Odamlar: «Fikrlaringga hukm qilolmaysan», — deyishadi. Yo‘q, qila olasan. Fikrlovchi mashinani boshqarish mutlaqo mumkin. Bizning boshimizga keladigan hech bir narsa miyamizdan tashqarida sodir bo‘lmasa, bizni og‘ritadigan ham, quvontiradigan ham faqat miya ichida yuz bersa, demak, o‘sha sirli miyada nima bo‘layotganini boshqara olish naqadar muhimligi ochiq-oydin. Bu fikr eng eski, eng siyqasi chiqqan haqiqatlardan biri; biroq ko‘pchilik odamlar uning qanchalik chuqur va qanchalik shoshilinch ekanini anglamasdan yashab o‘tadilar. Odamlar diqqatni jamlay olmasliklaridan nolishadi-yu, istasalar, bu qobiliyatni egallay olishlarini bilishmaydi.

Diqqatni jamlay olmay turib — ya’ni miyaga uning vazifasini buyura olmay va bo‘ysunishini ta’minlay olmay turib — haqiqiy hayot bo‘lishi mumkin emas. Aqlni boshqarish — to‘laqonli hayotning birinchi sharti.

Shuning uchun, menimcha, kunning birinchi ishi aqlni mashq qildirish bo‘lishi kerak. Siz tanangizni ichu tashidan parvarish qilasiz; teringizdagi tuklarni qirib, jiddiy xavfga borasiz; oshqozoningizni odob bilan o‘zini tutishga ko‘ndirish uchun sutchidan tortib qassobgacha bir butun qo‘shin odamni ishlatasiz. Nega endi aqlning ancha nozikroq mexanizmiga ozgina e’tibor bermaslik kerak — ayniqsa, buning uchun hech kimning yordami kerak bo‘lmasa? Yashash san’ati va hunarining aynan shu qismi uchun men uyingiz eshigidan chiqqan daqiqadan to idorangizga yetib kelgan daqiqagacha bo‘lgan vaqtni ajratib qo‘ydim.

«Nima? Aqlimni ko‘chada, bekatda, poyezdda va yana gavjum ko‘chada tarbiyalashim kerakmi?» Xuddi shunday. Bundan oson narsa yo‘q! Hech qanday asbob kerak emas! Hatto kitob ham. Shunga qaramay, bu ish oson emas.

Uydan chiqqaningizda aqlingizni bitta mavzuga jamlang (boshlanishiga qanaqa mavzu bo‘lishining farqi yo‘q). O‘n qadam ham yurmasingizdan, aqlingiz ko‘z oldingizdayoq sirg‘alib chiqib, muyulish ortida boshqa mavzu bilan o‘ynab yurgan bo‘ladi.

Uni yoqasidan tutib qaytarib keling. Bekatga yetguningizcha uni qirq martacha qaytarib kelgan bo‘lasiz. Tushkunlikka tushmang. Davom eting. To‘xtamang. Uddalaysiz. Sabr qilsangiz, muvaffaqiyatsizlikka uchrashingiz aslo mumkin emas. Aqlingiz diqqatni jamlashga qodir emas, deb da’vo qilish bekor gap. Bir kuni ertalab sizni bezovta qiladigan xat olganingiz, unga juda puxta o‘ylangan javob yozish kerak bo‘lgani esingizdami? O‘shanda idoraga yetguningizcha bir soniya ham chalg‘imay, aqlingizni javob mavzusida qanday mahkam ushlab turganingiz, yetib kelishingiz bilan darhol o‘tirib, javobni yozib tashlaganingiz esingizdami? O‘shanda vaziyat sizni shu qadar hushyor qilgan ediki, aqlingiz ustidan zolim podshohdek hukmronlik qila oldingiz. Hech qanday bo‘shanglikka yo‘l qo‘ymadingiz. Uning ishi bajarilishini talab qildingiz — va ish bajarildi.

Diqqatni jamlashni muntazam mashq qilish orqali (buning hech qanday siri yo‘q — sabr-toqatdan boshqa) siz aqlingiz ustidan (u sizning eng oliy qismingiz emas) kunning istalgan soatida, istalgan joyda hukmronlik qila olasiz. Bu mashq juda qulay. Agar ertalabki poyezdga mushaklaringiz uchun bir juft gantel yoki bilimingiz uchun o‘n jildlik qomus bilan chiqsangiz, ehtimol, odamlarning e’tiborini tortardingiz. Ammo ko‘chada ketayotganingizda yoki vagon burchagida trubka chekib o‘tirganingizda, yoki yer osti poyezdida tutqichga osilib turganingizda kunning eng muhim ishi bilan band ekaningizni kim ham bilardi? Qaysi bir to‘nka sizning ustingizdan kula oladi?

Nimaga diqqatni jamlashingiz menga baribir — muhimi, jamlang. Gap faqat fikrlovchi mashinani intizomga o‘rgatishda. Shunday bo‘lsa-da, bir o‘q bilan ikki quyonni urib, foydali biror narsaga diqqat qaratganingiz ma’qul. Men taklif qilaman — bu shunchaki taklif — Mark Avreliy yoki Epiktetdan kichik bir bob.

Iltimos, bu ismlardan cho‘chimang. O‘zimga kelsak, men Mark Avreliy yoki Epiktetdan ko‘ra «dolzarbroq», oddiy sog‘lom fikrga to‘laroq, siz va menga o‘xshagan oddiy odamlarning (kibr, o‘zini ko‘rsatish va bema’ni gapni yomon ko‘radigan odamlarning) kundalik hayotiga mosroq hech narsani bilmayman. Kechqurun bir bob o‘qing — boblari esa juda qisqa! — ertasi kuni ertalab unga diqqatingizni jamlang. Ko‘rasiz.

Ha, do‘stim, buni yashirishga urinishingiz befoyda. Miyangiz qulog‘imga xuddi telefondek eshitilib turibdi. Siz o‘zingizga deyapsiz: «Bu odam yettinchi bobigacha yomon emas edi. Meni salgina qiziqtira boshlagan edi. Lekin poyezdda o‘ylash, diqqatni jamlash va shunga o‘xshash gaplari men uchun emas. Ba’zilarga yarashar, lekin bu mening ishim emas».

Bu siz uchun, deb qizg‘in takrorlayman; aynan siz uchun. Aslida, men nishonga olgan odam aynan sizsiz.

Bu taklifni rad etsangiz, sizga hech qachon berilgan eng qimmatli taklifni rad etgan bo‘lasiz. Bu mening taklifim emas. Bu yer yuzida yashab o‘tgan eng aqlli, eng amaliy, eng hushyor odamlarning taklifi. Men uni sizga faqat qo‘ldan-qo‘lga uzatyapman, xolos. Sinab ko‘ring. Aqlingizni qo‘lga oling. Va bu jarayon hayotdagi yomonliklarning yarmini — ayniqsa, xavotirni, o‘sha bechora, oldini olsa bo‘ladigan, uyatli dard — xavotirni qanday davolashini ko‘ring!