San’at — buyuk narsa. Lekin eng buyugi emas. Barcha idroklar ichida eng muhimi — sabab va oqibatni doimiy idrok etish, boshqacha aytganda, olamning uzluksiz rivojlanishini idrok etish, yana boshqacha aytganda, evolyutsiya jarayonini idrok etish. «Hech narsa sababsiz sodir bo‘lmaydi» degan bosh haqiqat boshingizga chuqur singib ketsa, siz nafaqat fikri keng, balki qalbi keng odamga aylanasiz.

Soatingizni o‘g‘irlashsa, alam qiladi; lekin o‘ylab ko‘rasizki, soat o‘g‘risi irsiyat va muhit sabablari tufayli o‘g‘ri bo‘lgan, bu sabablar esa qanchalik qiziq bo‘lsa, ilmiy jihatdan shunchalik tushunarli; va siz boshqa soat sotib olasiz — quvonch bilan bo‘lmasa ham, har holda, achchiqlanishga o‘rin qoldirmaydigan falsafa bilan. Sabab va oqibatni o‘rganar ekansiz, ko‘p odamlarga xos bo‘lgan o‘sha kulgili qiyofadan — hayotning g‘aroyibotlaridan doim hayratga tushib, ozor chekib yurish qiyofasidan qutulasiz. Bunday odamlar inson tabiati orasida, go‘yo inson tabiati dahshatli yot urf-odatlarga to‘la begona yurt bo‘lgandek yashaydilar. Lekin voyaga yetgan odam begona yurtda musofir bo‘lib yurishdan, albatta, uyalishi kerak!

Sabab va oqibatni o‘rganish hayotning og‘riqlarini kamaytirish bilan birga, uning manzaraliligini ham oshiradi. Evolyutsiya uchun shunchaki bir so‘z bo‘lgan odam dengizga ulug‘vor, ammo bir xil manzara sifatida qaraydi — uni avgustda uchinchi toifali borish-kelish chiptasi bilan uch shillingga tomosha qilish mumkin. Taraqqiyot, uzluksiz sabab va oqibat g‘oyasi singgan odam esa dengizda shunday unsurni ko‘radiki, u geologiyaning «o‘tgan kuni»da bug‘ bo‘lgan, «kecha» qaynab turgan, «ertaga» esa muqarrar ravishda muzga aylanadi.

U suyuqlik — qattiq jismga aylanish yo‘lidagi narsa, xolos, ekanini anglaydi va hayotning ulkan, o‘zgaruvchan manzaraliligini butun vujudi bilan his qiladi. Buni doimiy ravishda his qila olishdan ortiqroq barqaror qoniqish beradigan narsa yo‘q. Bu — butun ilmning nihoyasi.

Sabab va oqibat hamma joyda bor. Shepherds-Bushda ijara haqi oshdi. Shepherds-Bushda ijara haqining oshishi alamli va xunuk hol edi. Lekin ma’lum darajada hammamiz sabab va oqibatni ilmiy o‘rganuvchilarmiz: «Layons» restoranida tushlik qilayotgan birorta ham xizmatchi ikki bilan ikkini ilmiy qo‘shib, Shepherds-Bushdagi kulbalarga haddan tashqari talabning sababini (bir paytlar) ikki pensli metroda, kulbalarga haddan tashqari talabda esa kulbalar narxi oshishining sababini ko‘rmay qolmadi.

«Oddiy narsa-ku!» — deysiz mensimay. Hamma narsa — butun olamning murakkab harakati — xuddi shunday oddiy, faqat ikki bilan ikkini yetarlicha qo‘sha bilsangiz bo‘ldi. Azizim, balki siz ko‘chmas mulk agentligida xizmatchidirsiz, san’atni yomon ko‘rarsiz, o‘lmas ruhingizni parvarish qilishni istarsiz, lekin ishingiz shunday zerikarli bo‘lgani uchun unga qiziqa olmassiz.

Zerikarli narsa yo‘q.

Hayotning ulkan, o‘zgaruvchan manzaraliligi ko‘chmas mulk agentligi idorasida ajoyib tarzda namoyon bo‘ladi. Qarang-a! Oksford-stritda transport tirbandligi bo‘ldi; tirbandlikdan qochish uchun odamlar rostakamiga yerto‘lalar va kanalizatsiyalar ostidan yura boshladilar, natijada Shepherds-Bushda ijara haqi oshdi! Siz esa bunda manzara yo‘q deysiz! Aytaylik, siz shu ruhda London ko‘chmas mulk masalasini kunora kechqurun bir yarim soat o‘rgansangiz. Bu ishingizga zavq bag‘ishlab, butun hayotingizni o‘zgartirmasmidi?

Siz murakkabroq masalalarga yetib borardingiz. Va nima uchun, sabab va oqibatning tabiiy natijasi o‘laroq, Londondagi eng uzun to‘g‘ri ko‘cha bir yarim yardcha, Parijdagi eng uzun mutlaqo to‘g‘ri ko‘cha esa bir necha milga cho‘zilishini bizga tushuntirib bera olardingiz. Ko‘chmas mulk agentligi xizmatchisini misol qilib olib, nazariyalarimga ayniqsa qulay keladigan misol tanlamaganimni tan olsangiz kerak.

Siz bank xizmatchisimisiz va Uolter Bejgotning «Lombard-strit» degan, ilmiy tadqiqot niqobidagi o‘sha nafasni tiqadigan romanini o‘qimaganmisiz? Eh, azizim, agar shundan boshlab, kunora kechqurun to‘qson daqiqadan davom ettirsangiz edi, ishingiz siz uchun qanchalik maftunkor bo‘lardi, inson tabiatini ham qanchalik aniqroq tushunardingiz.

Siz «shaharga qamalib qolgansiz», lekin qishloqqa sayohat qilishni va yovvoyi tabiatni kuzatishni yaxshi ko‘rasiz — bu, albatta, qalbni kengaytiradigan mashg‘ulot. Nega kechasi shippakda uyingiz eshigidan chiqib, kapalak to‘ri bilan eng yaqin gaz chirog‘i oldiga bormaysiz, uning atrofida pirpirab uchib yurgan oddiy va noyob kuya-parvonalarning yovvoyi hayotini kuzatmaysiz, shu tariqa olgan bilimlaringizni tartibga solib, ular ustiga bino qurmaysiz va nihoyat, biror narsa haqida nimanidir bilib olmaysiz?

To‘laqonli yashash uchun san’atga ham, adabiyotga ham berilishingiz shart emas.

Kundalik odatlar va manzaralarning butun maydoni hayot degani bo‘lgan o‘sha qiziquvchanlikni qondirishni kutib turibdi — bu qiziquvchanlikni qondirish esa tushunadigan qalbga ega bo‘lish demakdir.

San’at va adabiyotni yomon ko‘radigan inson, sizning holingizni ko‘rib chiqishga va’da bergan edim — ko‘rib chiqdim. Endi baxtimizga juda ko‘p uchraydigan, «o‘qishni yaxshi ko‘radigan» odamning holiga o‘taman.