Muso alayhissalom — Qur’onda nomi eng ko‘p zikr qilingan payg‘ambar. Uning hayoti o‘nlab suralarda turli tomonlardan hikoya qilinadi. Bu qissa juda boy bo‘lgani uchun uni ikki bobga bo‘ldik. Birinchisida Musoning tug‘ilishidan payg‘ambarlik berilgunigacha bo‘lgan davr, ikkinchisida esa Fir’avn bilan kurash va Bani Isroil bilan bo‘lgan voqealar bayon qilinadi.

Ya’qub alayhissalomning zurriyoti — Bani Isroil Yusuf alayhissalom davrida Misrga ko‘chib kelgan edi. Oradan ko‘p asrlar o‘tib, ular Misr hukmdorlari — fir’avnlar qo‘lida qulga aylandi. Qur’on o‘sha davrdagi Fir’avnni shunday ta’riflaydi: «Fir’avn yer yuzida kibrlandi va uning ahlini guruhlarga bo‘ldi. Ulardan bir toifani zaif qilib, o‘g‘illarini so‘yar, ayollarini esa tirik qoldirar edi. Albatta, u buzg‘unchilardan edi» (Qasas surasi, 4-oyat ma’nosi).

Ana shunday xavfli bir paytda Muso dunyoga keldi. Alloh uning onasiga ilhom berdi: «Uni emizgin. Agar unga xavf sezsang, uni daryoga tashla. Qo‘rqma va qayg‘urma. Biz uni senga qaytaramiz va uni payg‘ambarlardan qilamiz» (Qasas surasi, 7-oyat ma’nosi). Tasavvur qiling: bir onaga o‘z chaqalog‘ini qutqarish uchun uni daryoga tashlash buyuriladi. Bu aql bilan emas, faqat imon bilan bajariladigan ish edi.

Ona chaqaloqni sandiqqa solib, Nil daryosiga qo‘yib yubordi. Sandiq oqib borib, aynan Fir’avn saroyi yoniga kelib to‘xtadi. Fir’avn xonadoni uni topib oldi. Fir’avnning ayoli bolani ko‘rib: «Bu men uchun ham, sen uchun ham ko‘z quvonchi. Uni o‘ldirmanglar, shoyadki bizga foydasi tegsa yoki uni o‘g‘il qilib olsak», dedi (Qasas surasi, 9-oyat ma’nosi). Shu tariqa Bani Isroil o‘g‘illarini o‘ldirayotgan Fir’avn o‘z dushmanini o‘z saroyida tarbiyalay boshladi.

Musoning onasi esa qayg‘udan o‘zini yo‘qotay dedi. Alloh qalbini mustahkamlamaganida, sirni oshkor qilib qo‘yardi. U Musoning opasiga: «Uning izidan bor», dedi. Qiz uzoqdan kuzatib turdi. Saroydagilar chaqaloqqa enaga izlashardi, lekin bola hech kimning ko‘kragini olmasdi. Shunda opasi: «Sizlarga uni boqib beradigan va unga xayrixoh bo‘ladigan bir oilani ko‘rsataymi?» dedi. Shunday qilib Muso o‘z onasiga qaytarildi, toki uning ko‘zi quvonsin, qayg‘urmasin va Allohning va’dasi haq ekanini bilsin (Qasas surasi, 10–13-oyatlar ma’nosi).

Muso saroyda ulg‘aydi, kuchli va baquvvat yigit bo‘ldi. Alloh unga hikmat va ilm berdi. Bir kuni shaharga kirganda, ikki kishining urishayotganini ko‘rdi: biri o‘z qavmidan, biri esa dushman tarafdan edi. Bani Isroillik yigit undan yordam so‘radi. Muso dushmanni bir musht urdi va u o‘lib qoldi. Muso uni o‘ldirishni niyat qilmagan edi. U darhol pushaymon bo‘ldi: «Bu shayton amalidan. Robbim, men o‘zimga zulm qildim, meni mag‘firat qilgin». Alloh uni mag‘firat qildi (Qasas surasi, 15–16-oyatlar ma’nosi).

Bu xabar tarqaldi. Bir kishi shaharning chekkasidan yugurib kelib: «Ey Muso, zodagonlar seni o‘ldirish uchun maslahatlashyapti. Chiqib ket, men senga nasihat qiluvchilardanman», dedi. Muso qo‘rquv va xavotir ichida shaharni tark etdi va: «Robbim, meni zolim qavmdan qutqar», deb duo qildi (Qasas surasi, 20–21-oyatlar ma’nosi).

U yolg‘iz, hech narsasiz, sahro bo‘ylab Madyan tomon yo‘l oldi. Madyan suv havzasiga yetib kelganda, odamlarning chorvalarini sug‘orayotganini, chetroqda esa qo‘ylarini ushlab turgan ikki qizni ko‘rdi. «Ishingiz nima?» deb so‘radi. Ular: «Cho‘ponlar ketmaguncha sug‘ormaymiz. Otamiz juda keksa», dedilar. Muso charchoq va ochlikka qaramay, ularning qo‘ylarini sug‘orib berdi. Keyin soya tomonga o‘tib, mashhur duosini qildi: «Robbim, menga tushiradigan har qanday yaxshilikka muhtojman» (Qasas surasi, 23–24-oyatlar ma’nosi).

Duo darhol ijobat bo‘ldi. Qizlardan biri hayo bilan yurib keldi: «Otam sizni sug‘orib berganingiz uchun haq to‘lash maqsadida chaqiryapti». Muso keksa otaning huzuriga borib, boshidan kechirganlarini aytib berdi. Keksa kishi: «Qo‘rqma, zolim qavmdan qutulding», dedi. Qizlardan biri: «Otajon, uni ishga yollang. Siz yollaydiganlarning eng yaxshisi — kuchli va ishonchli odamdir», dedi (Qasas surasi, 25–26-oyatlar ma’nosi). Qur’on bu keksa kishining ismini aytmaydi. Ba’zi olimlar uni Shuayb alayhissalom deb hisoblashgan, boshqalari bunga qo‘shilmagan. Biz ham Qur’on aytgan bilan kifoyalanamiz.

Keksa kishi Musoni qizlaridan biriga uylantirishni taklif qildi, shu shart bilan: u sakkiz yil ishlab beradi, agar o‘n yilni to‘ldirsa — o‘z ixtiyori (Qasas surasi, 27-oyat). Muso rozi bo‘ldi. Ibn Abbos roziyallohu anhudan so‘ralganda, u Muso ikki muddatning uzunrog‘i va yaxshirog‘ini to‘ldirgan, deb javob bergan (Buxoriy rivoyati).

Muddat tugagach, Muso oilasi bilan Misr tomon yo‘lga chiqdi. Qorong‘i, sovuq kechada yo‘lni yo‘qotib qo‘yishdi. Shunda Muso Tur tog‘i tomonda bir olov ko‘rdi: «Shu yerda turinglar, men bir olov ko‘rdim. Shoyadki undan biror xabar yoki isinish uchun cho‘g‘ keltirsam», dedi (Qasas surasi, 29-oyat ma’nosi). U olov tomon borar ekan, hayotining eng ulug‘ lahzasiga yetib kelayotganini bilmasdi.

Muqaddas Tuvo vodiysida unga nido qilindi: «Ey Muso, Men — sening Robbingman. Kavushlaringni yech, sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni tanladim, endi vahiy qilinadigan narsaga quloq sol. Albatta, Men — Allohman, Mendan boshqa iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va Meni eslash uchun namozni to‘kis ado et» (Toha surasi, 11–14-oyatlar ma’nosi). Qur’onda «Alloh Muso bilan haqiqatan gaplashdi» deyiladi (Niso surasi, 164-oyat). Shuning uchun Musoni «Kalimulloh» deb ham atashadi. Bu so‘zlashuvning qanday bo‘lganini biz bilmaymiz va tasavvur qilishga ham urinmaymiz — Alloh hech bir maxluqqa o‘xshamaydi.

Alloh Musoga ikki mo‘jiza berdi. «Qo‘lingdagi nima?» deb so‘raldi. Muso: «Bu hassam. Unga suyanaman, u bilan qo‘ylarimga barg qoqib beraman, unda boshqa ishlarim ham bor», dedi. «Uni tashla!» Hassa tashlanganda, yugurib yuruvchi ilonga aylandi. «Ushla, qo‘rqma, uni avvalgi holiga qaytaramiz». So‘ng qo‘lini qo‘ltig‘iga suqib chiqarganda, u hech qanday kasalliksiz oppoq nur sochib chiqdi (Toha surasi, 17–22-oyatlar).

Keyin buyruq keldi: «Fir’avnning oldiga bor, u haddan oshdi». Muso bu vazifaning qanchalik og‘irligini angladi va Allohdan yordam so‘radi: «Robbim, ko‘ksimni keng qil, ishimni oson qil, tilimdagi tugunni yech, toki so‘zimni tushunsinlar. Menga o‘z ahlimdan bir yordamchi qil — akam Horunni. U bilan belimni quvvatlantir va uni ishimga sherik qil» (Toha surasi, 24–32-oyatlar ma’nosi). Alloh: «Ey Muso, so‘raganing senga berildi», dedi (36-oyat). Shu tariqa Horun alayhissalom ham payg‘ambar bo‘ldi. Ulamolar aytadilar: dunyoda hech bir aka-uka o‘z birodariga Muso Horunga qilgan yaxshilikdan kattasini qilmagan — u akasiga payg‘ambarlikni so‘rab oldi.

Saboq: Muso alayhissalomning yoshligi ko‘rsatadiki, Allohning rejasi biz kutmagan yo‘llar bilan amalga oshadi: daryoga tashlangan bola Fir’avn saroyida o‘sadi, qochoq yigit Madyanda oila topadi. Va hech qachon «menga tushadigan har qanday yaxshilikka muhtojman» duosini unutmang.

Qur’onda: Qasas surasi, 3–35-oyatlar; Toha surasi, 9–48-oyatlar; Naml surasi, 7–12-oyatlar; Niso surasi, 164-oyat.