Shuayb alayhissalom Madyan ahliga payg‘ambar qilib yuborildi. Madyan — Arabistonning shimoli-g‘arbida, Qizil dengizning Aqaba qo‘ltig‘i yaqinida joylashgan savdo o‘lkasi edi. Bu yerdan muhim karvon yo‘llari o‘tardi, shuning uchun Madyan ahli asosan savdo bilan shug‘ullanardi.

Ularning gunohi ikki xil edi. Birinchisi — boshqa qavmlar kabi Allohga sherik qo‘shish. Ikkinchisi esa — savdodagi firibgarlik: o‘lchov va tarozidan urib qolish, odamlarning haqini kamaytirish, yo‘llarda o‘tirib yo‘lovchilarni qo‘rqitish (A’rof surasi, 85–86-oyatlar). Ya’ni bu qavm uchun pul va foyda halol-haromdan ustun qo‘yilgan edi.

Shuayb alayhissalom ularga murojaat qildi: «Ey qavmim, Allohga ibodat qilinglar, sizlar uchun Undan boshqa iloh yo‘q. O‘lchov va tarozini kam qilmanglar. Men sizlarni farovonlikda ko‘ryapman, lekin sizlarga qamrab oluvchi kunning azobidan qo‘rqaman. Ey qavmim, o‘lchov va tarozini adolat bilan to‘liq qilinglar, odamlarning narsalarini kamaytirmanglar va yer yuzida buzg‘unchilik qilib yurmanglar» (Hud surasi, 84–85-oyatlar ma’nosi).

U yana qo‘shimcha qildi: «Agar mo‘min bo‘lsangiz, Allohning qoldirgani (halol foyda) sizlar uchun yaxshiroqdir» (Hud surasi, 86-oyat ma’nosi). Bu iqtisodiy hikmatning qisqa ifodasi: halol yo‘l bilan topilgan kamroq foyda harom yo‘l bilan topilgan katta boylikdan barakaliroq.

Qavmining javobi esa ajoyib darajada «zamonaviy» edi: «Ey Shuayb, ota-bobolarimiz sig‘ingan narsalarni tark etishimizni yoki mol-mulkimizda o‘zimiz xohlaganimizcha tasarruf qilmasligimizni senga namozing buyuryaptimi?» (Hud surasi, 87-oyat ma’nosi). Ya’ni ular dinni faqat ibodatxonada qoladigan narsa deb bilishardi: «namozingni o‘qi, lekin bizning bozorimizga aralashma». Shuayb alayhissalom esa din insonning butun hayotini — tijoratini ham, munosabatlarini ham qamrab olishini tushuntirdi.

Uning javobi payg‘ambarlarning eng go‘zal so‘zlaridan biri hisoblanadi: «Ey qavmim, ayting-chi, agar men Robbimdan aniq hujjat ustida bo‘lsam va U meni O‘z huzuridan go‘zal rizq bilan rizqlantirgan bo‘lsa (sizlarga qanday xiyonat qilay)? Men sizlarni qaytarayotgan narsaga o‘zim xilof qilishni istamayman. Men qo‘limdan kelgancha faqat isloh qilishni istayman. Mening muvaffaqiyatim faqat Alloh bilandir. Unga tavakkal qildim va Unga qaytaman» (Hud surasi, 88-oyat ma’nosi).

Bu oyatda yetakchilikning uchta asosiy tamoyili bor: avval o‘zing amal qil, keyin boshqalarga ayt; qo‘lingdan kelgancha harakat qil; natijani esa Allohga topshir. Shuning uchun ulamolar Shuayb alayhissalomni «payg‘ambarlarning xatibi» deb ham atashgan — uning nutqi chiroyli va ta’sirli bo‘lgan.

Ammo qavm kattalari tahdid qila boshlashdi: «Ey Shuayb, aytayotgan gaplaringning ko‘pini tushunmaymiz. Seni oramizda zaif deb bilamiz. Agar qabilang bo‘lmaganida, seni toshbo‘ron qilgan bo‘lardik» (Hud surasi, 91-oyat ma’nosi). Shuayb alayhissalom: «Ey qavmim, mening qabilam sizlar uchun Allohdan ham azizroqmi? Allohni esa orqangizga tashlab qo‘ydingiz», dedi (92-oyat ma’nosi). Ular odamlardan qo‘rqib, Allohdan qo‘rqmasdilar.

Ular Shuayb alayhissalomni va unga imon keltirganlarni shahardan haydab chiqarish yoki o‘z dinlariga qaytarish bilan qo‘rqitishdi (A’rof surasi, 88-oyat). Mo‘minlar esa Allohga tavakkal qilib, bu tahdidni rad etishdi.

Oxiri Allohning azobi keldi. Qur’onda u turli jihatlari bilan tasvirlanadi: qattiq titroq (A’rof surasi, 91-oyat), dahshatli qichqiriq (Hud surasi, 94-oyat). Shuaro surasida esa «Ayka egalari» — ya’ni qalin daraxtzor ahli haqida gap ketadi va ular «soyabon kunining azobi» bilan halok qilingani aytiladi (Shuaro surasi, 176–189-oyatlar). Ko‘pchilik mufassirlar «Ayka egalari» ham Shuaybga yuborilgan qavm, deb hisoblashadi. Shuayb alayhissalom va u bilan birga imon keltirganlar Allohning rahmati bilan najot topdilar (Hud surasi, 94-oyat).

Shuayb alayhissalomning so‘zlari bugungi bozor va tijorat uchun ham to‘liq dolzarb. Qur’on Mutaffifin surasini aynan shu mavzu bilan boshlaydi: «O‘lchovdan urib qoluvchilarga halokat bo‘lsin! Ular odamlardan o‘lchab olganda to‘liq oladilar, o‘zlari o‘lchab yoki tortib berganda esa kamaytiradilar» (Mutaffifin surasi, 1–3-oyatlar ma’nosi).

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bir kuni bozorda don uyumining yonidan o‘tdilar va qo‘llarini ichiga suqib, pastki qismi namligini sezdilar. Sotuvchidan: «Bu nima?» deb so‘radilar. U: «Ey Allohning Rasuli, yomg‘ir tekkan edi», dedi. Ular: «Uni odamlar ko‘rishi uchun ustiga chiqarib qo‘ymaysanmi? Kim aldasa, u mendan emas», dedilar (Abu Hurayra rivoyati, Muslim). Bugungi tilda aytganda: mahsulotning kamchiligini yashirish, soxta sharh, noto‘g‘ri reklama — bularning hammasi Shuayb qavmining gunohiga yaqin.

Saboq: Din faqat masjid ichida qoladigan narsa emas: halol o‘lchov, rost so‘z va to‘g‘ri savdo ham ibodatning bir qismi. «Qo‘limdan kelgancha isloh qilishni istayman, muvaffaqiyatim esa faqat Alloh bilan» — bu har qanday yaxshi ishning shiori bo‘la oladi.

Qur’onda: A’rof surasi, 85–93-oyatlar; Hud surasi, 84–95-oyatlar; Shuaro surasi, 176–191-oyatlar; Ankabut surasi, 36–37-oyatlar.