Ko‘p odamlar kechqurunlari muntazam va uzluksiz bekorchilik yo‘lini tutadilar, chunki bekorchilikka yagona muqobil — adabiyotni o‘rganish, deb o‘ylashadi; adabiyotga esa ularning qiziqishi yo‘q. Bu katta xato.

Albatta, bosma kitoblar yordamisiz biror narsani yaxshilab o‘rganish mumkin emas, hech bo‘lmaganda juda qiyin. Ammo agar siz bridj o‘yinining yoki yelkanli qayiqda suzishning chuqur sirlarini tushunishni istasangiz, adabiyotga qiziqmasligingiz sizni bridj yoki yelkanli qayiq haqidagi eng yaxshi kitoblarni o‘qishdan to‘xtatmagan bo‘lardi. Shuning uchun adabiyotni adabiy bo‘lmagan mavzulardagi kitoblardan farqlashimiz kerak. Adabiyotga o‘z vaqtida kelaman.

Hozir esa hech qachon Meredit o‘qimagan va janob Stiven Fillips haqiqiy shoirmi yoki yo‘qmi, degan bahsga befarq qaray oladigan odamlarga aytmoqchimanki, ular mutlaqo haqli. Adabiyotni sevmaslik jinoyat emas. Bu aqlsizlik belgisi ham emas. Adabiyot amaldorlari, masalan, Vordsvortning Tennisonga ta’sirini tushunmaydigan bechora odamni darhol qatl etishga buyuradilar. Lekin bu shunchaki ularning surbetligi. Qiziq, agar ulardan Chaykovskiyning «Patetik simfoniya»sini yaratgan ta’sirlarni tushuntirib berish so‘ralsa, ular nima qilishardi?

Adabiyotdan butunlay tashqarida bilimning ulkan dalalari bor; ularni ishlagan odam ajoyib hosil oladi. Masalan (bugungi Angliyadagi eng mashhur jiddiy musiqa asarini hozirgina tilga oldim-ku), Promenad konsertlari avgustda boshlanishi esimga tushdi. Siz ularga borasiz. Sigara yoki sigaretingizni chekasiz (afsuski, «Loengrin» uvertyurasining mayin taktlari paytida gugurt chaqasiz) va musiqadan zavqlanasiz. Lekin pianino ham, skripka ham, hatto banjo ham chala olmasligingizni, musiqadan hech narsa bilmasligingizni aytasiz.

Buning nima ahamiyati bor? Sizda musiqaga chinakam did borligini shu fakt isbotlaydi: zalini siz va sizga o‘xshaganlar bilan to‘ldirish uchun dirijyor yomon musiqani deyarli butunlay chiqarib tashlangan dasturlar tuzishga majbur (Kovent-Gardenning eski kunlariga qaraganda katta o‘zgarish!).

Pianinoda «Qizning duosi»ni chala olmasligingiz ikki oy davomida haftasiga bir-ikki kecha tinglaydigan orkestringizning tuzilishi bilan tanishishingizga to‘sqinlik qilmasligi kerak-ku, axir! Hozirgi holatda, ehtimol, siz orkestrni chalkash, lekin yoqimli tovushlar uyumini chiqaradigan turli cholg‘ularning aralash to‘dasi deb o‘ylaysiz. Siz tafsilotlarni tinglamaysiz, chunki qulog‘ingizni hech qachon tafsilotlarni tinglashga o‘rgatmagansiz.

Agar sizdan do minor simfoniyaning boshidagi buyuk mavzuni qaysi cholg‘ular chalishini so‘rashsa, jon boshingizga kelsa ham ayta olmaysiz. Holbuki, do minor simfoniyaga qoyil qolasiz. U sizni hayajonga solgan. Yana hayajonga soladi. Hatto ko‘ngil ochiq paytingizda u haqda o‘sha xonim bilan — kimni nazarda tutayotganimni bilasiz — gaplashgansiz ham. Lekin do minor simfoniya haqida aniq ayta oladiganingiz shuki, uni Betxoven yozgan va u «zo‘r narsa».

Agar siz, aytaylik, janob Krebilning «Musiqani qanday tinglash kerak» kitobini o‘qigan bo‘lsangiz (uni istalgan kitob do‘konidan «Algambra» teatridagi bitta o‘rindiq narxidan arzonroqqa sotib olish mumkin, unda orkestrning barcha cholg‘ularining suratlari va orkestr joylashuvining chizmalari bor), keyingi Promenad konsertiga hayratlanarli darajada kuchaygan qiziqish bilan borgan bo‘lardingiz. Orkestr sizga chalkash to‘da emas, balki aslida qanday bo‘lsa, shunday — har bir guruhi o‘ziga xos va o‘rnini bosib bo‘lmaydigan vazifani bajaradigan, ajoyib muvozanatli organizm bo‘lib ko‘rinardi. Siz cholg‘ularni ko‘zingiz bilan qidirib topib, har birining ovozini tinglagan bo‘lardingiz. Fransuz shoxi bilan ingliz shoxi orasidagi jarlikni bilardingiz, skripka qiyinroq cholg‘u bo‘lsa ham, nega goboychi skripkachidan ko‘proq maosh olishini tushunardingiz. Siz Promenad konsertida chinakamiga yashagan bo‘lardingiz — ilgari esa u yerda yaltiroq narsaga tikilib qolgan go‘dakdek, rohatbaxsh karaxtlikda shunchaki mavjud bo‘lgansiz, xolos.

Shunday qilib, musiqani chinakam, tizimli bilishning poydevori qo‘yilishi mumkin. Izlanishlaringizni musiqaning muayyan bir shakliga (masalan, simfoniyaga) yoki muayyan bir bastakorning asarlariga qaratishingiz mumkin. Har haftada uch qisqa oqshomdan iborat qirq sakkiz haftalik yil oxirida, dasturlarni o‘rganish va ortib borayotgan bilimingizga qarab tanlangan konsertlarga borish bilan birga, garchi pianinoda «Qizning duosi»ni chala olishdan avvalgidek uzoq bo‘lsangiz ham, musiqa haqida chindan ham nimadir bilib olgan bo‘lardingiz.

«Lekin men musiqani yomon ko‘raman!» — deysiz. Azizim, sizni hurmat qilaman.

Musiqaga tegishli gap boshqa san’atlarga ham tegishli. Janob Klermont Vittning «Rasmlarga qanday qarash kerak» yoki janob Rassell Stjergisning «Me’morchilikka qanday baho berish kerak» kitoblarini boshqa san’atlarni tizimli va jonli bilishning boshlanishi (faqat boshlanishi) sifatida tilga olishim mumkin; Londonda ularni o‘rganish uchun materiallar mo‘l-ko‘l.

«Men barcha san’atlarni yomon ko‘raman!» — deysiz. Azizim, sizni tobora ko‘proq hurmat qilaman.

Adabiyotga o‘tishdan oldin, keyingi bobda sizning holingizni ko‘rib chiqaman.