Alloh Muso va Horunni Fir’avnga yuborar ekan, ularga muhim bir ko‘rsatma berdi: «Ikkalangiz Fir’avnga boringlar, u haddan oshdi. Unga yumshoq so‘z aytinglar, shoyadki eslatma olsa yoki qo‘rqsa» (Toha surasi, 43–44-oyatlar ma’nosi). O‘zini «eng oliy robbingizman» degan zolimga ham yumshoq so‘z bilan murojaat qilish buyurilmoqda. Bu da’vat odobining eng buyuk darsi: haqni aytishda qo‘pollik kerak emas.

Muso va Horun Fir’avn huzuriga kirib, uni yagona Allohga ibodat qilishga chaqirishdi va Bani Isroilni qullikdan ozod qilishni talab qilishdi. Fir’avn masxara qildi: «Ikkalangizning Robbingiz kim?» Muso: «Robbimiz har bir narsaga o‘z xilqatini berib, so‘ng uni to‘g‘ri yo‘lga solgan Zotdir», dedi (Toha surasi, 49–50-oyatlar ma’nosi). Fir’avn Musoga uning saroyda o‘sganini, qotillik qilganini eslatib, minnat qildi. Muso esa: «Sen menga minnat qilayotgan ne’mat — Bani Isroilni qul qilganingmi?» deb javob berdi (Shuaro surasi, 18–22-oyatlar).

Muso mo‘jizalarni ko‘rsatdi: hassa ilonga aylandi, qo‘l oppoq nur sochdi. Fir’avn buni sehr deb e’lon qildi va butun mamlakatdan eng mohir sehrgarlarni to‘pladi. Bayram kuni, kunduzi, odamlar ko‘z o‘ngida musobaqa belgilandi. Sehrgarlar arqon va hassalarini tashlashdi — ular ko‘zlarga ilonlardek yugurayotgandek ko‘rindi. Muso ichida bir xavotir sezdi. Alloh: «Qo‘rqma, sen g‘olibsan. O‘ng qo‘lingdagini tashla, ular yasagan narsalarni yutib yuboradi», dedi (Toha surasi, 65–69-oyatlar ma’nosi).

Musoning hassasi sehrgarlarning hamma narsasini yutib yubordi. Sehr nima ekanini hammadan yaxshi biladigan sehrgarlar buning sehr emasligini darhol tushunishdi. Ular sajdaga yiqilib: «Horun va Musoning Robbiga imon keltirdik», deyishdi. Fir’avn g‘azabdan yonib, ularni qo‘l-oyoqlarini qarama-qarshi tomondan kesish va xurmo tanalariga osish bilan qo‘rqitdi. Kechagina Fir’avndan mukofot kutgan sehrgarlar endi bunday javob berishdi: «Bizga kelgan aniq hujjatlardan va bizni yaratgan Zotdan seni ustun qo‘ymaymiz. Hukm qiladiganingni qilaver. Sen faqat shu dunyo hayotida hukm qila olasan» (Toha surasi, 70–72-oyatlar ma’nosi). Haqiqiy imon qalbga kirganda, inson bir soatda butunlay o‘zgarishi mumkin.

Fir’avn va uning odamlari esa kibrda davom etishdi. Alloh ularni turli ofatlar bilan ogohlantirdi: to‘fon, chigirtka, bit, qurbaqa va qon (A’rof surasi, 133-oyat). Har safar ofat kelganda ular Musoga yolvorib: «Robbingga duo qil, agar bu ofatni ketkazsang, senga imon keltiramiz va Bani Isroilni qo‘yib yuboramiz», deyishardi. Ofat ketgach esa va’dalarini buzishardi (A’rof surasi, 134–135-oyatlar).

Nihoyat Alloh Musoga Bani Isroilni kechasi olib chiqib ketishni buyurdi. Fir’avn qo‘shin to‘plab, ularning ortidan quvdi. Tong otganda ikki guruh bir-birini ko‘rdi: oldinda dengiz, ortda Fir’avn qo‘shini. Musoning safdoshlari vahimaga tushishdi: «Biz qo‘lga tushdik!» Muso esa qat’iy ishonch bilan javob berdi: «Aslo! Albatta, Robbim men bilan, U meni yo‘lga boshlaydi» (Shuaro surasi, 61–62-oyatlar ma’nosi). Alloh Musoga hassasini dengizga urishni vahiy qildi. Dengiz yorildi va har bir bo‘lagi ulkan tog‘dek bo‘lib qoldi (Shuaro surasi, 63-oyat). Bani Isroil quruq yo‘ldan o‘tib oldi. Fir’avn va qo‘shini ularning ortidan kirganda, suv qo‘shilib, ularni g‘arq qildi.

Cho‘kayotgan Fir’avn so‘nggi lahzada: «Bani Isroil imon keltirgan Zotdan boshqa iloh yo‘q ekanligiga imon keltirdim», dedi. Unga javob bo‘ldi: «Endimi? Holbuki, bundan oldin isyon qilding va buzg‘unchilardan bo‘lding. Bugun Biz sening jasadingni qutqaramiz, toki o‘zingdan keyingilarga ibrat bo‘lgin» (Yunus surasi, 90–92-oyatlar ma’nosi). Azob ko‘z oldida turganda keltirilgan imon foyda bermaydi.

Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Madinaga kelganlarida, yahudiylarning Ashuro kuni ro‘za tutayotganini ko‘rdilar. Sababini so‘raganlarida, ular: «Bu yaxshi kun. Bu kunda Alloh Bani Isroilni dushmanidan qutqargan, Muso shukrona uchun ro‘za tutgan», deyishdi. Payg‘ambarimiz: «Men Musoga sizlardan ko‘ra haqliroqman», deb o‘zlari ham ro‘za tutdilar va ro‘za tutishni buyurdilar (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Ammo ozodlik bilan sinovlar tugamadi. Muso Robbisi bilan uchrashuvga — Tur tog‘iga qirq kechaga ketganda, Horunni qavmiga o‘rinbosar qilib qoldirdi (A’rof surasi, 142-oyat). Shu orada Somiriy degan kishi qavmning zeb-ziynatlaridan bir buzoq haykalini yasadi va odamlar unga sig‘ina boshladi. Horun alayhissalom ularni to‘xtatishga urindi: «Ey qavmim, sizlar bu bilan sinaldingiz. Robbingiz Rahmondir. Menga ergashinglar», dedi. Ular esa: «Muso qaytib kelguncha unga sig‘inishda davom etamiz», deyishdi (Toha surasi, 90–91-oyatlar ma’nosi).

Muso Tavrot lavhalari bilan qaytib kelib, ahvolni ko‘rgach, qattiq g‘azablandi va akasining soqoli va boshidan tutib, uni koyidi. Horun alayhissalom sabr bilan tushuntirdi: «Ey onamning o‘g‘li, soqolimdan ham, boshimdan ham tutma. Men „Bani Isroil orasini bo‘lib yubording“ deyishingdan qo‘rqdim» (Toha surasi, 94-oyat ma’nosi). Muso akasining uzrini qabul qilib, ikkalasi uchun mag‘firat so‘radi (A’rof surasi, 151-oyat). Buzoq yondirildi, kuli dengizga sochildi.

Bani Isroil bilan sinovlar shundan keyin ham davom etdi. Ular Allohning amri bilan muqaddas yerga kirishdan bosh tortishganda, qirq yil sahroda adashib yurishga mahkum bo‘lishdi (Moida surasi, 21–26-oyatlar). Baqara surasidagi sigir qissasi esa ular ortiqcha savollar bilan oddiy buyruqni qanday murakkablashtirganini ko‘rsatadi (Baqara surasi, 67–71-oyatlar).

Muso alayhissalomning ilm yo‘lidagi safari ham Qur’onda alohida hikoya qilinadi. Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu rivoyat qilgan sahih hadisga ko‘ra, Muso bir kuni «odamlarning eng olimi kim?» degan savolga «men» deb javob bergan. Shunda Alloh unga o‘zidan ham ilmli bir bandasi borligini bildirgan. Muso u bilan uchrashish uchun uzoq safarga chiqdi (Buxoriy va Muslim rivoyati). Kahf surasida bu banda «bandalarimizdan biri» deb ataladi, hadisda esa uning ismi Xizr deyiladi. Kema teshilishi, bolaning o‘ldirilishi va devorning tiklanishi — tashqaridan nohaq ko‘ringan, lekin ichida hikmat yashiringan uch voqea Musoga ilmning chegarasizligini va kamtarlikni o‘rgatdi (Kahf surasi, 60–82-oyatlar).

Saboq: Zolimga ham yumshoq so‘z — da’vatning odobi. «Aslo, Robbim men bilan» — umidsiz ko‘ringan vaziyatdagi imonning ovozi. Horun alayhissalomning sabri esa ixtilof paytida birlikni saqlash qanchalik muhimligini ko‘rsatadi. Va har qanday olim ham o‘zidan bilimliroq kishi borligini unutmasligi kerak.

Qur’onda: Toha surasi, 42–98-oyatlar; A’rof surasi, 103–162-oyatlar; Shuaro surasi, 10–68-oyatlar; Yunus surasi, 75–92-oyatlar; Kahf surasi, 60–82-oyatlar; Baqara surasi, 49–74-oyatlar.