HA! Karavot ustuni uning o‘ziniki edi. Karavot ham uniki, xona ham uniki edi. Eng yaxshisi va eng quvonarlisi — oldidagi Vaqt ham uniki edi, gunohlarini yuvish uchun!

— Men O‘tmishda ham, Hozirda ham, Kelajakda ham yashayman! — takrorladi Skruj to‘shakdan sakrab tushar ekan. — Uchalasining Ruhlari ichimda kurashadi. Oh, Jeykob Marli! Buning uchun Osmonga va Rojdestvo kunlariga hamdu sanolar bo‘lsin! Buni tiz cho‘kib aytaman, qadrdon Jeykob, tiz cho‘kib!

U ezgu niyatlaridan shu qadar to‘lqinlanib, shu qadar yashnab ketgan ediki, uzilib-uzilib chiqayotgan ovozi zo‘rg‘a unga bo‘ysunardi. Ruh bilan olishganida u ho‘ngrab yig‘lagan, yuzi hali ham ko‘z yoshidan ho‘l edi.

— Ular yulib olinmagan! — qichqirdi Skruj karavot pardalaridan birini quchoqlab. — Ular halqalari-pullari bilan yulib olinmagan. Ular shu yerda — men shu yerdaman — bo‘lishi mumkin bo‘lgan narsalarning soyalarini tarqatib yuborsa bo‘ladi. Tarqatib yuboriladi ham. Bilaman, albatta tarqaladi!

Bu orada qo‘llari kiyimlari bilan ovora edi: ularni teskari ag‘darar, tagini tepasiga qilib kiyar, yirtar, qayerga qo‘yganini unutar, ularni har xil telbaliklarga sherik qilardi.

— Nima qilishimni bilmayman! — qichqirdi Skruj bir nafasda ham kulib, ham yig‘lab, paypoqlari bilan olishib, butunlay ilonlarga chirmashgan Laokoonga o‘xshab qolarkan. — Men patdek yengilman, farishtadek baxtliman, maktab bolasidek quvnoqman. Mastdek boshim aylanyapti. Hammaga Rojdestvo muborak! Butun dunyoga Yangi yil muborak! Hoy, kim bor! Ura! Hoy!

U sakrab-o‘ynab mehmonxonaga chiqqan va endi u yerda nafasi butunlay tiqilib turardi.

— Mana, atala qaynatilgan qozoncha! — qichqirdi Skruj yana yugurib, kamin atrofida aylanar ekan. — Mana, Jeykob Marlining arvohi kirib kelgan eshik! Mana, Hozirgi Rojdestvo Ruhi o‘tirgan burchak! Mana, sargardon ruhlarni ko‘rgan derazam! Hammasi joyida, hammasi rost, hammasi bo‘lib o‘tdi. Ha-ha-ha!

Chindan ham, shuncha yildan beri kulmay qo‘ygan odam uchun bu ajoyib kulgi, g‘oyat shonli kulgi edi. Uzundan-uzun, yorqin kulgilar sulolasining otasi!

— Oyning nechanchi kuni ekanini bilmayman! — dedi Skruj. — Ruhlar orasida qancha vaqt bo‘lganimni bilmayman. Hech narsani bilmayman. Go‘dakdek bo‘lib qoldim. Mayli. Menga farqi yo‘q. Go‘dak bo‘lganim ma’qul. Hoy! Ura! Hoy, kim bor!

Uni bu shodligidan cherkovlarning u umrida eshitgan eng jarangdor qo‘ng‘iroq sadolari to‘xtatdi. Jarang, jurung, gumbur; ding, dong, qo‘ng‘iroq. Qo‘ng‘iroq, dong, ding; gumbur, jurung, jarang! Oh, ajoyib, ajoyib!

Derazaga yugurib borib, uni ochdi va boshini tashqariga chiqardi. Tuman ham, g‘ubor ham yo‘q; tiniq, yorug‘, quvnoq, jo‘shqin, sovuq; qonni raqsga tushiradigan, hushtak chalib turgan sovuq. Oltin quyosh nuri; osmoni falak; toza, shirin havo; quvnoq qo‘ng‘iroqlar. Oh, ajoyib! Ajoyib!

— Bugun nima kun? — qichqirdi Skruj pastga, bayramona kiyingan, atrofni tomosha qilish uchun bu yerda ivirsib yurgan bo‘lsa kerak, bir bolaga.

— A-A? — dedi bola butun hayrati bilan.

— Bugun nima kun, azamat? — dedi Skruj.

— Bugunmi! — javob berdi bola. — Axir, ROJDESTVO KUNI-ku.

— Rojdestvo kuni ekan! — dedi Skruj o‘ziga o‘zi. — O‘tkazib yubormabman. Ruhlar hammasini bir kechada qilishibdi. Ular istagan narsasini qila olishadi. Albatta, qila olishadi. Albatta. Hoy, azamat!

— Hoy! — javob berdi bola.

— Bir ko‘cha narida, muyulishdagi parrandafurushning do‘konini bilasanmi? — so‘radi Skruj.

— Bilmay bo‘ladimi, — javob berdi bola.

— Aqlli bola! — dedi Skruj. — Ajoyib bola! U yerda osilib turgan sovrinli kurkani sotib yuborishdimi, bilasanmi? Kichkina sovrinli kurkani emas — kattasini?

— Nima, mendek keladiganinimi? — dedi bola.

— Qanday yoqimli bola! — dedi Skruj. — U bilan gaplashish bir maza. Ha, botir!

— Hozir ham o‘sha yerda osig‘liq turibdi, — javob berdi bola.

— Rostdanmi? — dedi Skruj. — Bor, uni sotib ol.

— Hazilni qo‘ying-e! — xitob qildi bola.

— Yo‘q, yo‘q, — dedi Skruj, — men jiddiy gapiryapman. Bor, uni sotib ol va bu yerga olib kelishlarini ayt, qayerga eltishni men o‘zim aytaman. O‘sha odam bilan qaytib kelsang, senga bir shilling beraman. Besh daqiqaga qolmay qaytsang, yarim kron beraman!

Bola o‘qdek uchib ketdi. Tepkini yarim shu tezlikda bosa oladigan odam ham juda chaqqon mergan bo‘lishi kerak edi.

— Uni Bob Kretchitnikiga jo‘nataman! — shivirladi Skruj qo‘llarini ishqalab, kulgidan qotib. — Kim yuborganini u bilmaydi. U Kichkina Timdan ikki baravar katta. Uni Bobga yuborish — dunyodagi eng zo‘r hazilkashning ham xayoliga kelmagan hazil bo‘ladi!

Manzilni yozgan qo‘li titrab turardi, ammo u qandaydir yo‘l bilan yozdi va parrandafurushning odamini kutib olish uchun ko‘cha eshigini ochgani pastga tushdi. U yerda uning kelishini kutib turganida, eshik halqasi ko‘ziga tushdi.

— Umrim bo‘yi uni yaxshi ko‘raman! — qichqirdi Skruj uni qo‘li bilan silab. — Ilgari unga deyarli qaramasdim. Yuzida qanday halol ifoda bor-a! Ajoyib halqa!.. Mana, kurka ham keldi! Hoy! Ura! Ahvollar qalay! Rojdestvo muborak!

Bu chindan ham kurka edi! U qush hech qachon oyoqlarida tura olmagan bo‘lsa kerak. Bir lahzada ularni muhr mumi tayoqchalaridek sindirib yuborgan bo‘lardi.

— E, buni Kemden-Taunga ko‘tarib borishning iloji yo‘q, — dedi Skruj. — Izvosh olishing kerak.

Buni aytayotgandagi kulgisi, kurkaning pulini to‘layotgandagi kulgisi, izvosh haqini to‘layotgandagi kulgisi va bolani mukofotlayotgandagi kulgisi — bularning hammasidan faqat bitta kulgi o‘tib tushdi: u hansirab yana kursisiga o‘tirib, ko‘zidan yosh chiqquncha kulgan kulgisi.

Soqol olish oson ish bo‘lmadi, chunki qo‘li hamon qattiq titrardi; soqol olish esa, hatto shu payt raqs tushmayotgan bo‘lsangiz ham, diqqat talab qiladi. Ammo burnining uchini kesib olganida ham, ustiga bir parcha yopishqoq plastir yopishtirib, juda mamnun bo‘lib qolardi.

U «eng yaxshi kiyimlarini» kiydi va nihoyat ko‘chaga chiqdi. Bu payt odamlar, u Hozirgi Rojdestvo Ruhi bilan ko‘rganidek, ko‘chalarga yopirilib chiqayotgan edi. Qo‘llarini orqasiga qilib yurib borar ekan, Skruj har bir kishiga shodon tabassum bilan qarardi. Qisqasi, u shunchalik yoqimli ko‘rinardiki, uch-to‘rtta xushchaqchaq yigit unga: «Xayrli tong, janob! Rojdestvo muborak!» deyishdi. Skruj keyinchalik ko‘p marta aytardiki, umrida eshitgan barcha quvnoq tovushlar ichida bular uning qulog‘iga eng quvnoq eshitilgan ekan.

U uncha uzoq bormasdan, ro‘parasidan kelayotgan, kecha uning idorasiga kirib: «“Skruj va Marli” firmasi shu yerdami, shekilli?» degan o‘sha to‘ladan kelgan janobni ko‘rdi. Uchrashganda bu keksa janob unga qanday qarashini o‘ylab, yuragi sanchib ketdi; ammo u qarshisida qaysi yo‘l to‘g‘ri yotganini bilardi va o‘sha yo‘lni tutdi.

— Aziz janob, — dedi Skruj qadamini tezlatib va keksa janobning ikkala qo‘lidan tutib. — Ahvollaringiz qalay? Kecha ishingiz yurishgan bo‘lsa kerak, deb umid qilaman. Bu siz tomoningizdan juda olijanoblik edi. Rojdestvo muborak, janob!

— Janob Skruj?

— Ha, — dedi Skruj. — Bu mening ismim, u sizga yoqimli bo‘lmasligidan qo‘rqaman. Sizdan kechirim so‘rashimga ijozat bering. Va iltifot qilib... — shu yerda Skruj uning qulog‘iga nimadir shivirladi.

— Yo Xudoyim! — xitob qildi janob nafasi qaytgandek bo‘lib. — Aziz janob Skruj, jiddiy gapiryapsizmi?

— Agar ijozat bersangiz, — dedi Skruj. — Bir chaqa ham kam emas. Ishoning, bunga ko‘plab eski qarzlarim ham kiradi. Shu iltifotni menga ko‘rsatasizmi?

— Aziz janob, — dedi u Skrujning qo‘lini siqib. — Bunday saxovatga nima deyishimni ham bilmay...

— Hech narsa demang, iltimos, — gapini bo‘ldi Skruj. — Mening oldimga keling. Oldimga kelasizmi?

— Kelaman! — qichqirdi keksa janob. Uning shunday qilish niyati borligi aniq edi.

— Rahmat, — dedi Skruj. — Sizdan juda minnatdorman. Ellik marta rahmat. Xudo sizni asrasin!

U cherkovga bordi, ko‘chalarda aylandi, u yoqdan-bu yoqqa shoshayotgan odamlarni kuzatdi, bolalarning boshini siladi, tilanchilardan hol-ahvol so‘radi, uylarning oshxonalariga pastga, derazalariga yuqoriga mo‘raladi va hamma narsa unga quvonch bag‘ishlashi mumkinligini angladi. U biror sayr — biror narsa — unga bunchalik baxt keltirishini tushida ham ko‘rmagan edi. Tushdan keyin u jiyanining uyi tomon yo‘l oldi.

Borib eshik taqillatishga jur’at qilgunicha, eshik oldidan o‘n ikki marta o‘tdi. Ammo nihoyat yuragini hovuchlab, shunday qildi:

— Xo‘jayining uydami, qizim? — dedi Skruj xizmatkor qizga. Yoqimli qiz! Juda ham.

— Ha, janob.

— Qayerda, azizim? — dedi Skruj.

— Ovqat xonasida, janob, bekam bilan birga. Agar xohlasangiz, sizni yuqoriga boshlab boraman.

— Rahmat. U meni taniydi, — dedi Skruj qo‘lini allaqachon ovqat xonasi eshigining dastasiga qo‘yib. — Men shu yerdan kiraman, qizim.

U dastani ohista burab, yuzini eshik orqasidan yonlab mo‘ralatdi. Ular stolga qarab turishardi (stol juda zo‘r qilib bezatilgan edi), chunki bu yosh uy bekalari bunday narsalarda doim hayajonlanadi, hamma narsa joyida ekanini ko‘rishni yaxshi ko‘radi.

— Fred! — dedi Skruj.

Ey Xudoyim, kelini qanday cho‘chib tushdi-ya! Skruj bir lahzaga uning burchakda oyoq kursi qo‘yib o‘tirganini unutgan edi, aks holda hech qachon bunday qilmagan bo‘lardi.

— Yo tavba! — qichqirdi Fred. — Kim bu?

— Bu men. Skruj tog‘ang. Tushlikka keldim. Kiritasanmi, Fred?

Kiritasanmi, emish! Qo‘lini yulib olmagani Xudoning marhamati edi. Besh daqiqada u o‘z uyidagidek bo‘lib qoldi. Bundan samimiyroq hech narsa bo‘lishi mumkin emasdi. Kelini ham xuddi o‘shandek edi. Topper kelganda u ham shunday edi. To‘lagina singil kelganda u ham shunday edi. Kim kelsa, hammasi shunday edi. Ajoyib ziyofat, ajoyib o‘yinlar, ajoyib ahillik, a-jo-yib baxt!

Ammo ertasi kuni ertalab u idoraga barvaqt keldi. Oh, juda barvaqt keldi. Qani endi birinchi bo‘lib kelib, Bob Kretchitni kech qolganida ushlab olsa! U ko‘nglini shunga qo‘ygan edi.

Va u bunga erishdi, ha, erishdi! Soat to‘qqizga zang urdi. Bob yo‘q. To‘qqizdan o‘n besh daqiqa o‘tdi. Bob yo‘q. U roppa-rosa o‘n sakkiz yarim daqiqa kechikdi. Skruj uning «Hovuz»ga kirib kelishini ko‘rish uchun eshigini lang ochib o‘tirardi.

Bob eshikni ochmasidan oldin shlyapasini, sharfini ham yechib oldi. Bir zumda kursisiga o‘tirib, go‘yo soat to‘qqizni quvib yetmoqchi bo‘lgandek, qalamini zir yugurtira boshladi.

— Hoy! — o‘dag‘ayladi Skruj odatdagi ovoziga imkon qadar o‘xshatib. — Kunning shu mahalida kelishing nimasi?

— Juda afsusdaman, janob, — dedi Bob. — Kechikib qoldim.

— Kechikdingmi? — takrorladi Skruj. — Ha. Menimcha, kechikding. Iltimos, buyoqqa kel-chi, janob.

— Bu yilda bir martagina, janob, — yolvordi Bob «Hovuz»dan chiqib. — Boshqa takrorlanmaydi. Kecha sal ko‘proq xursandchilik qilib yuboribman, janob.

— Endi senga bir gap aytay, do‘stim, — dedi Skruj, — men bunaqa narsaga ortiq chidab turmoqchi emasman. Shuning uchun, — davom etdi u kursisidan sakrab turib va Bobning nimchasiga shunday turtdiki, Bob gandiraklab yana «Hovuz»ga borib qoldi, — shuning uchun men maoshingni oshirmoqchiman!

Bob titrab ketdi va chizg‘ichga sal yaqinroq surildi. Bir lahza uning xayoliga Skrujni chizg‘ich bilan urib yiqitish, mahkam ushlab turib, hovlidagi odamlarni yordamga va telbalarga kiydiriladigan ko‘ylakni olib kelishga chaqirish fikri keldi.

— Rojdestvo muborak, Bob! — dedi Skruj adashib bo‘lmaydigan samimiyat bilan uning yelkasiga qoqib. — Ko‘p yillardan beri men senga bergan Rojdestvolardan quvnoqroq Rojdestvo muborak, azamat Bob! Maoshingni oshiraman, qiynalib yashayotgan oilangga yordam berishga harakat qilaman, ishlaringni esa bugun tushdan keyinoq bir kosa bug‘i chiqib turgan issiq bayram sharbati ustida muhokama qilamiz, Bob! Olovlarni kuchaytir, Bob Kretchit, yana bitta «i» ning nuqtasini qo‘yishdan oldin borib bir chelak ko‘mir sotib ol!

Skruj so‘zidan ham ortig‘ini qildi. U hammasini, undan ham cheksiz ko‘prog‘ini bajardi; o‘lmagan Kichkina Tim uchun esa ikkinchi ota bo‘ldi. U bu qadrdon, eski shahar yoki eski dunyodagi boshqa har qanday qadrdon, eski shahar, qasaba yoki mahalla taniydigan eng yaxshi do‘st, eng yaxshi xo‘jayin va eng yaxshi inson bo‘ldi. Ba’zi odamlar undagi o‘zgarishni ko‘rib kulishdi, ammo u ularni kulaverishsin deb, parvo qilmadi: u bu dunyoda biror yaxshi ish ro‘y bermasinki, boshida ba’zi odamlar unga to‘yib-to‘yib kulmagan bo‘lsin — buni tushunadigan darajada dono edi. Bundaylar baribir ko‘r bo‘lishini bilgani uchun, ularning bu ko‘rligi xunukroq shaklda bo‘lgandan ko‘ra, tirjayib ko‘zlarini qisishlari ham yaxshi, deb o‘ylardi. Uning o‘z yuragi kulardi — bu esa unga yetarli edi.

U boshqa Ruhlar bilan hech qachon uchrashmadi, ammo shundan keyin umr bo‘yi «Ruh»larni og‘ziga olmaslik qoidasiga amal qilib yashadi; u haqda doim, agar tirik odamlardan biri Rojdestvoni munosib nishonlashni bilsa, u ham Skruj, deb aytishardi. Kosh, biz haqimizda ham, barchamiz haqimizda ham shunday deyishsa! Shunday qilib, Kichkina Tim aytganidek, Xudo barchamizni o‘z panohida asrasin!