter.

— Juda to‘g‘ri aytding, o‘g‘lim! — qichqirdi Bob. — Bilishsa kerak, deb umid qilaman. «Mehribon xotiningiz uchun, — dedi u, — chin yurakdan qayg‘uraman. Agar sizga biror yordamim tegsa, — dedi menga tashrif qog‘ozini berib, — mana shu yerda yashayman. Iltimos, oldimga keling». Gap shundaki, — qichqirdi Bob, — bu bizga qila oladigan biror yordami uchun emas, ko‘proq uning mehribonligi uchun shunchalik yoqimli bo‘ldi. Go‘yo u bizning Kichkina Timimizni bilgandek, biz bilan birga qayg‘urgandek bo‘ldi.

— U yaxshi odam ekaniga ishonaman! — dedi Kretchit xonim.

— Agar uni ko‘rib, u bilan gaplashsang, bunga yanada ko‘proq ishonarding, azizim, — javob berdi Bob. — Agar u Piterga yaxshiroq bir ish topib bersa — gapimni eslab qolinglar! — sira ham hayron bo‘lmayman.

— Eshityapsanmi, Piter, — dedi Kretchit xonim.

— Keyin esa, — qichqirdi qizlardan biri, — Piter biror qiz bilan yurib, o‘z uyini quradi.

— Bas qil-e! — dedi Piter tirjayib.

— Bu bir kun bo‘lishi ham, bo‘lmasligi ham mumkin, — dedi Bob, — garchi bunga hali ko‘p vaqt bo‘lsa ham, azizim. Ammo bir-birimizdan qanday va qachon ajralmaylik, ishonamanki, hech birimiz bechora Kichkina Timni — shunday emasmi? — va oramizda bo‘lgan bu birinchi ayriliqni unutmaymiz.

— Hech qachon, dada! — qichqirishdi hammalari.

— Va bilaman, — dedi Bob, — bilaman, azizlarim, u qanchalik sabrli va yuvosh bo‘lganini — jajji, jajji bola bo‘lsa ham — eslasak, o‘zaro oson urishib qolmaymiz, urishib, bechora Kichkina Timni unutmaymiz.

— Yo‘q, hech qachon, dada! — yana qichqirishdi hammalari.

— Men juda baxtliman, — dedi kichkina Bob, — juda baxtliman!

Kretchit xonim uni o‘pdi, qizlari uni o‘pishdi, ikki kichkina Kretchit uni o‘pishdi, Piter bilan esa qo‘l siqishib ko‘rishdi. Kichkina Timning ruhi, sening bolalarcha tabiating Xudodan edi!

— Sharpa, — dedi Skruj, — nimadir menga ayriliq vaqtimiz yaqinlashganini aytyapti. Buni bilaman, ammo qanday bilishimni bilmayman. Ayting-chi, biz o‘lik holda yotganini ko‘rgan o‘sha odam kim edi?

Kelajak Rojdestvo Ruhi uni avvalgidek — ammo, nazarida, boshqa bir vaqtda: darhaqiqat, bu so‘nggi ko‘rinishlarda hech qanday tartib yo‘qdek edi, faqat hammasi Kelajakda ekani aniq edi — ishbilarmonlar yig‘iladigan joylarga olib bordi, ammo unga o‘zini ko‘rsatmadi. Aslida Ruh hech narsa uchun to‘xtamay, go‘yo hozirgina bildirilgan istak sari to‘g‘ri yo‘l olib ketardi, toki Skruj uni bir lahzaga to‘xtashga yolvorgunicha.

— Biz hozir shoshib o‘tayotgan bu hovli, — dedi Skruj, — mening ish joyim joylashgan, ancha vaqtdan beri shu yerda bo‘lgan joy. Uyni ko‘ryapman. Kelajakda kim bo‘lishimni ko‘rishga ijozat bering!

Ruh to‘xtadi; qo‘l esa boshqa tomonga ishora qilardi.

— Uy anavi yoqda-ku, — xitob qildi Skruj. — Nega boshqa tomonni ko‘rsatyapsiz?

Shafqatsiz barmoq zarracha ham o‘zgarmadi.

Skruj idorasining derazasiga shoshilib bordi va ichkariga qaradi. U hamon idora edi, ammo uniki emas. Jihozlar boshqa, kursida o‘tirgan odam ham u emas edi. Sharpa avvalgidek ishora qildi.

Skruj yana unga qo‘shildi va o‘zi nega va qayerga ketib qolganiga hayron bo‘lib, temir darvozaga yetguncha unga hamrohlik qildi. Ichkariga kirishdan oldin u to‘xtab, atrofga qaradi.

Qabriston. Demak, ismini endi bilib olishi kerak bo‘lgan o‘sha baxtsiz odam shu yerda, yer ostida yotibdi. Munosib joy edi. Atrofi uylar bilan devordek o‘ralgan; hayot emas, o‘lim o‘stirgan o‘t va begona o‘tlar bosib ketgan; haddan tashqari ko‘p dafn qilinganidan bo‘g‘ilgan; ochko‘z ishtahasi to‘yib, semirib ketgan. Munosib joy!

Ruh qabrlar orasida turib, ulardan Biriga ishora qildi. Skruj titrab, unga qarab yurdi. Sharpa avvalgidek edi, ammo Skruj uning tantanavor qiyofasida yangi bir ma’no ko‘rayotgandek bo‘lib dahshatga tushdi.

— Siz ko‘rsatayotgan o‘sha toshga yaqinlashishimdan oldin, — dedi Skruj, — bitta savolimga javob bering. Bular albatta Bo‘ladigan narsalarning soyalarimi yoki faqat Bo‘lishi Mumkin bo‘lgan narsalarning soyalarimi?

Ruh esa hamon yonida turgan qabrga pastga qarab ishora qilardi.

— Odamlarning yo‘llari muayyan oqibatlardan darak beradi, agar shu yo‘ldan qaytmasa, ular o‘sha oqibatlarga olib boradi, — dedi Skruj. — Ammo yo‘ldan qaytilsa, oqibatlar ham o‘zgaradi. Ayting, siz ko‘rsatayotgan narsalar ham shundaymi!

Ruh avvalgidek qimir etmasdi.

Skruj titrab, unga qarab emaklab bordi va barmoq ko‘rsatgan tomonga qarab, qarovsiz qabr toshida o‘z ismini o‘qidi: EBENIZER SKRUJ.

— Karavotda yotgan o‘sha odam menmanmi? — qichqirdi u tiz cho‘kib.

Barmoq qabrdan unga, undan yana qabrga ishora qildi.

— Yo‘q, Ruh! Oh, yo‘q, yo‘q!

Barmoq hamon o‘sha yerda edi.

— Ruh! — qichqirdi u libosiga mahkam yopishib. — Meni eshiting! Men avvalgi odam emasman. Agar bu uchrashuvlar bo‘lmaganida qanday odam bo‘lib qolishim kerak bo‘lsa, endi u odam bo‘lmayman. Agar menda hech qanday umid qolmagan bo‘lsa, nega buni menga ko‘rsatyapsiz!

Birinchi marta qo‘l titragandek bo‘ldi.

— Mehribon Ruh, — davom etdi u, uning oldida yerga yiqilib. — Sizning tabiatingiz men uchun shafoat qiladi, menga achinadi. Hayotimni o‘zgartirib, siz ko‘rsatgan bu soyalarni hali o‘zgartira olishimga meni ishontiring!

Mehribon qo‘l titradi.

— Men Rojdestvoni qalbimda ulug‘layman va uni yil bo‘yi saqlashga harakat qilaman. Men O‘tmishda ham, Hozirda ham, Kelajakda ham yashayman. Uchalasining Ruhlari ichimda kurashadi. Ular beradigan saboqlardan yuz o‘girmayman. Oh, menga bu toshdagi yozuvni o‘chira olishimni ayting!

Iztirob ichida u sharpaning qo‘lini ushlab oldi. Qo‘l bo‘shalishga urindi, ammo Skrujning iltijosi kuchli edi, u qo‘lni qo‘yib yubormadi. Ruh esa undan ham kuchliroq bo‘lib, uni itarib yubordi.

Taqdirini o‘zgartirishni so‘rab so‘nggi bor duo qilib qo‘llarini ko‘targanida, u Sharpaning qalpog‘i va libosida o‘zgarish ko‘rdi. U kichrayib, burishib, qisqarib-qisqarib, karavot ustuniga aylanib qoldi.