Skruj uyg‘onganda atrof shu qadar qorong‘i ediki, to‘shakdan boshini ko‘tarib qaraganda, xonasining shaffof derazasini xira devorlardan zo‘rg‘a ajrata oldi. U suvsarnikidek o‘tkir ko‘zlari bilan zulmatni teshib o‘tishga urinib yotganida, qo‘shni cherkovning qo‘ng‘irog‘i chorak soatlarni to‘rt marta qoqdi. Skruj endi soat necha bo‘lganini eshitish uchun quloq tutdi.

Uni qattiq hayratga solib, og‘ir qo‘ng‘iroq oltidan yettiga, yettidan sakkizga va shu tartibda o‘n ikkigacha urdi-da, to‘xtadi. O‘n ikki! U yotganda soat ikkidan oshgan edi-ku. Soat adashyapti. Mexanizmga muz parchasi kirib qolgan bo‘lsa kerak. O‘n ikki!

Bu bema’ni soatni to‘g‘rilash uchun u cho‘ntak soatining tugmachasini bosdi. Uning tez-tez urib turgan kichkina yuragi o‘n ikki marta jiringladi-da, jim bo‘ldi.

— Axir bunday bo‘lishi mumkin emas, — dedi Skruj, — men bir kunu yana bir tunning yarmigacha uxlab qololmayman-ku. Quyoshga biror narsa bo‘lgan bo‘lishi, hozir esa tushki o‘n ikki bo‘lishi ham mumkin emas!

Bu fikr uni cho‘chitib yubordi; u to‘shakdan sudralib tushib, timirskilanib deraza oldiga bordi. Biror narsani ko‘rish uchun xalatining yengi bilan oynadagi qirovni artishga to‘g‘ri keldi; shunda ham juda oz narsa ko‘rindi. Uning ilg‘ay olgani shu bo‘ldi: tashqarida hamon quyuq tuman, havo nihoyatda sovuq, odamlarning u yoqdan-bu yoqqa yugurib, shovqin-suron ko‘targani eshitilmaydi — agar tun yorug‘ kunni yengib, dunyoni egallab olganida, shubhasiz, shunday g‘ala-g‘ovur bo‘lardi. Bu Skrujni ancha tinchlantirdi, chunki sanash uchun kunlar qolmasa, «Ushbu veksel ko‘rsatilgan kundan uch kun o‘tgach, janob Ebenizer Skrujga yoki uning buyrug‘iga to‘lansin» degan qog‘ozlar bir pullik bo‘lib qolardi.

Skruj yana to‘shagiga yotdi va o‘yladi, o‘yladi, qayta-qayta o‘yladi, ammo hech narsaga aqli yetmadi. Qancha ko‘p o‘ylasa, shuncha boshi qotardi; o‘ylamaslikka qancha urinsa, shuncha ko‘p o‘ylardi.

Marlining arvohi uni juda qattiq bezovta qilardi. Har gal puxta mulohaza qilib, bularning hammasi tush edi, degan qarorga kelganida, aqli xuddi qo‘yib yuborilgan kuchli prujinadek yana avvalgi holiga qaytar va o‘sha muammoni boshidan yechishni talab qilardi: «Bu tush edimi yoki yo‘qmi?»

Skruj qo‘ng‘iroq yana uch chorakni chalguncha shu holatda yotdi, so‘ng birdan esiga tushdi: arvoh unga soat birni urganda mehmon kelishini aytgan edi-ku. U shu soat o‘tguncha uxlamay yotishga qaror qildi; to‘g‘risi, endi u uxlab qolishdan ko‘ra jannatga tushishi osonroq edi, shuning uchun bu, ehtimol, uning qo‘lidan keladigan eng oqilona qaror edi.

O‘sha chorak soat shu qadar uzoq cho‘zildiki, u bir necha bor o‘zi bilmagan holda mudrab qolib, soat zarbini eshitmay qoldim, deb o‘yladi. Nihoyat, ko‘z tikib kutgan qulog‘iga ovoz yetib keldi.

— Ding-dong!

— Birdan chorak o‘tdi, — dedi Skruj sanab.

— Ding-dong!

— Yarim! — dedi Skruj.

— Ding-dong!

— Birga chorak qoldi, — dedi Skruj.

— Ding-dong!

— Mana, soatning o‘zi, — dedi Skruj tantana bilan, — boshqa hech narsa yo‘q!

U buni soat qo‘ng‘irog‘i chalinmasidan oldin aytdi; endi esa qo‘ng‘iroq chuqur, bo‘g‘iq, bo‘m-bo‘sh va mungli ovoz bilan BIR marta urdi. O‘sha zahotiyoq xonada yorug‘lik chaqnadi va karavotining pardalari surildi.

Sizga aytyapman, karavot pardalarini qandaydir qo‘l surib ochdi. Oyoq tomondagi pardani ham emas, orqa tomondagisini ham emas, aynan uning yuzi qaragan tomondagi pardani. Karavot pardalari ochildi va Skruj irg‘ib, yarim yonboshlagan holda qad ko‘tarib, ularni ochgan g‘ayritabiiy mehmon bilan yuzma-yuz bo‘lib qoldi: xuddi hozir men sizga qanchalik yaqin bo‘lsam, u ham unga shunchalik yaqin edi — men esa, xayolan, sizning tirsagingiz yonida turibman.

Bu g‘alati bir qiyofa edi — bolaga o‘xshardi; ammo boladan ko‘ra ko‘proq qandaydir g‘ayritabiiy oyna orqali ko‘rinayotgan cholga o‘xshardi: go‘yo u ko‘zdan uzoqlashib, bola bo‘yigacha kichrayib qolgandek edi. Bo‘yni atrofiga va yelkasidan pastga tushib turgan sochlari keksalikdan oqargandek oppoq edi; holbuki yuzida bitta ham ajin yo‘q, terisi esa eng nozik qizillikka to‘la edi. Qo‘llari juda uzun va baquvvat, panjalari ham shunday — go‘yo ular g‘ayrioddiy kuch bilan changallay oladigandek. Juda nafis tuzilgan oyoqlari ham qo‘llari singari yalang‘och edi. Egnida tiniq oppoq ko‘ylak, belida esa jilosi ko‘zni qamashtiradigan yaltiroq kamar bog‘langan edi. Qo‘lida yangi uzilgan yam-yashil shamshod shoxchasini tutib turardi; bu qishki ramzga g‘alati zid ravishda, kiyimi yozgi gullar bilan bezatilgan edi. Ammo uning eng g‘alati jihati shunda ediki, boshining tepasidan yorqin, tiniq nur fontanday otilib chiqib turar, shu nurda hamma narsa ko‘rinib turardi; shubhasiz, shuning uchun ham u xiraroq damlarida boshiga qalpoq o‘rnida katta sham o‘chirgichni kiyib yurar, hozir esa uni qo‘ltig‘ida tutib turardi.

Biroq Skruj unga tobora diqqat bilan tikilgan sari bu ham uning eng g‘alati xususiyati emasligini angladi. Chunki kamari goh bir joyida, goh boshqa joyida yaltirab, chaqnab turgani, bir lahza yorug‘ bo‘lgan joy keyingi lahzada qorong‘ilashgani singari, qiyofaning o‘zi ham goh aniq, goh noaniq bo‘lib tebranar edi: u goh bir qo‘lli, goh bir oyoqli, goh yigirma oyoqli maxluqqa, goh boshsiz ikki oyoqqa, goh tanasiz boshga aylanardi; bu erib ketayotgan a’zolar singib ketayotgan quyuq zulmatda ularning hech bir chizig‘i ko‘rinmasdi. Shu mo‘jizaning qoq o‘rtasida esa u yana o‘z holiga qaytar — avvalgidek aniq va ravshan bo‘lib qolardi.

— Taqsir, menga kelishi aytilgan Ruh siz bo‘lasizmi? — so‘radi Skruj.

— Menman!

Ovozi yumshoq va muloyim edi. G‘alati darajada past edi — go‘yo u Skrujning yonginasida emas, qayerdadir uzoqda turgandek.

— Kimsiz va nimasiz? — so‘radi Skruj.

— Men O‘tgan Rojdestvo Ruhiman.

— Qadim o‘tganmi? — so‘radi Skruj uning pakana bo‘yiga ko‘z tashlab.

— Yo‘q. Sening o‘tmishing.

Ehtimol, Skruj kimdir so‘raganda ham nima uchunligini aytib berolmasdi; lekin uning Ruhni qalpoqda ko‘rgisi juda-juda keldi va undan boshini yopishni iltimos qildi.

— Nima! — xitob qildi Ruh. — Men beradigan nurni dunyoviy qo‘llaring bilan shuncha tez o‘chirmoqchimisan? Sen ham ehtiroslari bu qalpoqni yasagan, meni uzoq yillar mobaynida uni peshonamgacha bostirib kiyib yurishga majbur qilganlardan biri ekaningning o‘zi kammi?

Skruj uni ranjitish niyati yo‘qligini, hayotining biror damida Ruhning boshiga qasddan «qalpoq kiydirgan»ini eslay olmasligini ehtirom bilan aytdi. So‘ng jur’at qilib, uni bu yerga qanday ish olib kelganini so‘radi.

— Sening farovonliging! — dedi Ruh.

Skruj bundan juda minnatdor ekanini bildirdi, biroq bu maqsad uchun tun bo‘yi uzilmay uxlash foydaliroq bo‘lardi, deb o‘ylamay ham turolmadi. Ruh uning o‘yini eshitgan bo‘lsa kerak, chunki darhol dedi:

— Unda — sening tuzalishing. Ehtiyot bo‘l!

U shunday deb kuchli qo‘lini cho‘zdi va Skrujning bilagidan ohista ushladi.

— Tur! Men bilan yur!

Skrujning ob-havo ham, vaqt ham piyoda sayr qilishga mos emasligini, to‘shak issiq, termometr esa muzlash nuqtasidan ancha pastda ekanini, egnida faqat shippak, xalat va tungi qalpoq borligini, ustiga ustak o‘sha paytda shamollab yurganini aytib yalinishi befoyda bo‘lardi. Bu changal ayol qo‘lidek mayin bo‘lsa-da, unga qarshilik qilib bo‘lmasdi. U o‘rnidan turdi; lekin Ruhning deraza tomon yo‘nalganini ko‘rib, yolvorib uning etagiga yopishdi.

— Men bir o‘tkinchi bandaman, — e’tiroz bildirdi Skruj, — yiqilib tushishim mumkin.

— Qo‘limning shu yerga bir tegishiga chida, — dedi Ruh, qo‘lini uning yuragi ustiga qo‘yib, — shunda bundan-da kattaroq narsalarda ham tayanch topasan!

Bu so‘zlar aytilishi bilan ular devordan o‘tib ketishdi va ikki tomoni dala bo‘lgan ochiq qishloq yo‘lida turib qolishdi. Shahar butunlay g‘oyib bo‘lgan edi. Undan nom-nishon ham ko‘rinmasdi. U bilan birga zulmat va tuman ham yo‘qolgan edi, chunki bu yer ochiq, sovuq qish kuni edi, yerda qor yotardi.

— Yo Xudo! — dedi Skruj atrofga qarab, qo‘llarini qovushtirarkan. — Men shu yerda o‘sganman. Bolaligim shu yerda o‘tgan!

Ruh unga muloyimlik bilan tikildi. Uning mayin tegishi yengil va bir lahzalik bo‘lsa-da, chol haliyam uni sezib turgandek edi. U havoda suzib yurgan mingta hidni his qildi; har biri allaqachon, allaqachon unutilgan mingta o‘y, umid, quvonch va tashvish bilan bog‘liq edi!

— Labing titrayapti, — dedi Ruh. — Yuzingdagi u nima?

Skruj odatda bo‘lmagan bir titroq ovozda bu husnbuzar ekanini ming‘irlab aytdi va Ruhdan o‘zi istagan joyga boshlab borishini iltimos qildi.

— Yo‘lni eslaysanmi? — so‘radi Ruh.

— Eslaymanmi?! — qizg‘in xitob qildi Skruj. — Ko‘zimni bog‘lab qo‘ysangiz ham bosib o‘taman.

— Shuncha yil uni unutib yurganing g‘alati! — dedi Ruh. — Qani, yuraver.

Ular yo‘l bo‘ylab yurishdi; Skruj har bir darvozani, har bir ustunni, har bir daraxtni tanirdi. Nihoyat, uzoqda ko‘prigi, cherkovi va ilonizi daryosi bilan kichkina bozorli shaharcha ko‘rindi. Endi ularga qarab yollari hurpaygan bir necha poni yo‘rtib kelayotgan edi, ularning ustida bolalar o‘tirar, dehqonlar haydab borayotgan qishloq aravalari va yengil izvoshlardagi boshqa bolalarni chaqirib qichqirishardi. Bu bolalarning hammasi juda xushchaqchaq edi, bir-birlariga baqirib, keng dalalarni shunday quvnoq kuyga to‘ldirib yuborishdiki, hatto sovuq, tiniq havo ham buni eshitib kulib yuborgandek bo‘ldi!

— Bular bir vaqtlar bo‘lib o‘tgan narsalarning soyalari, xolos, — dedi Ruh. — Ular bizni sezmaydi.

Quvnoq yo‘lovchilar yaqinlashib kelishdi; ular kelgan sari Skruj ularning har birini tanib, ismini aytdi. Nega ularni ko‘rganidan beqiyos quvonib ketdi! Nega ular o‘tib ketayotganda uning sovuq ko‘zlari yaltirab, yuragi hapqirib ketdi! Nega ular chorrahalarda va so‘qmoqlarda o‘z uylariga tarqalisharkan, bir-birlariga «Rojdestvo muborak!» deyishganini eshitib, uning qalbi shodlikka to‘ldi! Rojdestvo Skruj uchun nima edi o‘zi? Yo‘qolsin u muborak Rojdestvo! U unga qachon biror yaxshilik qilgan ekan?

— Maktab butunlay huvillab qolgan emas, — dedi Ruh. — U yerda hali ham do‘stlari unutgan bir yolg‘iz bola qolgan.

Skruj buni bilishini aytdi. Va ho‘ngrab yig‘lab yubordi.

Ular katta yo‘ldan yaxshi esda qolgan tor ko‘chaga burilishdi va tez orada xira qizil g‘ishtdan qurilgan, tomida shamol parraklik kichkina gumbazi bo‘lgan, gumbazida qo‘ng‘iroq osilib turgan katta bir imoratga yaqinlashishdi. Bu katta uy edi, lekin egalari kambag‘allashib qolgan uy edi; chunki keng xo‘jalik binolaridan deyarli foydalanilmas, devorlari zax bosib, moxlab ketgan, derazalari singan, darvozalari chirib ketgan edi. Otxonalarda tovuqlar qaqillab, kekkayib yurar, arava saroylari va shiyponlarni o‘t bosib ketgan edi. Ichkarisi ham qadimgi viqorini saqlab qololmagan edi: ular g‘amgin dahlizga kirib, ko‘plab xonalarning ochiq eshiklaridan nazar tashlashganda, xonalar keng, sovuq va qashshoqona jihozlanganini ko‘rishdi. Havoda nam tuproq hidi, bu yerda qandaydir sovuq yalang‘ochlik bor edi — bu negadir sham yorug‘ida juda erta turish va qorni to‘yguncha ovqat yemaslik bilan bog‘lanib ketardi.

Ruh va Skruj dahlizni kesib o‘tib, uyning orqa tomonidagi eshik oldiga borishdi. Eshik ular oldida ochilib, uzun, yalang‘och, g‘amgin bir xonani ko‘rsatdi; oddiy qarag‘ay taxtadan yasalgan skameyka va partalar qatori uni yanada huvillatib yuborgan edi. Shulardan birida, zaif olov yonida, bir yolg‘iz bola kitob o‘qib o‘tirardi; Skruj skameykaga cho‘kdi va o‘zining bir vaqtlardagi bechora, unutilgan qiyofasini ko‘rib yig‘lab yubordi.

Uyda yashiringan aks-sado ham, devor taxtalari ortida sichqonlarning chiyillashi va sharpillashi ham, orqadagi g‘amgin hovlida yarim erigan tarnovdan tomayotgan tomchi ham, yolg‘iz, mahzun terakning bargsiz shoxlari orasidagi xo‘rsinish ham, bo‘sh omborxona eshigining behuda g‘ichirlab tebranishi ham, hatto o‘choqdagi olovning chirsillashi ham — barchasi Skrujning yuragiga yumshatuvchi ta’sir qilib, ko‘z yoshlariga erk berardi.

Ruh uning bilagiga tegib, kitobga berilib ketgan yosh Skrujni ko‘rsatdi. Birdan deraza ortida chet el kiyimidagi bir odam — ko‘rinishi hayratlanarli darajada haqiqiy va aniq — paydo bo‘ldi: beliga bolta qistirgan, o‘tin ortilgan eshakni jilovidan yetaklab turardi.

— E, bu Ali Bobo-ku! — zavq bilan xitob qildi Skruj. — Aziz, qadrdon, halol Ali Bobo! Ha, ha, bilaman! Bir Rojdestvoda, anavi yolg‘iz bola bu yerda bir o‘zi qolib ketganida, u birinchi marta xuddi shunday kelgan edi. Bechora bola! Mana, Valentin, — dedi Skruj, — va uning yovvoyi akasi Orson; ana ular ketishyapti! Damashq darvozasi oldida ichki ishtonda uxlab yotgan holda tashlab ketilgan anavi odamning ismi nima edi-ya? Ko‘rmayapsizmi uni! Mana, jinlar to‘ntarib yuborgan Sultonning otboqari; ana, boshi bilan turibdi! To‘g‘ri qilishgan. Juda xursandman. Malikaga uylanish unga nima zarur edi!

Agar Skrujning shahardagi ish oshnalari uning tabiatidagi butun jiddiylikni shunday narsalarga sarflayotganini, kulgi bilan yig‘i o‘rtasidagi g‘ayrioddiy ovozda gapirayotganini eshitsalar, uning qizarib, hayajonlangan yuzini ko‘rsalar, haqiqatan ham hayratda qolishardi.

— Ana, To‘tiqush! — qichqirdi Skruj. — Tanasi yashil, dumi sariq, boshining tepasidan salat bargiga o‘xshagan nimadir o‘sib chiqqan; mana u! Orolni aylanib suzib, uyiga qaytganida, To‘tiqush uni «Bechora Robin Kruzo» deb chaqirgandi. «Bechora Robin Kruzo, qayerlarda yurding, Robin Kruzo?» Odam tush ko‘ryapman, deb o‘ylagandi, lekin tush emas edi. Bu To‘tiqush edi, bilasizmi. Ana, Juma jonini qutqarish uchun kichkina qo‘ltiq tomon yugurib boryapti! Hoy! Hoop! Hoy-hoy!

So‘ng o‘zining odatdagi tabiatiga mutlaqo yot bo‘lgan bir tezlik bilan kayfiyati o‘zgarib, avvalgi o‘ziga achinib: «Bechora bola!» — dedi va yana yig‘lab yubordi.

— Qaniydi... — deb ming‘irladi Skruj ko‘zlarini yengi bilan artgach, qo‘lini cho‘ntagiga solib, atrofga alanglarkan. — Lekin endi kech.

— Nima gap? — so‘radi Ruh.

— Hech narsa, — dedi Skruj. — Hech narsa. Kecha kechqurun eshigim oldida bir bola Rojdestvo qo‘shig‘ini aytayotgan edi. Unga biror narsa bersam bo‘larkan, deb o‘yladim, xolos.

Ruh o‘ychan jilmayib, qo‘lini siltadi va shu bilan birga: «Qani, yana bir Rojdestvoni ko‘raylik!» — dedi.

Bu so‘zlardan so‘ng yosh Skruj o‘sib kattaroq bo‘ldi, xona esa sal qorong‘iroq va iflosroq tortdi. Devor taxtalari qurib qisqardi, derazalar yorildi; shiftdan suvoq parchalari ko‘chib tushib, o‘rnida yalang‘och reykalar ko‘rindi; ammo bularning hammasi qanday ro‘y berganini Skruj ham sizdan ortiq bilmasdi. U faqat bir narsani bilardi: hammasi to‘g‘ri, hammasi xuddi shunday bo‘lgan; mana u, boshqa bolalarning bari quvnoq ta’tilga uylariga ketganida, yana bir o‘zi qolib ketgan.

U endi kitob o‘qimayotgan, umidsizlik bilan u yoqdan-bu yoqqa yurib turardi. Skruj Ruhga qaradi va mungli bosh chayqab, xavotir bilan eshik tomonga ko‘z tashladi.

Eshik ochildi va boladan ancha yosh bir qizcha uchib kirib keldi-da, uning bo‘yniga osilib, qayta-qayta o‘parkan, uni «Azizim, jonim akajonim!» deb chaqirdi.

— Seni uyga olib ketgani keldim, akajon! — dedi qizcha kichkina qo‘llarini chapillatib, kulib egilarkan. — Uyga olib ketgani, uyga, uyga!

— Uyga, Fanjon? — dedi bola.

— Ha! — dedi qizcha quvonchdan to‘lib-toshib. — Butunlay uyga. Abadul-abad uyga. Dadam avvalgidan shunchalik mehribon bo‘lib qolganki, uyimiz xuddi jannatday! Bir yoqimli kechada men uxlagani ketayotganimda u men bilan shunday muloyim gaplashdiki, akamni uyga olib kelsa bo‘ladimi, deb yana bir bor so‘rashdan qo‘rqmadim; u «Ha, kelsin» dedi va seni olib kelish uchun meni izvoshda yubordi. Sen endi katta odam bo‘lasan! — dedi qizcha ko‘zlarini katta-katta ochib. — Bu yerga hech qachon qaytmaysan; lekin avval butun Rojdestvo bo‘yi birga bo‘lamiz va dunyodagi eng quvnoq kunlarni o‘tkazamiz.

— Sen allaqachon katta qiz bo‘lib qolibsan-ku, Fanjon! — xitob qildi bola.

Qizcha qo‘llarini chapillatib kuldi va uning boshiga qo‘l tekkizmoqchi bo‘ldi; lekin juda kichkina bo‘lgani uchun yana kuldi-da, uni quchoqlash uchun oyoq uchida ko‘tarildi. So‘ng bolalarcha shoshqaloqlik bilan akasini eshik tomon sudray boshladi; u ham ketishga qarshi emas edi, singlisiga ergashdi.

Dahlizda kimdir dahshatli ovozda: «Qani, yosh janob Skrujning sandig‘ini olib tushinglar!» — deb qichqirdi va dahlizda maktab mudirining o‘zi paydo bo‘ldi. U yosh janob Skrujga vahshiyona iltifot bilan o‘qrayib qaradi va qo‘lini siqib, uni dahshatli holga solib qo‘ydi. So‘ng aka-singilni dunyoda hech kim ko‘rmagan, quduqdek sovuq, qaltiratadigan eng yaxshi mehmonxonaga boshlab kirdi; bu yerda devordagi xaritalar ham, derazalar oldidagi osmon va yer globuslari ham sovuqdan mumdek qotib qolgan edi. Mudir g‘alati darajada suyuq sharob to‘la grafin va g‘alati darajada og‘ir tort bo‘lagini chiqarib, bu noz-ne’matlardan yoshlarga bo‘lib-bo‘lib tutdi; ayni paytda bir ozg‘in xizmatkorni pochta aravakashiga «biror narsa»dan bir qadah taklif qilgani yubordi; aravakash janobga rahmat aytdi-yu, lekin agar bu avval tatib ko‘rgan o‘sha bochkadan bo‘lsa, ichmay qo‘yaqolishini aytdi. Bu orada yosh janob Skrujning sandig‘i izvoshning tepasiga bog‘lab qo‘yilgan edi; bolalar mudir bilan jon-jon deb xayrlashishdi va izvoshga o‘tirib, bog‘ yo‘lagi bo‘ylab quvnoq yo‘lga tushishdi: tez aylanayotgan g‘ildiraklar doimiy yashil butalarning to‘q barglaridagi qirov va qorni suv zarralaridek sachratib yuborardi.

— Doim nozik, bir nafasdan so‘lib qoladigan jonzot edi, — dedi Ruh. — Lekin qalbi katta edi!

— Shunday edi, — xitob qildi Skruj. — Haqsiz. Inkor etmayman, Ruh. Xudo saqlasin!

— U voyaga yetib vafot etdi, — dedi Ruh, — va menimcha, bolalari bor edi.

— Bitta bolasi, — javob berdi Skruj.

— To‘g‘ri, — dedi Ruh. — Sening jiyaning!

Skrujning ko‘ngli g‘ash bo‘lganga o‘xshadi; u qisqagina: «Ha», — deb javob berdi.

Ular maktabni hozirgina ortda qoldirishgan bo‘lsa-da, endi shaharning gavjum ko‘chalarida turishardi: bu yerda soyadek yo‘lovchilar u yoqdan-bu yoqqa o‘tib turar, soyadek aravalar va karetalar yo‘l talashar, haqiqiy shaharning butun to‘polon-u shovqini bor edi. Do‘konlarning bezatilishidan bu yerda ham yana Rojdestvo payti ekani yaqqol ko‘rinib turardi; lekin kech kirgan, ko‘chalarda chiroqlar yongan edi.

Ruh bir omborxona eshigi oldida to‘xtab, Skrujdan buni taniysanmi, deb so‘radi.

— Taniymanmi?! — dedi Skruj. — Men shu yerda shogird bo‘lib ishlaganman-ku!

Ular ichkariga kirishdi. Uelscha parik kiygan, juda baland yozuv stoli ortida o‘tirgan — agar ikki dyuym balandroq bo‘lganida, boshi shiftga tegib ketadigan — keksa bir janobni ko‘rib, Skruj qattiq hayajon bilan qichqirdi:

— E, bu keksa Fezzivig-ku! Iloyo omon bo‘lsin; Fezzivig yana tirik!

Keksa Fezzivig qalamini qo‘yib, soat yetti bo‘lganini ko‘rsatib turgan soatga qaradi. Qo‘llarini ishqaladi; keng nimchasini to‘g‘riladi; oyoq kiyimidan tortib mehribonlik a’zosigacha butun vujudi bilan kuldi-da, xushfe’l, yog‘liq, boy, semiz, quvnoq ovozda chaqirdi:

— Hoy-hoy, qani! Ebenizer! Dik!

Endi yigit bo‘lib qolgan yosh Skruj sherigi — boshqa shogird bilan birga chaqqon kirib keldi.

— Dik Uilkins, albatta! — dedi Skruj Ruhga. — Voy, ha, o‘sha. Mana u. Dik menga juda bog‘lanib qolgan edi. Bechora Dik! Voy, voy!

— Hoy-hoy, o‘g‘illarim! — dedi Fezzivig. — Bugun kechqurun boshqa ish yo‘q. Rojdestvo arafasi, Dik. Rojdestvo, Ebenizer! Qani, darchalarni yopinglar, — qichqirdi keksa Fezzivig qarsillatib qarsak chalib, — ko‘z ochib-yumguncha!

Bu ikki yigitning qanday ishga kirishganiga ishonmaysiz! Ular darcha qopqoqlarini ko‘tarib ko‘chaga otilishdi — bir, ikki, uch — ularni joy-joyiga o‘rnatishdi — to‘rt, besh, olti — sirg‘alarini tushirib, qoziqlarini qoqishdi — yetti, sakkiz, to‘qqiz — va siz o‘n ikkigacha sanab ulgurmasingizdan poyga otlaridek hansirab qaytib kelishdi.

— Hilli-ho! — qichqirdi keksa Fezzivig baland stolidan ajoyib epchillik bilan sakrab tusharkan. — Hammasini yig‘ishtiringlar, bolalar, bu yerda keng joy bo‘lsin! Hilli-ho, Dik! Chaqqonroq, Ebenizer!

Yig‘ishtirish! Keksa Fezzivig qarab turganda ular yig‘ishtirmaydigan yoki yig‘ishtira olmaydigan narsaning o‘zi yo‘q edi. Hammasi bir daqiqada bitdi. Ko‘chiriladigan narsalarning bari, go‘yo jamoat hayotidan abadiy iste’foga chiqarilgandek, bir chetga olib qo‘yildi; pol supurilib, suv sepildi, chiroqlarning piliklari to‘g‘rilandi, o‘choqqa o‘tin uyib tashlandi; omborxona qish kechasida ko‘rishni istagan har qanday raqs zalidek shinam, iliq, quruq va yorug‘ bo‘lib qoldi.

Notalar kitobini ko‘tarib bir skripkachi kirib keldi, baland stolga chiqib, uni orkestrga aylantirdi va ellikta qorin og‘rig‘idek g‘ichirlatib sozini sozladi. So‘ng kattakon, salmoqli bir tabassumning o‘zi bo‘lgan Fezzivig xonim kirib keldi. Keyin nur sochib turgan, yoqimtoy uchta Fezzivig qizlari kirib kelishdi. Ularning ortidan yuraklarini o‘g‘irlashgan oltita yosh muxlis kirdi. Keyin bu korxonada ishlaydigan barcha yigit-qizlar kirib kelishdi. Xona xizmatchisi xolavachchasi — novvoy bilan kirdi. Oshpaz ayol akasining qadrdon do‘sti — sutchi bilan kirdi. Ro‘paradagi uydan, xo‘jayini qornini to‘ydirmaydi, deb gumon qilinadigan bola kirib keldi; u bir uy narida yashaydigan, bekasi qulog‘ini cho‘zgani aniq ma’lum bo‘lgan qizning orqasiga yashirinishga urinardi. Hammasi birin-ketin kirib kelishdi: kimdir uyalib, kimdir dadil, kimdir nazokat bilan, kimdir qo‘pol, kimdir itarib, kimdir tortib — hammasi har xil yo‘sinda kirib kelishdi. Va yigirma juft birdaniga raqsga tushib ketdi: qo‘llarni ushlab yarim aylana, keyin teskari tomonga qaytish; o‘rtadan pastga tushib, yana yuqoriga; mehr bilan tuzilgan turli guruhlar bo‘lib aylanib-aylanib; eski bosh juftlik doim noto‘g‘ri joyda chiqib qolardi; yangi bosh juftlik o‘sha joyga yetishi bilan yana yo‘lga tushardi; oxiri hamma juftliklar bosh juftlik bo‘lib qoldi-yu, ularga yordam beradigan oxirgi juftlik qolmadi! Ish shu holga kelganda keksa Fezzivig raqsni to‘xtatish uchun qarsak chalib: «Barakalla!» — deb qichqirdi, skripkachi esa qizib ketgan yuzini aynan shu maqsad uchun tayyorlab qo‘yilgan bir krujka qora pivoga botirdi. Ammo u dam olishni nazar-pisand qilmay, qaytib chiqishi bilanoq, hali raqsga tushuvchilar bo‘lmasa ham, darhol yana chalishga kirishdi — go‘yo oldingi skripkachini holdan toydirib, eshik qopqog‘ida uyiga olib ketishgan-u, u esa uni ortda qoldirish yoki shu yo‘lda halok bo‘lishga ahd qilgan yap-yangi odamdek.

Yana raqslar bo‘ldi, garovli o‘yinlar bo‘ldi, yana raqslar bo‘ldi, tort bo‘ldi, issiq shirin sharob bo‘ldi, kattakon bo‘lak sovuq qovurdoq, kattakon bo‘lak sovuq qaynatma go‘sht bo‘ldi, qiymali pirogchalar va mo‘l-ko‘l pivo bo‘ldi. Ammo kechaning eng zo‘r lahzasi qovurdoq va qaynatmadan keyin keldi: skripkachi (u ayyor tulki edi, esingizda bo‘lsin! O‘z ishini siz bilan mendan ko‘ra yaxshiroq biladigan odamlardan edi!) «Ser Rojer de Koverli»ni chala boshladi. Shunda keksa Fezzivig Fezzivig xonim bilan raqsga chiqdi. Yana bosh juftlik bo‘lib; oldilarida ancha og‘ir ish turardi: yigirma uch-yigirma to‘rt juft sherik; hazilni ko‘tarmaydigan odamlar; yurishni emas, raqs tushishni biladigan odamlar.

Lekin ular ikki baravar — yo‘q, to‘rt baravar — ko‘p bo‘lganda ham keksa Fezzivig ularga bas kelardi, Fezzivig xonim ham shunday. Xonimga kelsak, u har jihatdan unga munosib sherik edi. Agar bu yuksak maqtov bo‘lmasa, undan yuksagini aytingiz, men shuni ishlatay. Fezzivigning boldirlaridan nur taralayotgandek edi. Ular raqsning har bir qismida oydek porlab turardi. Har qanday lahzada ular keyin nima qilishini oldindan aytib bo‘lmasdi. Keksa Fezzivig va Fezzivig xonim raqsning hamma qismlarini — oldinga yurish va ortga qaytish, ikki qo‘l bilan sherikni ushlash, ta’zim va reverans, parma, igna teshigidan o‘tish va yana o‘z joyiga qaytishni bajarib bo‘lishgach, Fezzivig havoda oyoqlarini bir-biriga urib sakradi — shunday mohirona sakradiki, go‘yo oyoqlari bilan ko‘z qisgandek bo‘ldi va zarracha chayqalmay yana oyoqqa tushdi.

Soat o‘n birni urganda bu uy bazmi tarqaldi. Janob va Fezzivig xonim eshikning ikki tomonida turib olishdi va chiqib ketayotgan har bir kishining qo‘lini alohida siqib, unga Rojdestvo muborak bo‘lsin, deb tilashdi. Ikki shogirddan boshqa hamma ketgach, ularga ham shunday qilishdi; shu tariqa quvnoq ovozlar tindi va yigitlar orqa do‘kondagi peshtaxta ostidagi o‘rinlariga yotgani qolishdi.

Shu butun vaqt mobaynida Skruj o‘zini aqldan ozgan odamdek tutdi. Uning yuragi ham, joni ham o‘sha manzarada, avvalgi o‘zi bilan birga edi. U hamma narsani tasdiqlar, hamma narsani eslar, hamma narsadan zavqlanar va eng g‘alati hayajonni boshdan kechirardi. Faqat endi, yosh Skruj va Dikning yorug‘ yuzlari ulardan o‘girilgandagina, u Ruhni esladi va Ruh unga tik qarab turganini, boshidagi nur esa juda yorqin yonayotganini angladi.

— Bu ahmoq odamlarni shunchalik minnatdorlikka to‘ldirish uchun arzimas narsa kifoya ekan, — dedi Ruh.

— Arzimas?! — takrorladi Skruj.

Ruh unga Fezzivigni maqtab, yuraklarini ochib to‘kayotgan ikki shogirdga quloq solishni ishora qildi; Skruj quloq solgach, dedi:

— Nima, shunday emasmi? U sizning o‘tkinchi pullaringizdan bor-yo‘g‘i bir necha funt sarfladi: uch, balki to‘rt funt. Shu shunchalik ko‘pmiki, shuncha maqtovga loyiq bo‘lsa?

— Gap unda emas, — dedi Skruj bu gapdan qizishib, o‘zi sezmagan holda keyingi emas, avvalgi o‘zidek gapirib. — Gap unda emas, Ruh. Bizni baxtli yoki baxtsiz qilish, xizmatimizni yengil yoki og‘ir, rohat yoki azob qilish uning qo‘lida. Aytaylik, uning kuchi so‘zlarda va nigohlarda, shunchalik mayda va arzimas narsalardaki, ularni qo‘shib, sanab chiqishning iloji yo‘q — xo‘sh, nima bo‘pti? U beradigan baxt butun boylikka tushgandek katta.

U Ruhning nigohini sezib, to‘xtadi.

— Nima gap? — so‘radi Ruh.

— Alohida hech narsa, — dedi Skruj.

— Menimcha, nimadir bor? — qistadi Ruh.

— Yo‘q, — dedi Skruj, — yo‘q. Hozir mirzamga bir-ikki og‘iz gap aytolsam yaxshi bo‘lardi. Shu, xolos.

U bu istagini aytayotganda yosh Skruj chiroqlarni pasaytirdi; Skruj bilan Ruh yana ochiq havoda yonma-yon turishardi.

— Vaqtim oz qoldi, — dedi Ruh. — Tezroq!

Bu gap Skrujga ham, u ko‘ra oladigan biror kimsaga ham qaratilmagan edi, lekin darhol ta’sir qildi. Chunki Skruj yana o‘zini ko‘rdi. U endi kattaroq — umrining eng kuchga to‘lgan pallasidagi erkak edi. Yuzida keyingi yillarning qattiq va dag‘al chiziqlari hali yo‘q edi; lekin unda tashvish va ochko‘zlik izlari paydo bo‘la boshlagan edi. Ko‘zlarida qandaydir ishtiyoqli, ochofat, bezovta harakat bor edi; bu ildiz otgan ehtirosni va o‘sib borayotgan daraxtning soyasi qayerga tushishini ko‘rsatib turardi.

U yolg‘iz emas edi: motam libosidagi go‘zal bir qiz yonida o‘tirardi; qizning ko‘zlarida yosh bor edi, ular O‘tgan Rojdestvo Ruhidan taralayotgan nurda yaltirab turardi.

— Bu unchalik muhim emas, — dedi qiz sekin. — Sen uchun esa umuman muhim emas. Mening o‘rnimni boshqa bir but egalladi; agar u kelajakda seni men qilmoqchi bo‘lganimdek quvontira va yupata olsa, mening qayg‘urishimga asos yo‘q.

— Qanday but sening o‘rningni egalladi? — e’tiroz bildirdi u.

— Oltin but.

— Mana, dunyoning adolati! — dedi u. — Dunyo hech narsaga qashshoqlikka bo‘lgandek shafqatsiz emas; shu bilan birga, boylik ortidan quvishni ham hech narsani qoralagandek qattiq qoralamaydi!

— Sen dunyodan haddan tashqari qo‘rqasan, — dedi qiz muloyimlik bilan. — Boshqa barcha umidlaring dunyoning jirkanch ta’nalaridan uzoq bo‘lish umidiga qo‘shilib ketdi. Men sening olijanob intilishlaring birin-ketin to‘kilib tushganini, oxiri hukmron ehtiros — Foyda seni butunlay qamrab olganini ko‘rdim. Shunday emasmi?

— Xo‘sh, nima bo‘pti? — qaytardi u. — Men shunchalik aqlli bo‘lib qolgan bo‘lsam ham, nima bo‘pti? Senga nisbatan o‘zgarganim yo‘q-ku.

Qiz boshini chayqadi.

— O‘zgarganmanmi?

— Bizning ahdimiz eski. U ikkalamiz ham kambag‘al bo‘lib, bundan qanoat qilib yurgan paytimizda tuzilgan edi — vaqti kelib, sabr-toqatli mehnatimiz bilan dunyoviy holimizni yaxshilay olgunimizcha. Sen o‘zgarding. Ahd tuzilganda sen boshqa odam eding.

— Men bola edim, — dedi u sabrsizlanib.

— O‘z his-tuyg‘ularing ham senga hozirgidek emasligingni aytib turibdi, — javob berdi qiz. — Men esa o‘sha-o‘shaman. Qalblarimiz bir bo‘lganda baxt va’da qilgan narsa endi ikki bo‘lganimizda azobga to‘la. Bu haqda qanchalik tez-tez va qanchalik iztirob bilan o‘ylaganimni aytib o‘tirmayman. Shu yetarliki, men bu haqda o‘yladim va seni ahdingdan ozod qila olaman.

— Men hech qachon ozodlik so‘raganmidim?

— So‘z bilan — yo‘q. Hech qachon.

— Unda nima bilan?

— O‘zgargan tabiat bilan; boshqacha bo‘lib qolgan ruh bilan; hayotning boshqa muhiti bilan; uning ulug‘ maqsadi bo‘lgan boshqa Umid bilan. Sening nazaringda mening muhabbatimga qandaydir qadr-qimmat bergan hamma narsa bilan. Agar oramizda bu ahd bo‘lmaganida, — dedi qiz unga muloyim, lekin qat’iy tikilib, — ayt-chi, meni hozir izlab topib, ko‘nglimni olishga urinarmiding? Yo‘q, albatta!

U o‘ziga qaramay bu farazning to‘g‘riligini tan olgandek bo‘ldi. Lekin o‘zi bilan kurashib: «Sen shunday deb o‘ylaysan», — dedi.

— Iloji bo‘lsa, boshqacha o‘ylashni jon-jon deb istardim, — javob berdi qiz, — Xudo biladi! Shunday bir Haqiqatni anglab yetgan ekanman, uning naqadar kuchli va qaytarib bo‘lmas ekanini bilaman. Ammo bugun, ertaga yoki kecha ozod bo‘lganingda ham sen sepsiz bir qizni tanlaysan, deb hatto men ishona olamanmi — uning bilan eng samimiy damlaringda ham hamma narsani Foyda tarozisida o‘lchaydigan sen-a? Yoki bir lahzaga yagona yo‘l ko‘rsatuvchi qoidangga xiyonat qilib, uni tanlaganingda ham, keyin albatta pushaymon bo‘lib, afsuslanishingni bilmaymanmi? Bilaman; shuning uchun seni ozod qilaman. Bir vaqtlar sen bo‘lgan o‘sha odamga muhabbatim yuzasidan, butun qalbim bilan.

U nimadir demoqchi bo‘ldi; lekin qiz yuzini o‘girib, so‘zida davom etdi:

— Ehtimol, sen bundan iztirob chekarsan — o‘tgan kunlar xotirasi meni shunga yarim umid qildiradi. Juda-juda qisqa vaqt o‘tib, sen bu xotirani, uyg‘onib ketganing yaxshi bo‘lgan befoyda tushdek, mamnuniyat bilan unutib yuborasan. O‘zing tanlagan hayotda baxtli bo‘lgin!

Qiz uni tark etdi va ular ajralishdi.

— Ruh! — dedi Skruj. — Boshqa ko‘rsatmang! Meni uyga olib boring. Nega meni qiynashdan rohat olasiz?

— Yana bitta soya! — xitob qildi Ruh.

— Boshqa yo‘q! — qichqirdi Skruj. — Boshqa yo‘q. Ko‘rishni istamayman. Boshqa ko‘rsatmang!

Ammo shafqatsiz Ruh uni ikki qo‘lidan mahkam tutib, keyin nima bo‘lganini ko‘rishga majbur qildi.

Ular boshqa joyda, boshqa manzara ichida edilar: unchalik katta ham, chiroyli ham bo‘lmagan, lekin juda shinam bir xona. Qishki o‘choq yonida go‘zal bir yosh qiz o‘tirardi; u avvalgisiga shunchalik o‘xshardiki, Skruj buni o‘sha qiz deb o‘yladi — toki o‘shani, endi ko‘rkam, salobatli bir bekani, qizining ro‘parasida o‘tirganini ko‘rmaguncha. Bu xonadagi shovqin chinakam to‘polon edi, chunki bu yerda Skruj hayajonlangan holida sanab chiqa olmaydigan darajada ko‘p bola bor edi; mashhur she’rdagi podadan farqli o‘laroq, ular o‘zini bir bola kabi tutayotgan qirq bola emas, balki har biri o‘zini qirq bola kabi tutayotgan bolalar edi. Oqibati aql bovar qilmas darajada shovqinli edi; lekin bunga hech kim e’tibor bermasdi; aksincha, ona bilan qiz yayrab kulishar, bundan juda zavqlanishardi; qiz tez orada o‘yinga qo‘shilib ketdi va yosh qaroqchilar uni ayovsiz talon-taroj qilishdi. Ulardan biri bo‘lish uchun men nimalarni bermasdim! Garchi men hech qachon bunchalik qo‘pol bo‘lolmasam ham — yo‘q, yo‘q! Dunyoning butun boyligini bersalar ham o‘sha o‘rilgan sochlarni g‘ijimlab, yoyib yubormagan bo‘lardim; o‘sha qimmatbaho kichkina tuflini esa — Xudo haqqi! — jonimni saqlab qolish uchun ham yechib olmagan bo‘lardim. O‘sha dadil yosh to‘da kabi hazillashib uning belini o‘lchashga kelsak, buni qilolmasdim; jazo sifatida qo‘lim uning belini quchgancha qotib qoladi va hech qachon to‘g‘rilanmaydi, deb qo‘rqardim. Shunga qaramay, tan olaman, uning lablariga tegishni juda-juda istardim; u lablarini ochishi uchun undan biror narsa so‘rashni; yerga qaragan ko‘zlarining kipriklariga tikilib, yuzini qizartirmaslikni; bir dyuymi ham bebaho yodgorlik bo‘ladigan sochlarining to‘lqinlarini yoyib yuborishni istardim: qisqasi, iqror bo‘laman, bolaning eng arzimas erkinligiga ega bo‘lish va shu bilan birga uning qadriga yetadigan darajada katta odam bo‘lishni istardim.

Ammo shu payt eshik taqilladi va shunday to‘s-to‘polon boshlandiki, kulib turgan, kiyimi talangan qiz qizarib-bo‘zargan, shovqinli to‘daning qoq o‘rtasida eshik tomon olib ketildi — Rojdestvo o‘yinchoqlari va sovg‘alari ortilgan hammol hamrohligida uyga qaytgan otani kutib olishga roppa-rosa ulgurishdi. Keyin boshlangan qiy-chuv, talashib-tortishishlar, himoyasiz hammolga qilingan hujumni ko‘rsangiz! Uning cho‘ntaklariga sho‘ng‘ish, qo‘ng‘ir qog‘ozga o‘ralgan tugunlarni tortib olish uchun stullarni narvon qilib ustiga tirmashishlar, bo‘yinbog‘idan mahkam ushlab olishlar, bo‘ynidan quchoqlashlar, jilovlab bo‘lmas mehr bilan orqasiga mushtlash va oyoqlariga tepishlar! Har bir tugun ochilganda yangragan hayrat va zavq qichqiriqlari! Chaqaloqni qo‘g‘irchoq tovasini og‘ziga solayotgan paytda ushlab olishgani va u yog‘och laganga yopishtirilgan o‘yinchoq kurkani yutib yuborgan bo‘lishi mumkin, degan dahshatli xabar! Bu yolg‘on xavotir ekani ma’lum bo‘lgandagi cheksiz yengillik! Quvonch, minnatdorlik, zavq-shavq! Bularning hech birini ta’riflab bo‘lmaydi. Shuni aytish kifoyaki, bolalar va ularning hayajonlari asta-sekin mehmonxonadan chiqib, zinapoyadan bittalab uyning eng tepasiga ko‘tarilishdi, u yerda yotishdi va shu bilan tinchishdi.

Endi Skruj har qachongidan ham diqqat bilan qarab turardi: uy egasi unga erkalanib suyangan qizi bilan birga qizi va uning onasi yonida o‘z o‘chog‘i oldiga o‘tirdi; xuddi shunday nafis va umidlarga to‘la bir jonzot uni ham «dada» deb chaqirishi, hayotining so‘lg‘in qishida bahor bo‘lishi mumkin edi, deb o‘ylaganida, ko‘zlari rostdan ham juda xiralashib ketdi.

— Bell, — dedi er xotiniga jilmayib o‘girilarkan, — bugun tushdan keyin eski bir do‘stingni ko‘rdim.

— Kimni?

— Top-chi!

— Qanday topay? Hm, bilmaymanmi? — darhol qo‘shimcha qildi u, eri bilan birga kulib. — Janob Skrujni.

— Ha, janob Skrujni. Uning idorasi derazasi yonidan o‘tib qoldim; darchalari yopilmagan, ichkarida sham yonib turgan ekan, uni ko‘rmasdan o‘tolmadim. Eshitishimcha, sherigi o‘lim to‘shagida yotgan emish; u esa yolg‘iz o‘tirgan ekan. Menimcha, dunyoda butunlay yolg‘iz.

— Ruh! — dedi Skruj siniq ovozda. — Meni bu yerdan olib keting.

— Senga aytdim-ku, bular bir vaqtlar bo‘lib o‘tgan narsalarning soyalari, — dedi Ruh. — Ular shunday ekan, meni ayblama!

— Olib keting meni! — xitob qildi Skruj. — Chidolmayman!

U Ruhga o‘girildi va Ruh unga qandaydir g‘alati tarzda o‘zi ko‘rsatgan barcha yuzlarning parchalari jamlangan bir chehra bilan qarab turganini ko‘rib, u bilan olisha ketdi.

— Tinch qo‘ying meni! Ortga olib boring. Boshqa ta’qib qilmang meni!

Bu kurash chog‘ida — garchi Ruh o‘zi hech qanday ko‘rinarli qarshilik ko‘rsatmay, raqibining hech bir urinishidan bezovta bo‘lmagan bo‘lsa, buni kurash deb atash mumkin bo‘lsa — Skruj uning nuri baland va yorqin yonayotganini payqadi; buni Ruhning o‘ziga ta’siri bilan noaniq bog‘lab, sham o‘chirgich-qalpoqni changallab oldi va bir harakat bilan uni Ruhning boshiga bostirib kiydirdi.

Ruh uning ostiga cho‘kdi, shunday qilib o‘chirgich uning butun gavdasini yopdi; ammo Skruj uni bor kuchi bilan bossa ham, nurni yashira olmadi: nur qalpoq ostidan uzluksiz oqim bo‘lib yerga yoyilardi.

U holdan toyganini va qarshilik qilib bo‘lmas uyqu bosib kelayotganini, ustiga ustak o‘z yotoqxonasida ekanini sezdi. Qalpoqni so‘nggi bor siqdi, shunda qo‘li bo‘shashdi; u gandiraklab to‘shagiga yetib olishga zo‘rg‘a ulgurdi va shu zahoti qattiq uyquga ketdi.