Aqlni jamlash mashqi (unga kuniga kamida yarim soat ajratish kerak) pianinodagi gammalar kabi shunchaki tayyorgarlikdir. Murakkab organizmimizning eng bo‘ysunmas a’zosi ustidan hukmronlikka erishgach, uni bo‘yinturuqqa qo‘shish kerak bo‘ladi, albatta. Itoatkor aqlga ega bo‘lib, uning itoatidan imkon qadar ko‘proq foyda olmaslik bekor. Uzoq davom etadigan boshlang‘ich ta’lim kursi kerak.

Bu kurs qanday bo‘lishi kerakligida hech qanday shubha bo‘lishi mumkin emas; hech qachon bo‘lmagan ham. Barcha zamonlarning aqlli odamlari bu borada hamfikr. Bu adabiyot ham emas, boshqa biror san’at ham emas, tarix ham emas, biror fan ham emas. Bu — o‘zini o‘rganish. «Inson, o‘zingni bil». Bu so‘zlar shunchalik siyqasi chiqqanki, ularni yozayotib, rostdan qizarib ketyapman. Lekin ularni yozish kerak, chunki ularni yozishga ehtiyoj bor. (Qizarganimni qaytarib olaman, undan uyalaman.) «Inson, o‘zingni bil». Buni baland ovozda aytaman. Bu ibora hamma biladigan, hamma qadrini tan oladigan, lekin faqat eng donolargina amalda qo‘llaydigan iboralardan biri. Nega bunday — bilmayman. Ammo bugungi niyati yaxshi o‘rtacha odamning hayotida hammadan ham ko‘proq yetishmaydigan narsa — mulohaza kayfiyati ekaniga to‘la ishonaman.

Biz mulohaza qilmaymiz. Aytmoqchimanki, biz chinakam muhim narsalar haqida mulohaza qilmaymiz: baxtimiz masalasi haqida, qaysi asosiy yo‘nalishda ketayotganimiz haqida, hayot bizga nima berayotgani haqida, xatti-harakatlarimizni belgilashda aqlning ulushi bor-yo‘qligi haqida, tamoyillarimiz bilan xulqimiz o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida.

Holbuki, siz baxtni izlayapsiz, shunday emasmi? Uni topdingizmi?

Ehtimol, yo‘q. Ehtimol, siz allaqachon baxtga erishib bo‘lmaydi, degan xulosaga kelgansiz. Lekin odamlar unga erishganlar. Va ular baxt jismoniy yoki aqliy lazzat orttirishdan emas, balki aqlni rivojlantirish va xulqni tamoyillarga moslashtirishdan kelib chiqishini anglash orqali erishganlar.

O‘ylaymanki, buni inkor etishga jur’atingiz yetmaydi. Agar buni tan olsangiz-u, baribir kuningizning biror qismini aqlingiz, tamoyillaringiz va xulqingiz haqida ataylab o‘ylashga ajratmasangiz, demak, bir narsaga intilib turib, unga erishish uchun zarur bo‘lgan yagona ishni muntazam ravishda qilmay qo‘yayotganingizni ham tan olasiz.

Xo‘sh, endi men qizaraymi yoki sizmi?

Sizga qandaydir tamoyillarni tiqishtirmoqchiman, deb qo‘rqmang. Tamoyillaringiz qanday ekani (hozir) menga baribir. Balki tamoyillaringiz o‘g‘rilikni ham haq ish deb hisoblashga undar. Mayli. Men faqat shuni ta’kidlayman: xulq tamoyillarga deyarli mos kelmaydigan hayot — bema’ni hayot; xulqni tamoyillarga moslashtirish esa faqat har kungi tekshiruv, mulohaza va qat’iy qaror orqaligina mumkin. O‘g‘rilarning doimiy g‘amginligiga sabab — ularning tamoyillari o‘g‘rilikka zid ekanidadir. Agar ular o‘g‘rilikning axloqiy fazilatiga chin dildan ishonganlarida edi, og‘ir mehnat surgun ular uchun shunchaki shuncha yillik baxtli hayot bo‘lardi; barcha shahidlar baxtlidir, chunki ularning xulqi va tamoyillari bir-biriga mos.

Aqlga kelsak (u xulqni yaratadi va tamoyillarni shakllantirishga ham aloqasi bor), u hayotimizda biz o‘ylaganimizdan ancha kichikroq rol o‘ynaydi. Bizni aqlli mavjudot deb hisoblashadi, lekin biz aqldan ko‘ra ko‘proq instinktga bo‘ysunamiz. Qancha kam mulohaza qilsak, shuncha kam aqlli bo‘lamiz. Keyingi safar bifshteksingiz kuyib qolgani uchun ofitsiantdan jahlingiz chiqsa, aqlni miyangizning maslahat xonasiga taklif qiling va u bilan maslahatlashing. U, ehtimol, sizga bifshteksni ofitsiant pishirmaganini, uning pishirilishiga hech qanday ta’siri bo‘lmaganini aytadi; agar faqat u aybdor bo‘lganda ham, jahl qilib hech qanday yaxshilikka erishmaganingizni — faqat qadr-qimmatingizni yo‘qotganingizni, aqlli odamlar ko‘zida ahmoqdek ko‘ringaningizni va ofitsiantning ko‘nglini xira qilganingizni, bifshteksga esa zarracha ham ta’sir qilmaganingizni aytadi.

Aql bilan shu maslahatlashuvning natijasi (u buning uchun haq olmaydi) shunday bo‘ladi: navbatdagi safar bifshteksingiz yana kuyib qolsa, ofitsiantga o‘zingizga o‘xshagan inson sifatida muomala qilasiz, xotirjam va mehribon bo‘lib qolasiz va xushmuomalalik bilan yangi bifshteks keltirishlarini talab qilasiz. Foydasi aniq va salmoqli bo‘ladi.

Tamoyillarni shakllantirish yoki o‘zgartirishda, xulqni amalda qo‘llashda bosma kitoblardan (narxi olti pensdan boshlanadi) ko‘p yordam olish mumkin. O‘tgan bobda Mark Avreliy va Epiktetni tilga oldim. Bundan ham mashhurroq ba’zi asarlar darhol yodingizga tushadi. Paskal, Labryuyer va Emersonni ham eslatib o‘tishim mumkin. O‘zimga kelsak, meni Mark Avreliysiz safarga chiqqanimni ko‘rmaysiz. Ha, kitoblar qimmatli. Biroq hech qanday kitob o‘qish yaqinda qilgan ishlaringizni va qilmoqchi bo‘lgan ishlaringizni har kuni ochiq va halol tekshirishning — o‘zingizning yuzingizga tik qarashning (bu manzara qanchalik xijolatli bo‘lmasin) o‘rnini bosa olmaydi.

Bu muhim ishni qachon bajarish kerak? Kechqurun uyga qaytayotgandagi yolg‘izlik buning uchun qulay tuyuladi menga. Kunlik rizqni topish uchun qilingan mehnatdan keyin mulohaza kayfiyati o‘z-o‘zidan keladi. Albatta, agar bu oddiy, ammo nihoyatda muhim burchni bajarish o‘rniga gazeta o‘qishni afzal ko‘rsangiz (uni kechki ovqatni kutayotganingizda ham o‘qishingiz mumkin edi), aytadigan gapim yo‘q. Lekin kunning qaysidir vaqtida bu ish bilan albatta shug‘ullanishingiz shart. Endi kechki soatlarga o‘taman.