Skruj g‘oyat zo‘r xurrak otayotgan joyida uyg‘onib ketdi va fikrini jamlab olish uchun to‘shakda o‘tirdi. Qo‘ng‘iroq yana soat birni urish arafasida ekanini hech kim aytmasa ham bildi. Jeykob Marlining sa’y-harakati bilan yuborilgan ikkinchi elchi bilan uchrashish uchun aynan o‘z vaqtida hushiga kelganini his qildi. Biroq bu yangi sharpa qaysi pardani ochar ekan, deb o‘ylay boshlaganida badaniga noxush sovuq yugurdi. Shunda u pardalarning hammasini o‘z qo‘li bilan surib qo‘ydi-da, yana yotib, karavot atrofini sinchiklab kuzata boshladi. Chunki Ruh paydo bo‘lgan zahoti unga o‘zi birinchi bo‘lib so‘z qotmoqchi edi, kutilmaganda bosib kelib, uni asabiylashtirishini istamasdi.

O‘zini dunyoning past-balandini ko‘rgan, zamonning ruhini biladigan qilib ko‘rsatadigan beparvo janoblar sarguzashtga qanchalik moyilligini bildirish uchun: «Biz yengil qimordan tortib odam o‘ldirishgacha — hamma narsaga tayyormiz», deyishadi. Albatta, bu ikki chekka o‘rtasida ancha keng, xilma-xil ishlar bor. Skruj haqida bunchalik dadil gapirmayman-u, lekin sizni ishontirishga jur’at etaman: u g‘aroyib ko‘rinishlarning juda keng doirasiga tayyor edi; go‘dakdan tortib karkidongacha bo‘lgan har qanday narsa uni unchalik hayratga solmagan bo‘lardi.

Xullas, deyarli hamma narsaga tayyor bo‘lgani holda, u hech narsa bo‘lmasligiga sira tayyor emas edi. Shuning uchun qo‘ng‘iroq birni urib, hech qanday qiyofa paydo bo‘lmaganida, uni qattiq titroq bosdi. Besh daqiqa, o‘n daqiqa, chorak soat o‘tdi — hech narsa kelmadi. Bu orada u to‘shagida, soat vaqtni e’lon qilgan zahoti karavotga quyilgan qizg‘ish nur girdobining qoq o‘rtasida yotardi. Bu shunchaki nur bo‘lgani uchun o‘nta arvohdan ham qo‘rqinchliroq edi: Skruj uning nimani anglatishini, nima qilmoqchi ekanini sira tushunolmasdi. Ba’zan, hozir o‘zim bilmagan holda o‘z-o‘zidan yonib ketish degan qiziq hodisaning namunasiga aylanayotgan bo‘lsam-chi, deb ham xavotirga tushardi. Nihoyat u o‘ylay boshladi — siz yoki men birinchi daqiqadayoq shunday o‘ylagan bo‘lardik; axir mushkul ahvolga tushmagan odam doim nima qilish kerakligini biladi va, shubhasiz, o‘zi bo‘lganda shunday qilardi ham — nihoyat, deyman, u bu sirli nurning manbai va siri qo‘shni xonada bo‘lsa kerak, deb o‘yladi. Nurni ko‘z bilan kuzatsa, rostdan ham o‘sha tomondan taralayotganga o‘xshardi. Bu fikr butun xayolini egallab olgach, u sekin o‘rnidan turdi va shippagini sudrab eshik tomon yurdi.

Skrujning qo‘li qulfga tegishi bilan g‘alati bir ovoz uni ismi bilan chaqirib, ichkariga kirishga undadi. U itoat qildi.

Bu uning o‘z xonasi edi. Bunga hech shubha yo‘q edi. Lekin xona hayratlanarli tarzda o‘zgarib ketgan edi. Devorlar va shift yam-yashil o‘simliklar bilan shunday bezatilgan ediki, xona chinakam bog‘chaga o‘xshab qolgandi; har tomonda yaltiroq rezavorlar yarqirab turardi. Shamshod, omela va chirmoviqning tarang barglari nurni xuddi atrofga sochib tashlangan son-sanoqsiz kichik ko‘zgulardek qaytarardi. Mo‘rida shunday gurillab olov yonardiki, bu toshdek qotib qolgan o‘choq bunaqasini Skruj zamonida ham, Marli zamonida ham, undan oldingi qancha-qancha qishlarda ham ko‘rmagandi. Polga xuddi taxt hosil qilib kurkalar, g‘ozlar, ov qushlari, parrandalar, sovuq go‘sht, katta-katta son go‘shtlar, sut emar cho‘chqa bolalari, uzun-uzun kolbasa shodalari, qiymali pirogchalar, mayizli pudinglar, bochka-bochka ustritsalar, qizargan issiq kashtanlar, yuzi qip-qizil olmalar, sersuv apelsinlar, shirin noklar, ulkan bayram tortlari va bug‘i xonani xiralashtirgan qaynoq punsh to‘la kosalar uyib tashlangan edi. Ana shu so‘ri ustida xotirjam, salobat bilan qarashga ko‘zni quvontiradigan bir xushchaqchaq Pahlavon o‘tirardi. Qo‘lida to‘kinlik shoxiga o‘xshagan yonib turgan mash’al bor edi; Skruj eshik orqasidan mo‘ralab kirganda, Pahlavon uni balandga, juda balandga ko‘tarib, nurini Skrujga qaratdi.

— Kiring! — xitob qildi Arvoh. — Kiring va men bilan yaqinroq tanishing, birodar!

Skruj tortinibgina ichkariga kirdi va bu Ruh oldida boshini egdi. U endi avvalgi o‘jar Skruj emasdi; Ruhning ko‘zlari tiniq va mehribon bo‘lsa-da, u ularga tik qarashni istamadi.

— Men Hozirgi Rojdestvo Ruhiman, — dedi Ruh. — Menga qara!

Skruj hurmat bilan qaradi. Ruh oq mo‘yna hoshiyali oddiy yashil to‘n yoki yopinchiq kiygan edi. Bu kiyim gavdasiga shunchalik erkin osilib turardiki, keng ko‘kragi ochiq qolgan, go‘yo hech qanday hiyla bilan to‘silishni yoki yashirilishni nazarga ilmayotgandek edi. Kiyimning keng burmalari ostidan ko‘rinib turgan oyoqlari ham yalang edi; boshida esa u yer-bu yeriga yaltiroq muz sumalaklari qadalgan shamshod gulchambaridan boshqa hech narsa yo‘q edi. To‘q jigarrang jingalak sochlari uzun va erkin edi — uning xushfe’l chehrasi, chaqnab turgan ko‘zlari, ochiq qo‘li, quvnoq ovozi, tortinmas xulqi va shodon qiyofasi kabi erkin. Belida qadimiy qilich qini bog‘langan edi; lekin unda qilich yo‘q, eski qinni esa zang yeb bitirgan edi.

— Sen hech qachon menga o‘xshaganni ko‘rmagansan! — xitob qildi Ruh.

— Hech qachon, — deb javob berdi Skruj.

— Oilamning yosh a’zolari, ya’ni (chunki men juda yoshman) so‘nggi yillarda tug‘ilgan akalarim bilan ham hech birga sayr qilmaganmisan? — so‘zida davom etdi Sharpa.

— Qilmagan bo‘lsam kerak, — dedi Skruj. — Afsuski, qilmaganman. Akalaring ko‘pmi, Ruh?

— Bir ming sakkiz yuzdan ortiq, — dedi Arvoh.

— Qanday ulkan oila-ya, boqib bo‘ladimi! — deb g‘o‘ldiradi Skruj.

Hozirgi Rojdestvo Ruhi o‘rnidan turdi.

— Ruh, — dedi Skruj itoatkorona, — meni qayerga xohlasang, o‘sha yerga olib bor. Kecha tunda majburan chiqqan edim va bir saboq oldim — u hozir ham ichimda o‘z ishini qilyapti. Bu kecha menga o‘rgatadigan biror narsang bo‘lsa, undan foyda olay.

— To‘nimni ushla!

Skruj aytilganini qildi va to‘nni mahkam ushladi.

Shamshod, omela, qizil rezavorlar, chirmoviq, kurkalar, g‘ozlar, ov qushlari, parrandalar, sovuq go‘sht, son go‘shtlar, cho‘chqa bolalari, kolbasalar, ustritsalar, piroglar, pudinglar, mevalar va punsh — hammasi bir zumda g‘oyib bo‘ldi. Xona ham, olov ham, qizg‘ish shu’la ham, tun soati ham yo‘qoldi — ular Rojdestvo tongida shahar ko‘chalarida turishardi. Havo qahraton bo‘lgani uchun odamlar uylari oldidagi yo‘lakdan va tomlardan qor kurab, dag‘al, ammo tetik va unchalik yoqimsiz bo‘lmagan bir musiqa yaratishardi. Tomdan qor gup etib pastga, yo‘lga tushib, kichkina sun’iy bo‘ronlarga sochilib ketishini ko‘rish bolalarga telbalarcha zavq bag‘ishlardi.

Tomlardagi silliq oppoq qor qatlami va yerdagi kirroq qor yonida uylarning old tomoni ancha qora, derazalar esa undan ham qoraroq ko‘rinardi. Yerdagi qorni og‘ir arava va furgonlarning g‘ildiraklari chuqur-chuqur egat qilib haydab tashlagan edi; katta ko‘chalar tarmoqlanadigan joylarda bu egatlar yuzlab marta bir-birini kesib o‘tib, quyuq sariq loy va muzli suv ichida izini topish qiyin bo‘lgan chigal ariqchalar hosil qilgandi. Osmon qovog‘ini solgan, eng qisqa ko‘chalarni ham yarim erigan, yarim muzlagan xira tuman bosgan edi; uning og‘irroq zarralari qurum zarralari yomg‘iri bo‘lib yog‘ardi — go‘yo butun Buyuk Britaniyadagi mo‘rilar kelishib olib, bir vaqtda olov olgan-u, ko‘ngli tusaganicha gurillab yonayotgandek. Ob-havoda ham, shaharda ham unchalik quvonarli narsa yo‘q edi, shunga qaramay atrofda shunday shodlik havosi kezardiki, yozning eng tiniq havosi va eng charaqlagan quyoshi ham uni yoyishga behuda urinardi.

Chunki tomlarda qor kurayotgan odamlar quvnoq va xushchaqchaq edilar; parapetlar ustidan bir-birlarini chaqirishar, ora-sira hazil tariqasida qorbo‘ron ham otishardi — bu ko‘p achchiq hazillardan ancha beozor o‘q edi — tegsa ham, tegmasa ham birdek maza qilib kulishardi. Parranda do‘konlari hali yarim ochiq, meva do‘konlari esa butun ko‘rkida porlab turardi. Eshik oldida xushchaqchaq keksa janoblarning nimchasiga o‘xshagan katta, dumaloq, qorni chiqqan kashtan savatlari yastanib yotar, to‘kinlikdan to‘lib-toshib ko‘chaga dumalab tushardi. Ispan rohiblaridek semiz va yaltiroq, qizg‘ish-qo‘ng‘ir, beli yo‘g‘on ispan piyozlari javonlardan o‘tib ketayotgan qizlarga shumlik bilan ko‘z qisib qo‘yardi, qizlar esa osib qo‘yilgan omelaga iymanibgina qarab o‘tishardi. Gullagan ehromlardek baland qilib terilgan nok va olmalar bor edi; do‘kondorlar saxovat qilib, o‘tkinchilarning tekinga og‘zi suvlansin deb, ko‘zga yaqqol tashlanadigan ilgaklarga uzum boshlarini osib qo‘yishgandi. Mox bosgandek qo‘ng‘ir fundiq uyumlari bor edi — ularning hidi o‘rmonlardagi qadimiy sayrlarni, to‘pig‘igacha xazonga botib yurishning yoqimli damlarini yodga solardi. Pakana va qoramtir Norfolk olmalari ham bor edi; ular apelsin va limonlarning sarg‘ishligini yanada ochib ko‘rsatar, sersuv, zich gavdalari bilan go‘yo «bizni qog‘oz xaltalarda uyga olib ketib, tushlikdan keyin yeb qo‘yinglar» deb yolvorib turardi. Hatto bu sara mevalar orasida kosada turgan oltin va kumush baliqchalar ham — garchi zerikarli, qoni sovuq bir zotdan bo‘lsalar-da — nimadir bo‘layotganini sezgandek edilar va hammalari bir bo‘lib o‘z kichik dunyolari bo‘ylab sekin, befarq hayajon bilan og‘izlarini ochib aylanishardi.

Baqqollik do‘konlari! Oh, baqqollik do‘konlari! Deyarli yopilgan, ehtimol bitta-ikkita tavaqasi tushirilgan; lekin o‘sha tirqishlardan qanday manzaralar ko‘rinardi! Gap faqat peshtaxtaga tushayotgan tarozi pallalarining quvnoq jarangida, ip g‘altakdan chaqqonlik bilan ajralishida, qutilarning masxarabozlar nayrangidek u yoqdan-bu yoqqa tarillab o‘ynatilishida, hatto choy va qahvaning aralash hidi dimoqqa shunchalar xush yoqishida ham emas edi. Mayizning bunchalik ko‘p va noyobligi, bodomning bunchalik oppoqligi, dolchin tayoqchalarining bunchalik uzun va tekisligi, boshqa ziravorlarning bunchalik mazaliligi, qand qiyomiga belangan mevalarning eng sovuqqon tomoshabinni ham holsizlantirib, keyin ko‘ngil aynitadigan darajada shakarga qotib, dog‘-dog‘ bo‘lib ketganida ham emas edi. Anjirning sersuv va yumshoqligi, bezakli qutilardan fransuz olxo‘rilarining kamtarona nordonlik bilan qizarib turishi, hamma narsaning yeyishga arzigulik va Rojdestvo libosida ekanida ham emas edi. Gap shunda ediki, xaridorlar kunning umidbaxsh va’dasiga shunchalik oshiqib, shunchalik intiqib turishardiki, eshik oldida bir-biriga urilib, to‘qima savatlarini shaqillatib to‘qnashtirishar, xaridlarini peshtaxtada unutib ketib, keyin olib ketish uchun yugurib qaytishar va yana shunga o‘xshash yuzlab xatolarga yo‘l qo‘yishardi — va bularning hammasi eng yaxshi kayfiyatda! Baqqol va uning shogirdlari esa shunday samimiy va tetik edilarki, ular fartuklarini orqadan bog‘lagan yaltiroq to‘g‘nog‘ichlar go‘yo ularning o‘z yuraklari bo‘lib, hamma ko‘rsin, Rojdestvo zag‘izg‘onlari xohlasa cho‘qisin, deb tashqarida taqib yurilgandek edi.

Ammo tez orada qo‘ng‘iroqxonalar barcha yaxshi odamlarni cherkovga va ibodatxonaga chorlay boshladi. Odamlar eng yaxshi kiyimlarini kiyib, eng quvnoq chehralar bilan to‘da-to‘da bo‘lib ko‘chalarni to‘ldirib kela boshladilar. Shu bilan bir vaqtda o‘nlab tor ko‘chalar, tor yo‘laklar va nomsiz burilishlardan son-sanoqsiz odamlar tushlik taomlarini novvoyxonalarga ko‘tarib chiqishdi. Bu kambag‘al bayramchilarning ko‘rinishi Ruhni juda qiziqtirib qolganga o‘xshardi: u Skruj bilan birga bir novvoyxona eshigi oldida to‘xtadi va taom ko‘targanlar yonidan o‘tayotganda qopqoqlarni ochib, mash’alasidan ularning taomlariga xushbo‘y modda sepib qo‘ydi. Bu juda g‘ayrioddiy mash’al edi: bir-ikki marta taom ko‘targanlar bir-birini turtib yuborib, achchiq-achchiq gaplashib qolishganda, Ruh mash’alasidan ularga bir necha tomchi suv sepdi — shu zahoti ularning yaxshi kayfiyati qaytib keldi. Chunki ular: «Rojdestvo kuni urishish uyat», deyishdi. Rostdan ham uyat edi! Xudo haqqi, uyat edi!

Vaqt o‘tib qo‘ng‘iroqlar tindi, novvoyxonalar yopildi. Shunday bo‘lsa ham, har bir novvoyxona tandiri ustidagi ho‘l, erigan dog‘da bu taomlarning hammasi va ularning pishishi yoqimli tarzda aks etib turardi — u yerda yo‘lak toshlari ham xuddi o‘zlari pishayotgandek bug‘lanardi.

— Mash’alangdan sepayotgan narsangning o‘ziga xos ta’mi bormi? — so‘radi Skruj.

— Bor. O‘zimning ta’mim.

— Bu kuni har qanday taomga yarayveradimi? — so‘radi Skruj.

— Mehr bilan berilgan har qanday taomga. Eng ko‘p — kambag‘alning taomiga.

— Nega eng ko‘p kambag‘alning taomiga? — so‘radi Skruj.

— Chunki unga eng ko‘p kerak.

— Ruh, — dedi Skruj bir lahza o‘ylab turgach, — atrofimizdagi ko‘p olamlardagi barcha mavjudotlar ichida aynan sen bu odamlarning beg‘ubor xursandchilik imkoniyatlarini cheklashni istashing meni hayron qoldiradi.

— Menmi! — xitob qildi Ruh.

— Sen ularni har yettinchi kuni tushlik qilish imkonidan mahrum qilmoqchisan, holbuki bu ko‘pincha ular tuzukroq tushlik qila oladigan yagona kun, — dedi Skruj. — Shunday emasmi?

— Menmi! — xitob qildi Ruh.

— Sen yettinchi kuni bu joylarni yopishga intilasan-ku? — dedi Skruj. — Natijasi baribir bir xil.

— Men intilamanmi! — xitob qildi Ruh.

— Agar xato qilayotgan bo‘lsam, kechir. Bu ish sening noming bilan, hech bo‘lmaganda oilang nomi bilan qilinadi, — dedi Skruj.

— Sizning bu yeringizda ba’zi odamlar bor, — deb javob qaytardi Ruh, — ular bizni bilamiz, deb da’vo qiladilar va ehtiros, kibr, yovuz niyat, nafrat, hasad, mutaassiblik va xudbinlikdan tug‘ilgan qilmishlarini bizning nomimiz bilan qiladilar. Holbuki ular bizga ham, butun qavm-qarindoshimizga ham xuddi hech qachon yashamagandek begonadirlar. Buni yodda tut va ularning qilmishini bizga emas, o‘zlariga yukla.

Skruj shunday qilishga va’da berdi; so‘ng ular avvalgidek ko‘rinmas holda shahar chetiga yo‘l olishdi. Arvohning ajoyib bir xususiyati bor edi (Skruj buni novvoyxona oldida payqagan edi): u bahaybat qomatiga qaramay, har qanday joyga osonlikcha sig‘ib ketardi; past shift ostida ham, xuddi baland saroy zalida turgandek, xuddi shunday nafis va g‘ayritabiiy mavjudotga xos salobat bilan turardi.

Ehtimol, mehribon Ruh bu qudratini ko‘z-ko‘z qilishdan zavqlangandir, balki o‘zining mehribon, saxiy, ochiq ko‘ngilli tabiati va barcha kambag‘allarga hamdardligi uni to‘g‘ri Skrujning mirzasi uyiga boshlab bordi. U o‘sha yoqqa jo‘nadi, to‘nidan ushlab olgan Skrujni ham birga olib ketdi. Eshik ostonasida Ruh jilmaydi va to‘xtab, mash’alasidan sepib, Bob Kretchitning uyini duo qildi. O‘ylab ko‘ring-a! Bob haftasiga bor-yo‘g‘i o‘n besh «bob» oladi — o‘sha zamonda shillingni xalq tilida «bob» derdilar; ya’ni shanba kunlari u cho‘ntagiga o‘z ismining o‘n beshtagina nusxasini solardi. Shunga qaramay Hozirgi Rojdestvo Ruhi uning to‘rt xonali uyini duo qildi!

Shu payt Kretchit xonim — Kretchitning rafiqasi — o‘rnidan turdi. U ikki marta ag‘darib tikilgan ko‘ylakda, kambag‘alona kiyingan, lekin lentalar taqib, o‘zini ko‘rkam qilib olgan edi; lentalar arzon bo‘ladi, olti pensga ancha chiroyli ko‘rinish beradi. U ikkinchi qizi Belinda Kretchit — u ham lentalar bilan bezangan — ko‘magida dasturxon yozdi. Piter Kretchit afandi esa kartoshka qaynayotgan qozonchaga sanchqi sanchib ko‘rar, dahshatli darajada katta ko‘ylak yoqasining uchlarini (bu yoqa Bobning shaxsiy mulki bo‘lib, bayram sharafiga o‘g‘li va merosxo‘riga in’om etilgan edi) og‘ziga tiqib, o‘zining bunday savlatli kiyinganidan quvonar va bu oq yoqani zamonaviy bog‘larda ko‘z-ko‘z qilishni orziqib kutardi. Shu orada ikki kichik Kretchit — bir o‘g‘il, bir qiz — chopqillab kirib, novvoyxona oldida g‘ozning hidini sezganlarini, uni o‘zlarining g‘ozi deb tanib olganlarini qichqirib aytishdi. Ziravor o‘t va piyozli to‘ldirma haqidagi totli xayollarga g‘arq bo‘lgan bu kichik Kretchitlar stol atrofida raqsga tushib, Piter Kretchit afandini ko‘kka ko‘tarib maqtashardi. Piter esa (yoqalar uni bo‘g‘ib qo‘yay deyotgan bo‘lsa ham, kibrlanmay) olovni puflardi. Nihoyat imillab pishayotgan kartoshkalar qaynab chiqib, «bizni chiqarib, po‘stini archinglar» deb qozon qopqog‘ini taqillata boshladi.

— Qimmatli otangizga nima bo‘ldi ekan-a? — dedi Kretchit xonim. — Akangiz Kichkina Timga-chi! Marta ham o‘tgan Rojdestvoda yarim soatga bunchalik kechikmagan edi-ku!

— Mana, Marta keldi, oyijon! — dedi shu so‘zlar bilan paydo bo‘lgan bir qiz.

— Mana, Marta keldi, oyi! — deb qichqirishdi ikki kichik Kretchit. — Hurra! Qanaqa g‘oz bor, Marta, bilsang edi!

— Voy, jonginam-ey, bunchalik kechikding-a! — dedi Kretchit xonim uni o‘n martacha o‘pib, ro‘moli va shlyapasini zo‘r g‘ayrat bilan yechib olarkan.

— Kecha kechqurun bitkazadigan ishimiz ko‘p edi, — deb javob berdi qiz, — bugun ertalab yig‘ishtirishimiz kerak bo‘ldi, oyijon!

— Mayli! Keldingmi, bo‘ldi, — dedi Kretchit xonim. — Olov oldiga o‘tir, jonim, bir isinib ol, Xudo seni asrasin!

— Yo‘q, yo‘q! Dadam kelyaptilar! — deb qichqirishdi bir vaqtning o‘zida hamma joyda bo‘lishga ulgurayotgan ikki kichik Kretchit. — Yashirin, Marta, yashirin!

Marta yashirindi. Shunda uyga kichkina Bob — ota — kirib keldi. Uning bo‘ynidan popugini hisobga olmaganda kamida bir yarim metrcha keladigan sharf osilib turar; titilib ketgan kiyimi bayramga yarasha yamalib, cho‘tkalangan edi; yelkasida esa Kichkina Tim o‘tirardi. Bechora Kichkina Tim! Uning qo‘lida kichkina qo‘ltiqtayoq bor, oyoqlari esa temir moslama bilan tutib turilardi!

— Qani, Martamiz qani? — deb so‘radi Bob Kretchit atrofga qarab.

— Kelmaydi, — dedi Kretchit xonim.

— Kelmaydimi! — dedi Bob, ko‘tarinki kayfiyati birdan so‘nib. U cherkovdan to uygacha Timga asl zotli ot bo‘lib kelgan, uyga ham hamon yo‘rg‘alab kirgan edi. — Rojdestvo kuni-ya, kelmaydimi!

Marta, hazil bo‘lsa ham, otasining hafsalasi pir bo‘lganini ko‘rishni istamadi; shuning uchun shkaf eshigi ortidan vaqtidan oldinroq chiqib, otasining quchog‘iga otildi. Ikki kichik Kretchit esa Kichkina Timni shoshtirib, kir yuviladigan xonaga olib ketishdi — u yerda katta qozonda pudingning «qo‘shiq aytayotganini» eshitsin deb.

— Kichkina Tim o‘zini qanday tutdi? — deb so‘radi Kretchit xonim, Bobning ishonuvchanligi ustidan biroz kulib olgach va Bob qizini to‘yib-to‘yib bag‘riga bosgach.

— Oltindek, — dedi Bob, — undan ham yaxshi. Ko‘p yolg‘iz o‘tiraverganidanmi, negadir o‘ychan bo‘lib qolyapti, siz umrida eshitmagan eng g‘aroyib narsalarni o‘ylaydi. Uyga qaytayotganimizda menga aytdi: odamlar meni cherkovda ko‘rgan bo‘lsa yaxshi bo‘lardi, dedi, chunki men cho‘loqman, Rojdestvo kuni cho‘loq gadoylarni yurgizgan, ko‘rlarni ko‘radigan qilgan Zotni eslash ularga yoqimli bo‘lishi mumkin, dedi.

Bob buni aytayotganda ovozi titrardi, Kichkina Tim kuchga kirib, sog‘lomlashib boryapti, deganida esa yanada qattiqroq titradi.

Poldan chaqqon kichkina qo‘ltiqtayoqning tovushi eshitildi va yana bir so‘z aytilmasidan Kichkina Tim qaytib keldi; akasi va opasi uni olov oldidagi kursichasiga kuzatib qo‘yishdi. Bob esa yenglarini shimarib — go‘yo, bechora, ularni bundan ham battar titib bo‘ladigandek — ko‘zada jin va limondan qaynoq ichimlik tayyorladi, uni aylantirib-aylantirib aralashtirdi-da, dimlanishi uchun o‘choq chetiga qo‘ydi. Piter afandi va hamma joyda hozir bo‘ladigan ikki kichik Kretchit g‘ozni olib kelgani ketishdi va tez orada uni tantanali yurish bilan ko‘tarib qaytishdi.

Shunday g‘ala-g‘ovur boshlandiki, g‘ozni barcha qushlarning eng noyobi, qora oqqush yonida oddiy narsa bo‘lib qoladigan patli bir mo‘jiza deb o‘ylashingiz mumkin edi — rostini aytganda, bu uyda u shunga juda yaqin edi ham. Kretchit xonim kichkina qozonchada oldindan tayyorlab qo‘yilgan qaylani vishillaguncha qizdirdi; Piter afandi aql bovar qilmas g‘ayrat bilan kartoshkani ezdi; Belinda xonim olma sousiga shakar soldi; Marta issiq likopchalarni artdi; Bob Kichkina Timni stolning kichkinagina bir burchagida yoniga o‘tqazdi; ikki kichik Kretchit hammaga stul qo‘yib chiqdi, o‘zlarini ham unutmadi, keyin o‘z joylarida qorovuldek o‘tirib, navbati kelmasdan «g‘oz!» deb qichqirib yubormaslik uchun og‘izlariga qoshiq tiqib olishdi. Nihoyat taomlar dasturxonga qo‘yildi va duo o‘qildi. Shundan keyin nafas ichga yutilgan sukunat cho‘kdi: Kretchit xonim go‘sht kesadigan pichoqning bo‘ylab sekin ko‘z yugurtirib, uni g‘ozning ko‘kragiga botirishga hozirlandi. U pichoqni botirgach va uzoq kutilgan to‘ldirma otilib chiqqach, dasturxon atrofida bir ovozdan zavq shivirlari ko‘tarildi; hatto ikki kichik Kretchit qo‘zg‘atgan Kichkina Tim ham pichoq dastasi bilan stolni urib, zaif ovozda «Hurra!» deb qichqirdi.

Bunaqa g‘oz hech qachon bo‘lmagan. Bob bunaqa g‘oz hech qachon pishirilmagan bo‘lsa kerak, dedi. Uning yumshoqligi va mazasi, kattaligi va arzonligi umumiy hayrat mavzusiga aylandi. Olma sousi va kartoshka pyuresi bilan to‘ldirilib, u butun oilaga yetarli tushlik bo‘ldi; Kretchit xonim likopchada qolgan bir mayda suyakchaga qarab katta mamnuniyat bilan aytganidek, ular hatto uni oxirigacha yeb tugatisha olmadi! Shunga qaramay hamma to‘ydi, ayniqsa eng kichik Kretchitlar ziravor o‘t va piyozga qoshlarigacha botib ketishgan edi! Endi esa Belinda xonim likopchalarni almashtirgach, Kretchit xonim yolg‘iz o‘zi xonadan chiqdi — guvohlar bo‘lishiga toqati yetmaydigan darajada hayajonda edi — pudingni olib, ichkariga keltirish uchun.

Yetarlicha pishmagan bo‘lsa-chi! Qolipdan chiqarayotganda sinib ketsa-chi! Ular g‘oz bilan quvnab o‘tirganlarida kimdir orqa hovli devoridan oshib tushib, uni o‘g‘irlab ketgan bo‘lsa-chi! Bu taxmindan ikki kichik Kretchitning rangi bo‘zarib ketdi. Xullas, xayolga har xil dahshatlar keldi.

Qarang! Qancha bug‘! Puding qozondan chiqarildi. Kir yuvish kunidagidek hid! Bu — pudingga o‘ralgan mato. Yonma-yon turgan oshxona va qandolatxona, ularning yonida yana kir yuvuvchi xotinning uyi bo‘lgandek hid! Mana bu — puding! Yarim daqiqadan keyin Kretchit xonim kirib keldi — yuzi qizargan, lekin g‘urur bilan jilmaygan holda — qo‘lida xol-xol to‘p o‘qiga o‘xshagan, qattiq va mustahkam, ustidagi ozgina yondirilgan konyakda alangalanib turgan, tepasiga Rojdestvo shamshodi sanchilgan puding bor edi.

Oh, qanday ajoyib puding! Bob Kretchit — va bunda xotirjam turib — buni Kretchit xonimning turmush qurganlaridan beri erishgan eng katta muvaffaqiyati deb bilishini aytdi. Kretchit xonim esa endi ko‘nglidan og‘ir yuk tushganini, unini yetarli solganmidim, deb shubhalangani rostligini tan oldi. Har kim bu haqda nimadir dedi, lekin hech kim katta oila uchun kichkinagina puding ekan, deb aytmadi, hatto o‘ylamadi ham. Bunday deyish ochiqdan-ochiq kufr bo‘lardi. Har qanday Kretchit bunga ishora qilishdan ham uyalib qizarib ketardi.

Nihoyat tushlik tugadi, dasturxon yig‘ishtirildi, o‘choq supurildi, olov qayta yoqildi. Ko‘zadagi ichimlik tatib ko‘rilib, ayni muddao deb topilgach, stolga olma va apelsinlar qo‘yildi, olovga esa bir kurak kashtan tashlandi. So‘ng butun Kretchitlar oilasi o‘choq atrofida Bob Kretchit «davra» deb ataydigan — aslida yarim davra — shaklda o‘tirishdi. Bob Kretchitning tirsagi yonida oilaning bor shisha idishlari terilgan edi: ikkita stakan va dastasi yo‘q bitta krem kosachasi.

Shunday bo‘lsa-da, ular ko‘zadagi qaynoq ichimlikni oltin qadahlardan qolishmaydigan darajada yaxshi tutib turardi. Bob uni yuzlari charaqlab quyib uzatar, olovdagi kashtanlar esa chirsillab, shovqin bilan yorilardi. Shunda Bob qadah ko‘tardi:

— Hammamizga Rojdestvo muborak bo‘lsin, azizlarim. Xudo bizni asrasin!

Butun oila uning so‘zlarini takrorladi.

— Xudo barchamizni o‘z panohida asrasin! — dedi hammadan keyin Kichkina Tim.

U kichkina kursichasida otasining yoniga juda yaqin o‘tirardi. Bob uning ozg‘in qo‘lchasini kaftida tutib turardi — go‘yo bolani juda yaxshi ko‘rgani, yonidan jilmasin deb istagani va uni qo‘lidan tortib olishlaridan qo‘rqqani uchun.

— Ruh, — dedi Skruj hech qachon sezmagan qiziqish bilan, — ayt-chi, Kichkina Tim yashaydimi?

— Men bir bo‘sh o‘rindiqni ko‘ryapman, — deb javob berdi Arvoh, — kambag‘al o‘choq burchagida; va ehtiyotlab saqlab qo‘yilgan egasiz qo‘ltiqtayoqni ko‘ryapman. Agar bu soyalarni Kelajak o‘zgartirmasa, bola o‘ladi.

— Yo‘q, yo‘q, — dedi Skruj. — Oh, yo‘q, mehribon Ruh! U omon qoladi, de!

— Agar bu soyalarni Kelajak o‘zgartirmasa, — deb javob qaytardi Arvoh, — mening zotimdan boshqa hech kim uni bu yerda topmaydi. Xo‘sh, nima bo‘pti? Agar o‘ladigan bo‘lsa, o‘lgani ma’qul — ortiqcha aholi kamayadi.

Ruh uning o‘z so‘zlarini takrorlaganini eshitib, Skruj boshini quyi soldi; uni pushaymonlik va qayg‘u chulg‘ab oldi.

— Odam, — dedi Arvoh, — agar yuragingda tosh emas, odam bo‘lsang, ortiqcha nima ekanini va qayerda ekanini bilib olmaguningcha bu yovuz, ikkiyuzlamachi gapni tilingga olma. Qaysi odamlar yashashi, qaysilari o‘lishini sen hal qilmoqchimisan? Balki Osmon nazarida sen bu bechoraning bolasi kabi millionlab bolalardan ham qadrsizroq va yashashga noloyiqroqdirsan. Yo Xudo! Barg ustidagi Hasharotning tuproqdagi och birodarlari orasida hayot haddan ziyod ko‘payib ketgani haqida hukm chiqarayotganini eshitish-a!

Ruhning tanbehidan Skruj boshini egdi va titrab, ko‘zini yerga tikdi. Biroq o‘z ismini eshitib, darrov ko‘zini ko‘tardi.

— Janob Skruj uchun! — dedi Bob. — Qadahni janob Skrujga, shu ziyofatning homiysiga ko‘taraman!

— Ha, ziyofatning homiysi ekan! — qizarib ketib qichqirdi Kretchit xonim. — Qani endi u shu yerda bo‘lsa! Unga ko‘nglimdagini aytib, «ziyofat» qilib berardim, ishtahasi ham yaxshi bo‘lsin edi!

— Azizim, — dedi Bob, — bolalar oldida-ya! Bugun Rojdestvo-ku.

— Rostdan ham Rojdestvo bo‘lsa kerak, — dedi xotini, — janob Skrujdek jirkanch, xasis, tosh yurak, hech narsani his qilmaydigan odamning sog‘lig‘i uchun qadah ko‘tariladigan kun bo‘lsa. U qanaqaligini o‘zing bilasan, Robert! Uni sendan yaxshiroq hech kim bilmaydi, bechorajonim!

— Azizim, — muloyim javob qildi Bob, — bugun Rojdestvo.

— Uning sog‘lig‘i uchun ichaman, lekin uning hurmati uchun emas, sening va shu kunning hurmati uchun, — dedi Kretchit xonim. — Umri uzoq bo‘lsin! Rojdestvo muborak, yangi yil baxtli bo‘lsin! U juda shod va juda baxtiyor bo‘lishiga shubham yo‘q!

Bolalar ham onasidan keyin qadahni ko‘tarishdi. Bu ularning shu oqshom chin dildan qilmagan yagona ishi edi. Kichkina Tim eng oxirida ichdi, lekin bu qadahga uning bir chaqalik ham parvosi yo‘q edi. Skruj bu oilaning yalmog‘izi edi. Uning nomi tilga olinishi bilan bazm ustiga qora soya tushdi va bu soya rosa besh daqiqagacha tarqamadi.

Soya tarqagach esa, dahshatli Skrujdan qutulganlaridan yengil tortib, avvalgidan o‘n barobar quvnoq bo‘lib ketishdi. Bob Kretchit Piter uchun bir ish joyini ko‘z ostiga olib qo‘yganini, agar unga joylashsa, haftasiga rosa besh shilling-u olti pens topishini aytib berdi. Piterning ishbilarmon odam bo‘lishi haqidagi fikrdan ikki kichik Kretchit qotib-qotib kulishdi; Piterning o‘zi esa yoqalari orasidan olovga o‘ychan tikilib qoldi — go‘yo shu hayratomuz daromadni qo‘lga kiritgach, pulini qaysi ishga tikishni hozirdan o‘ylayotgandek. Shundan so‘ng shlyapachining qo‘lida shogird bo‘lib ishlaydigan kambag‘al Marta qanday ish qilishini, bir o‘tirishda necha soatlab ishlashini va ertaga ertalab rosa yotib dam olmoqchi ekanini gapirib berdi: ertaga dam olish kuni, uni uyda o‘tkazadi. Yana bir necha kun oldin bir grafinya bilan bir lordni ko‘rganini, lord «bo‘yi deyarli Piternikidek» ekanini ham aytdi. Buni eshitib, Piter yoqasini shunchalik baland ko‘tardiki, siz o‘sha yerda bo‘lganingizda uning boshini ko‘rolmas edingiz. Shu orada kashtanlar ham, ko‘za ham qo‘ldan qo‘lga o‘tib aylanaverdi; birozdan so‘ng qo‘shiq ham aytildi: qor ichida yo‘l yurib adashib qolgan bola haqidagi qo‘shiqni Kichkina Tim aytdi. Uning ovozi ingichka, mungli edi va qo‘shiqni juda chiroyli ijro etdi.

Bu manzarada hech qanday ajoyib narsa yo‘q edi. Ular ko‘rkam oila emasdi; ust-boshlari ham yaxshi emasdi; poyabzallari suv o‘tkazmaslikdan ancha yiroq edi; kiyimlari yupqa edi; Piter esa garovxonaning ichi qanaqaligini bilishi mumkin edi, ehtimol bilardi ham. Lekin ular baxtli edilar, minnatdor edilar, bir-biridan mamnun, zamonadan rozi edilar. Xayrlashuv chog‘ida Ruh mash’alasidan sochilgan yorqin uchqunlar ostida ular yanada baxtiyor ko‘rinib, asta ko‘zdan g‘oyib bo‘lisharkan, Skruj oxirigacha ulardan, ayniqsa Kichkina Timdan ko‘zini uzmadi.

Bu orada qorong‘i tushib, qor ancha qalin yog‘a boshlagan edi. Skruj Ruh bilan ko‘chalardan o‘tib borarkan, oshxonalarda, mehmonxonalarda, har xil xonalarda gurillab yonayotgan olovlarning yog‘dusi ajoyib edi. Bu yerda lipillagan alanga shinam kechki ovqatga hozirlik ko‘rilayotganini ko‘rsatardi: olov oldida likopchalar qizib turar, sovuq bilan qorong‘ini to‘sish uchun to‘q qizil pardalar tortishga tayyor edi. Ana u yerda xonadonning hamma bolalari erga tekkan opa-singillari, aka-ukalari, amakivachchalari, tog‘a-yu xolalarini kutib olgani, ularni birinchi bo‘lib qutlagani qor ichiga yugurib chiqishardi. Bu yerda yana deraza pardasida yig‘ilayotgan mehmonlarning soyasi ko‘rinardi; ana u yerda esa boshlariga qalpoq kiyib, mo‘ynali etik kiygan, hammasi baravariga chug‘urlashayotgan bir to‘da go‘zal qiz yengil qadam tashlab yaqin qo‘shnilarnikiga yo‘l olishardi — ularning kirib kelganini ko‘rgan bo‘ydoq yigitning holiga voy! — bu ayyor sehrgarlar buni yaxshi bilishardi — yigit lovullab qizarib ketardi!

Do‘stona yig‘inlarga ketayotgan odamlarning ko‘pligiga qarab, ular yetib borganda kutib oladigan hech kim uyda qolmagan bo‘lsa kerak, deb o‘ylashingiz mumkin edi — vaholanki har bir xonadon mehmon kutar, o‘choqlarda olovni mo‘rining yarmigacha baland qilib yoqishgan edi. Barakalla, Ruh qanchalik quvonardi! U keng ko‘ksini ochib, saxiy kaftini yozib, suzib borar va qo‘li yetgan har narsaga o‘zining yorqin, beozor shodligini saxiylik bilan sochardi! Hatto oldinda yugurib, xira ko‘chani nur nuqtalari bilan bezab borayotgan, kechani qayerdadir o‘tkazish uchun bayramona kiyinib olgan chiroqchi ham Ruh yonidan o‘tganda qah-qah urib kulib yubordi — garchi chiroqchi o‘z yonida Rojdestvodan boshqa yana kimdir borligini xayoliga ham keltirmagan bo‘lsa-da!

Endi esa Ruh hech bir ogohlantirmasdan Skruj bilan birga sovuq, huvillagan bir dashtda paydo bo‘ldi. Bu yerda ulkan, qo‘pol xarsangtoshlar sochilib yotar, go‘yo bu devlarning qabristoni edi. Suv xohlagan tomoniga yoyilib oqar yoki oqqan bo‘lardi, agar ayoz uni asir qilib ushlab turmaganida. Bu yerda yo‘sin, tikanli buta va dag‘al, quyuq o‘tdan boshqa hech narsa o‘smasdi. G‘arbda botayotgan quyosh olovrang qizil yo‘l qoldirgan edi; u bir lahza huvillagan yerga qovog‘i soliq ko‘zdek tikildi-da, borgan sari pastlab, pastlab, yana pastlab, nihoyat qop-qora tunning quyuq zulmatida g‘oyib bo‘ldi.

— Bu qanday joy? — so‘radi Skruj.

— Bu yerda yer qa’rida mehnat qiladigan konchilar yashaydi, — javob berdi Ruh. — Lekin ular meni taniydi. Qara!

Bir kulbaning derazasidan nur ko‘rindi va ular tezda o‘sha tomonga yaqinlashdilar. Loy va toshdan qilingan devor orqali o‘tib, gurillab yonayotgan olov atrofida yig‘ilgan quvnoq davraga duch keldilar. Juda-juda keksa chol bilan kampir, ularning bolalari, nevaralari va yana bir avlod — chevaralari, hammalari bayram liboslarida yasan-tusan qilib o‘tirishardi. Chol huvillagan dashtdagi shamol uvillashidan zo‘rg‘a baland chiqadigan ovozda ularga Rojdestvo qo‘shig‘ini aytib berardi — bu qo‘shiq u bolaligida ham juda qadimiy qo‘shiq edi — vaqti-vaqti bilan hammalari naqoratga qo‘shilishardi. Ular ovozlarini baland ko‘tarishlari bilan chol ham yayrab, baland ovozda kuylardi; ular jim bo‘lishlari bilan uning g‘ayrati ham yana so‘nardi.

Ruh bu yerda ham uzoq qolmadi; Skrujga etagidan ushlashni buyurib, dasht ustidan uchib ketdi — qayerga? Dengizgami? Ha, dengizga. Skruj ortiga o‘girilib qarab, quruqlikning so‘nggi chegarasi — dahshatli qoyalar tizmasi ortda qolganini ko‘rdi va yuragi orqasiga tortib ketdi; suvning gumburlashidan qulog‘i bitib qoldi: to‘lqinlar o‘zi o‘yib yasagan qo‘rqinchli g‘orlar orasida gurillab, na’ra tortib, quturib, yerning tagiga qazib kirmoqchidek jon-jahdi bilan urilardi.

Qirg‘oqdan bir chaqirimcha narida, yil bo‘yi to‘lqinlar urilib, ko‘piklanib turadigan, suv ostiga cho‘kkan qoyalardan iborat g‘amgin bir sayozlik ustida yolg‘iz mayoq qad ko‘tarib turardi. Uning poyiga dengiz o‘tlari to‘p-to‘p bo‘lib yopishgan, atrofida esa bo‘ron qushlari — dengiz o‘ti suvdan tug‘ilganidek, ular shamoldan tug‘ilgan deb o‘ylash mumkin edi — o‘zlari ustidan uchib o‘tayotgan to‘lqinlarday ko‘tarilib-tushib aylanib yurishardi.

Lekin hatto bu yerda ham chiroqni qo‘riqlayotgan ikki kishi olov yoqib olgan edi; olov qalin tosh devordagi tuynukdan dahshatli dengiz ustiga bir tutam yorug‘lik sochardi. Ular o‘tirgan qo‘pol stol ustida qadoq qo‘llarini bir-biriga tutib, grog solingan krujkalarini ko‘tarib, bir-birlarini Rojdestvo bilan qutlashdi. Ulardan biri — kattarog‘i, yuzi qattiq ob-havodan eski kema tumshug‘idagi haykalchadek shikastlanib, tirtiqqa to‘lib ketgan odam — o‘zi ham bir bo‘rondek gumburlagan dadil qo‘shiqni boshlab yubordi.

Ruh yana uchib ketdi — qora, to‘lqinlanayotgan dengiz ustidan oldinga, oldinga — nihoyat, Skrujga aytishicha, har qanday qirg‘oqdan juda uzoqqa borgach, bir kemaga tushishdi. Ular rul chambaragi yonidagi rulchi, tumshuqdagi kuzatuvchi, navbatchilikdagi ofitserlar yonida turishdi; hammasi o‘z joyida qorong‘i, arvohdek qorayib ko‘rinardi. Lekin ulardan har biri Rojdestvo kuyini xirgoyi qilar, yoki Rojdestvo haqida o‘ylar, yoki yonidagi o‘rtog‘iga past ovozda o‘tgan qaysidir Rojdestvo kunini va unga bog‘liq uyga qaytish umidlarini gapirib berardi. Kemadagi har bir kishi — uyg‘oqmi, uxlayotganmi, yaxshimi, yomonmi — bu kuni boshqalarga yilning boshqa har qanday kunidagidan ko‘ra mehribonroq so‘z aytgan edi; bayram quvonchidan ozmi-ko‘pmi bahramand bo‘lgan edi; uzoqdagi yaqinlarini eslagan va ular ham uni eslab quvonishlarini bilgan edi.

Skruj shamolning ingrashiga quloq solarkan va tubi o‘limdek chuqur sirlarga to‘la noma’lum jarlik ustidan yolg‘iz zulmat ichida suzib borish naqadar ulug‘vor narsa ekani haqida o‘ylarkan — mana shu xayollar bilan band bo‘lgan Skruj birdan quvnoq qahqahani eshitib, juda hayron bo‘ldi. Bu o‘z jiyanining kulgisi ekanini tanib, o‘zini yorug‘, quruq, yaltirab turgan xonada ko‘rganida va yonida jilmayib turgan Ruh o‘sha jiyanga ma’qullagan, xushnud nigoh bilan qarab turganini ko‘rganida esa yana ham ko‘proq hayratga tushdi!

— Ha-ha! — kulardi Skrujning jiyani. — Ha-ha-ha!

Agar sizga, aqlga sig‘mas bir tasodif bilan, kulgi borasida Skrujning jiyanidan ham baxtliroq odamni bilish nasib etgan bo‘lsa, aytadiganim shuki: men ham u bilan tanishgim kelardi. Meni u bilan tanishtiring, do‘stlashib olaman.

Dunyoda kasallik va g‘am yuqumli bo‘lgani holda, kulgi va xushchaqchaqlikdan ko‘ra qarshilik qilib bo‘lmaydigan darajada yuqumliroq narsa yo‘qligi — bu ishlarning adolatli, teng va olijanob tartibidir. Skrujning jiyani biqinini ushlab, boshini chayqab, yuzini g‘alati-g‘alati qiyshaytirib shunday kularkan, uning xotini — Skrujning kelini ham u bilan baravar chin dildan kulardi. Yig‘ilgan do‘stlari ham ulardan qolishmay, qah-qah urib kulishardi.

— Ha-ha! Ha-ha-ha-ha!

— Rojdestvoni safsata dedi-ya, jonim haqqi! — qichqirdi Skrujning jiyani. — Yana bunga chin dildan ishonadi ham!

— Uyat bo‘lsin unga, Fred! — dedi Skrujning kelini g‘azab bilan. Bu ayollarga barakalla: ular hech narsani chala qilmaydi. Doim jon-dildan qiladi.

U juda chiroyli edi: g‘oyat chiroyli. Yuzi yoqimtoy, chuqurchali, go‘yo doim nimadandir hayron qolgandek; kichkina, to‘lishgan lablari xuddi o‘pish uchun yaratilgandek edi — shubhasiz, o‘pilardi ham; iyagida kulganda bir-biriga qo‘shilib ketadigan mayda-mayda yoqimli chuqurchalar bor edi; ko‘zlari esa biror jonzotning boshida siz ko‘rgan eng quyoshdek charaqlagan ko‘zlar edi. Xullas, u sho‘x, qitiqlovchi go‘zallardan edi, bilasiz-ku; lekin ayni paytda ko‘ngilga ham to‘la ma’qul. Oh, tamomila ma’qul!

— U kulgili chol, — dedi Skrujning jiyani, — rostini aytsam: bo‘lishi mumkin bo‘lgancha yoqimli ham emas. Ammo qilmishlarining jazosini o‘zi tortadi, men unga qarshi hech narsa demayman.

— Lekin u juda boy-ku, Fred, — deb shama qildi Skrujning kelini. — Hech bo‘lmasa sen menga doim shunday deysan.

— Xo‘sh, nima bo‘pti, azizim! — dedi Skrujning jiyani. — Boyligidan unga hech qanday foyda yo‘q. U pulini biror yaxshi ishga sarflamaydi. O‘ziga ham rohat qilmaydi. Hatto bir kun kelib bu boylik — ha-ha-ha! — BIZGA naf keltiradi, degan o‘ydan ham huzur qilmaydi.

— Uning yuziga qarashga toqatim yo‘q, — dedi Skrujning kelini. Kelinning opa-singillari va boshqa ayollar ham shu fikrda ekanini bildirishdi.

— Mening esa toqatim bor! — dedi Skrujning jiyani. — Unga achinaman; qanchalik urinmay, undan jahlim chiqmaydi. Uning injiqliklaridan kim aziyat chekadi? Doim o‘zi. Mana, endi bizni yoqtirmaslikni ko‘ngliga tugib oldi, kelib biz bilan ovqatlanmaydi. Oqibati nima? Unchalik katta ziyofatni boy bermaydi.

— Yo‘q, menimcha, juda yaxshi ziyofatni boy beradi, — dedi Skrujning kelini uning gapini bo‘lib. Qolganlar ham shuni aytishdi va ularni bu borada malakali hakam deb tan olish kerak, chunki ular hozirgina ovqatlanib bo‘lgan edilar va dasturxonda shirinliklar turgan holda chiroq yorug‘ida olov atrofida davra qurib o‘tirishardi.

— Xo‘p! Buni eshitganimdan juda xursandman, — dedi Skrujning jiyani, — chunki bu yosh bekalarga unchalik ishonmayman. Sen nima deysan, Topper?

Topperning ko‘zi Skruj kelinining opa-singillaridan biriga tushgani aniq edi, chunki u bo‘ydoq — baxtsiz bir quvg‘indi, bu masalada fikr bildirishga haqqi yo‘q, deb javob berdi. Shunda Skruj kelinining singlisi — to‘rli yoqali to‘lagina qiz, atirgulli emas, o‘sha — qizarib ketdi.

— Davom et, Fred, — dedi Skrujning kelini qarsak chalib. — U hech qachon boshlagan gapini oxiriga yetkazmaydi! Juda kulgili odam-da!

Skrujning jiyani yana bir bor mazza qilib kuldi va bu yuqumli kulgidan saqlanishning iloji bo‘lmagani uchun — to‘lagina singil xushbo‘y sirka hidlab, bunga qanchalik urinmasin — hamma bir ovozdan uning ortidan ergashdi.

— Men faqat shuni aytmoqchi edim, — dedi Skrujning jiyani, — uning bizni yoqtirmay, biz bilan birga xursandchilik qilmasligining oqibati shuki, menimcha, u o‘ziga hech qanday zarari tegmaydigan bir necha yoqimli damni boy beradi. Ishonchim komil, u o‘zining mog‘or bosgan eski idorasida yoki changga to‘lgan xonalarida o‘z xayollari bilan o‘tirib topa oladigan hamsuhbatlardan ko‘ra yoqimliroq hamsuhbatlarni boy beradi. Yoqsa ham, yoqmasa ham, har yili unga shunday imkon berib turaman, chunki unga rahmim keladi. U o‘lgunicha Rojdestvoni so‘kishi mumkin, lekin yildan-yilga xushchaqchaq kayfiyatda borib: «Skruj tog‘a, qalaysiz?» deyaversam, baribir Rojdestvo haqida yaxshiroq o‘ylay boshlaydi — bunga u qarshi tura olmaydi! Hech bo‘lmasa bechora mirzasiga ellik funt qoldirishga ko‘ngli moyil bo‘lsa ham, shuning o‘zi katta gap. Kecha uni bir oz larzaga solganga o‘xshayman.

Endi uning Skrujni larzaga solgani haqidagi gapdan kulish navbati ularga keldi. Lekin u juda ko‘ngilchan odam edi, nima ustidan kulishlari unga baribir, ishqilib kulishsa bo‘ldi; shuning uchun ularning shodligini qo‘llab-quvvatladi va shishani xursand holda qo‘ldan qo‘lga uzatdi.

Choydan keyin musiqa chalishdi. Chunki ular musiqani sevadigan oila edilar va ko‘p ovozli qo‘shiq yoki navbatma-navbat kuylanadigan qo‘shiq aytganda, nima qilayotganlarini yaxshi bilishardi, sizni ishontirib aytaman: ayniqsa Topper bas ovozda zo‘r guldurab kuylay olardi, buning ustiga peshonasidagi yo‘g‘on tomirlari bo‘rtmas, yuzi ham qizarmas edi. Skrujning kelini arfani yaxshi chalardi; boshqa kuylar qatori u bir oddiy, kichkina kuyni ham chaldi (arzimas narsa: uni ikki daqiqada hushtak bilan chalishni o‘rganib olish mumkin) — O‘tgan Rojdestvo Ruhi eslatganidek, Skrujni pansiondan olib ketgani kelgan qizaloq bu kuyni yaxshi bilardi. Bu kuy yangragach, o‘sha Ruh ko‘rsatgan hamma narsa Skrujning xayoliga keldi; u borgan sari yumshab bordi va o‘yladi: agar ko‘p yillar oldin bu kuyni tez-tez tinglab yurganida, ehtimol, hayotning mehr-shafqatini o‘z baxti uchun o‘z qo‘llari bilan parvarish qilgan bo‘larmidi — Jeykob Marlini ko‘mgan go‘rkovning belkurragiga muhtoj bo‘lmasdan.

Lekin ular butun oqshomni musiqaga bag‘ishlashmadi. Birozdan keyin «jarima» o‘yinini o‘ynashdi; chunki ba’zan bolaga aylanish yaxshi, ayniqsa Rojdestvoda — uning ulug‘ asoschisining o‘zi ham bir paytlar go‘dak bo‘lgan-ku. Shoshmang! Avval «ko‘zbog‘lar» o‘yini bo‘ldi. Albatta bo‘ldi-da. Topperning rostdan ham ko‘zi bog‘liq bo‘lganiga etigida ko‘zi borligiga qanchalik ishonsam, shunchalik ishonaman. Fikrimcha, bu u bilan Skrujning jiyani o‘rtasida oldindan kelishilgan ish edi, Hozirgi Rojdestvo Ruhi ham buni bilardi. Uning to‘rli yoqali o‘sha to‘lagina singilning ortidan quvishi inson soddadilligini haqorat qilish edi. Kamin temirlarini ag‘darib, stullarga qoqilib, pianinoga urilib, pardalarga o‘ralib — qiz qayoqqa borsa, u ham o‘sha yoqqa! To‘lagina singil qayerdaligini doim bilardi. Boshqa hech kimni ushlamasdi. Agar siz (ba’zilar shunday qilishdi ham) ataylab unga urilib ketsangiz, sizni ushlashga urinayotgandek o‘zini ko‘rsatardi — bu aqlingizni masxara qilish bo‘lardi — va shu zahoti yonboshlab to‘lagina singil tomonga sirg‘alib ketardi. Qiz tez-tez «Bu insofdan emas!» deb qichqirardi; rostdan ham insofdan emas edi. Nihoyat u qizni ushlaganda, qizning shildirab turgan ipak ko‘ylagiga, yonidan pildirab o‘tib ketishlariga qaramay, uni qochib qutulib bo‘lmaydigan burchakka qisib qo‘yganda esa — uning qilig‘i eng uyatsiz qiliq bo‘ldi. Chunki go‘yo uni tanimayotgandek bo‘lib, kimligini aniqlash uchun boshidagi bezakni ushlab ko‘rishi, keyin yanada ishonch hosil qilish uchun barmog‘idagi qandaydir uzukni, bo‘ynidagi qandaydir zanjirni paypaslab ko‘rishi — razillik, mudhishlik edi! Shubhasiz, keyinroq boshqa birov ko‘zbog‘lar bo‘lgan paytda, ular parda ortida juda samimiy suhbatlashib turganlarida, qiz unga bu haqda o‘z fikrini aytgan bo‘lsa kerak.

Skrujning kelini ko‘zbog‘lar o‘yinida qatnashmadi, uni shinam burchakda katta kresloga, oyog‘i ostiga kursicha qo‘yib, qulay o‘tqazib qo‘yishgan edi; Ruh bilan Skruj uning shundoq orqasida turishardi. Lekin u «jarima» o‘yinida qatnashdi va alifboning barcha harflari bilan sevgilisini ajoyib maqtadi. «Qanday, qachon va qayerda» o‘yinida ham u juda zo‘r chiqdi va Skrujning jiyanini ichida quvontirib, opa-singillarini butunlay yutib chiqdi — vaholanki ular ham ziyrak qizlar edi, buni sizga Topper aytib berishi mumkin edi. U yerda yosh-u qari yigirmatacha odam bor edi, hammasi o‘ynashdi, Skruj ham o‘ynadi: nima bo‘layotganiga shunchalik berilib ketdiki, ovozi ularning qulog‘iga yetmasligini butunlay unutib, ba’zan o‘z taxminini baland ovozda aytib yuborardi, ko‘pincha to‘g‘ri topardi ham; chunki eng o‘tkir igna — ip o‘tkazganda ipni kesmasligi kafolatlangan eng yaxshi Uaytchepel ignasi ham Skrujdan o‘tkir emas edi, garchi u o‘zini o‘tmas deb hisoblasa-da.

Ruh Skrujni shunday kayfiyatda ko‘rib, juda mamnun bo‘ldi va unga shunchalik mehr bilan qaradiki, Skruj mehmonlar tarqalguncha qolishga ruxsat so‘rab, yosh boladek yalindi. Lekin Ruh buning iloji yo‘qligini aytdi.

— Mana, yangi o‘yin boshlandi, — dedi Skruj. — Yarim soat, Ruh, atigi yarim soat!

Bu «Ha yoki Yo‘q» degan o‘yin edi: Skrujning jiyani biror narsani o‘ylashi, qolganlar esa nimaligini topishi kerak edi; u esa savollarga faqat «ha» yoki «yo‘q» deb javob berardi. Unga yomg‘irdek yog‘ilgan savollardan ma’lum bo‘ldiki, u bir hayvonni o‘ylagan ekan: tirik hayvon, ancha yoqimsiz hayvon, yovvoyi hayvon; ba’zan o‘kirib, ba’zan xirillaydigan, ba’zan gapiradigan, Londonda yashaydigan, ko‘chalarda yuradigan, uni tomoshaga qo‘yishmaydigan, uni hech kim yetaklab yurmaydigan, hayvonxonada yashamaydigan, bozorda hech qachon so‘yilmaydigan; u ot ham, eshak ham, sigir ham, buqa ham, yo‘lbars ham, it ham, cho‘chqa ham, mushuk ham, ayiq ham emas edi. Har bir yangi savol berilganda jiyan yangidan qah-qah urib kulib yuborar, shunchalik qitiqlanardiki, divandan turib, oyog‘ini yerga urishga majbur bo‘lardi. Nihoyat to‘lagina singil ham xuddi shunday holatga tushib, qichqirib yubordi:

— Topdim! Bildim, u nima ekanini, Fred! Bildim!

— Xo‘sh, nima ekan? — qichqirdi Fred.

— Bu sizning Skru-u-u-u-uj tog‘angiz!

Haqiqatan ham shunday edi. Hamma qoyil qoldi, garchi ba’zilar «Ayiqmi?» degan savolga «Ha» deb javob berish kerak edi, deb e’tiroz bildirishgan bo‘lsa-da: chunki «yo‘q» degan javob, agar ularning fikri janob Skruj tomonga og‘ishga moyil bo‘lgan bo‘lsa ham, uni boshqa yoqqa burib yuborishga kifoya qilardi.

— U bizga juda ko‘p quvonch baxsh etdi, — dedi Fred, — uning sog‘lig‘i uchun ichmasak, noshukurlik bo‘ladi. Mana, qo‘limizda bir qadah issiq vino turibdi, men aytaman: «Skruj tog‘a uchun!»

— Bo‘pti! Skruj tog‘a uchun! — qichqirishdi hammalari.

— Chol qanday bo‘lmasin, unga Rojdestvo muborak, yangi yil baxtli bo‘lsin! — dedi Skrujning jiyani. — Mendan bu tilakni qabul qilmasdi, lekin baribir nasib etsin. Skruj tog‘a uchun!

Skruj tog‘aning o‘zi ham sezdirmay shu qadar quvnoq, ko‘ngli shu qadar yengil bo‘lib ketgan ediki, agar Ruh unga vaqt berganida, uni ko‘rmayotgan davraga javoban qadah ko‘tarib, eshitilmaydigan nutq bilan ularga minnatdorchilik bildirgan bo‘lardi. Lekin jiyani aytgan so‘nggi so‘zning nafasi bilan butun manzara g‘oyib bo‘ldi va Skruj Ruh bilan yana sayohatga yo‘l oldi.

Ular ko‘p narsani ko‘rdilar, uzoqlarga bordilar, ko‘p xonadonlarga kirdilar, lekin har gal oxiri baxtli bo‘ldi. Ruh bemorlar to‘shagi yonida turdi — ular dadil tortdilar; begona yurtlarda turdi — ular o‘zlarini uyda turgandek his qildilar; kurashayotgan odamlar yonida turdi — ular katta umid bilan sabr qildilar; qashshoqlik yonida turdi — u boyidi. Kambag‘allar uyida, kasalxonada, qamoqxonada — bechoralikning har bir panohida, qayerdaki o‘zining kichkina, qisqa muddatli hokimiyati bilan maqtanuvchi kibrli odam eshikni berkitib, Ruhga yo‘l to‘smagan bo‘lsa, Ruh o‘sha yerda o‘z duosini qoldirdi va Skrujga o‘z o‘gitlarini o‘rgatdi.

Agar bu bir kecha bo‘lsa, juda uzun kecha edi; lekin Skruj bunga shubha qilardi, chunki butun Rojdestvo bayrami ular birga o‘tkazgan vaqtga jamlangandek tuyulardi. Yana bir g‘alati tomoni shu ediki, Skrujning tashqi qiyofasi o‘zgarmay qolgani holda, Ruh qariyotgan edi — ko‘rinib turgan darajada qariyotgan edi. Skruj bu o‘zgarishni payqagan, lekin bu haqda hech nima demagan edi; nihoyat ular bolalarning bayram kechasidan chiqib, ochiq bir joyda birga turishganida, Skruj Ruhga qarab, uning sochlari oqarib qolganini ko‘rdi.

— Ruhlarning umri shunchalik qisqami? — so‘radi Skruj.

— Mening bu dunyodagi umrim juda qisqa, — javob berdi Ruh. — U bugun kechasi tugaydi.

— Bugun kechasi! — qichqirdi Skruj.

— Bugun yarim tunda. Eshit! Vaqt yaqinlashmoqda.

Shu payt soatlar o‘n bir-u qirq beshni bong urayotgan edi.

— Agar so‘rashga haqqim bo‘lmasa, kechiring, — dedi Skruj Ruhning libosiga tikilib, — lekin etagingiz ostidan o‘zingizga tegishli bo‘lmagan qandaydir g‘alati narsa chiqib turganini ko‘ryapman. Bu oyoqmi yoki changalmi?

— Ustidagi eti shunchalik ozki, changal bo‘lishi ham mumkin, — g‘amgin javob qildi Ruh. — Mana, qara.

U libosining burmalari orasidan ikki bolani chiqardi: bechora, xor, qo‘rqinchli, xunuk, ayanchli bolalarni. Ular uning oyoqlari ostida tiz cho‘kib, libosining etagiga yopishib olishdi.

— Ey Inson! Bu yoqqa qara. Qara, mana bu yoqqa, pastga qara! — xitob qildi Ruh.

Ular bir o‘g‘il va bir qiz edi. Sarg‘aygan, ozg‘in, juldur kiyimli, qovog‘i soliq, bo‘ridek yirtqich; lekin ayni paytda o‘z xorliklarida yerga bukilib qolgan. Yuzlarini nafis yoshlik to‘ldirishi, ularga eng yangi ranglarini berishi kerak bo‘lgan joyda qarilikning qo‘lidek eskirgan, qurishgan bir qo‘l ularni chimdib, burab, titma-titma qilib yuborgan edi. Farishtalar taxt qurib o‘tirishi mumkin bo‘lgan joyda shaytonlar pusib, xavf solib qarab turishardi. Ajoyib yaratilishning barcha sirlari orasida insoniyatning hech bir o‘zgarishi, hech bir tubanlashuvi, hech bir buzilishi, qaysi darajada bo‘lmasin, bulardek dahshatli va qo‘rqinchli maxluqlarni yuzaga keltirmagan.

Skruj dahshatga tushib, orqaga tisarildi. Ular unga shu tarzda ko‘rsatilgach, u «yaxshi bolalar ekan» demoqchi bo‘ldi, lekin so‘zlar bunchalik ulkan yolg‘onga sherik bo‘lishdan ko‘ra tomog‘ida tiqilib qolishni afzal ko‘rdi.

— Ruh! Ular siznikimi? — Skruj boshqa hech narsa deya olmadi.

— Ular Insonniki, — dedi Ruh ularga qarab. — Ular otalaridan arz qilib, menga yopishib olishgan. Bu o‘g‘il — Jaholat. Bu qiz — Muhtojlik. Ikkalasidan ham, ularga o‘xshagan barchadan ham ehtiyot bo‘l, lekin eng avvalo mana bu o‘g‘ildan ehtiyot bo‘l, chunki uning peshonasida halokat deb yozilganini ko‘ryapman — agar bu yozuv o‘chirilmasa. Inkor et buni! — qichqirdi Ruh qo‘lini shahar tomonga cho‘zib. — Buni senga aytganlarga tuhmat qil! O‘z g‘arazli maqsadlaring uchun uni tan ol-da, yanada yomonlashtir. Va oqibatini kut!

— Nahotki ularning hech bir panohi, hech bir chorasi bo‘lmasa? — qichqirdi Skruj.

— Nahotki qamoqxonalar yo‘q bo‘lsa? — dedi Ruh, oxirgi marta unga o‘zining so‘zlari bilan o‘girilib. — Nahotki ishxona-panohgohlar yo‘q bo‘lsa?

Qo‘ng‘iroq o‘n ikkini urdi.

Skruj atrofga Ruhni izlab qaradi, lekin uni ko‘rmadi. Oxirgi zarbaning aks-sadosi tingach, u keksa Jeykob Marlining bashoratini esladi va ko‘zlarini ko‘tarib, boshdan-oyoq libosga o‘ralgan, qalpoqli, viqorli bir Sharpani ko‘rdi: u yer bo‘ylab tumandek sirg‘alib, unga tomon kelardi.