Garsiyaga xat

Agar kimningdir qo‘lida ishlasangiz, Xudo haqqi, unga chin dildan ishlang. Agar u sizga non-osh bo‘ladigan maosh to‘layotgan bo‘lsa, unga ishlang, u haqda yaxshi gapiring, yaxshi o‘ylang, uning yonida turing — u boshqarayotgan muassasaning ham yonida turing. Men kimningdir qo‘lida ishlasam, unga chindan ishlagan bo‘lardim. Vaqtining bir qismida emas, butun vaqtida ishlardim. Xizmatni yo bo‘linmagan holda berardim, yo umuman bermasdim. Qiyin paytda bir misqol sadoqat bir botmon epchillikdan qimmatroq. Agar albatta yomonlashingiz, qoralashingiz, to‘xtovsiz kamsitishingiz kerak bo‘lsa — iste’foga chiqing, tashqarida esa ko‘nglingiz tusaganicha la’natlang. Ammo sizdan iltimos: muassasaning bir qismi ekansiz, uni qoralamang. Gap muassasaga zarar yetkazishingizda emas — yo‘q, unda emas; siz o‘zingiz a’zo bo‘lgan ishni kamsitsangiz, o‘zingizni kamsitgan bo‘lasiz. Yana unutmang: ish dunyosida «Esimdan chiqibdi» degan bahona o‘tmaydi.

«Garsiyaga xat» degan bu kichik adabiy narsa bir kuni kechki ovqatdan keyin, bir soat ichida yozilgan. Bu 1899-yil 22-fevral, Vashington tug‘ilgan kun edi; biz «Filistin» jurnalining mart sonini bosmaxonaga topshirish arafasida edik. Bu matn yuragimdan qaynab chiqdi. O‘sha kuni ancha og‘ir o‘tgan edi: men qishlog‘imizdagi birmuncha bo‘shang odamlarni uyqusiragan holatdan chiqarib, harakatga keltirishga urinib, holdan toygan edim.

Bevosita turtki esa choy ustidagi kichik bahsdan chiqdi: o‘g‘lim Bert Kuba urushining haqiqiy qahramoni Rouen ekanini aytdi. Rouen yolg‘iz o‘zi borib, ishni bajargan edi — xatni Garsiyaga yetkazgan edi.

Bu fikr xayolimda chaqmoqdek yarq etdi! Ha, bola haq: qahramon — o‘z ishini qiladigan odam, xatni Garsiyaga yetkazadigan odam. Dasturxondan turib, «Garsiyaga xat»ni yozdim. Unga shunchalik kam ahamiyat berdimki, jurnalda sarlavhasiz ham bosib yubordik. Son tarqaldi va tez orada martdagi «Filistin»ning qo‘shimcha nusxalariga buyurtmalar kela boshladi: o‘n ikkita, ellikta, yuzta; «Amerika yangiliklari» kompaniyasi mingta buyurtma berganida, yordamchilarimdan biridan qaysi maqola bunchalik shov-shuv ko‘targanini so‘radim.

— Garsiya haqidagi narsa, — dedi u.

Ertasi kuni Nyu-York Markaziy temir yo‘lidan Jorj Daniels shunday telegramma yubordi: «Rouen haqidagi maqolani risola shaklida yuz ming nusxada chop etish narxini ayting — orqasida „Empayr Steyt Ekspress“ reklamasi bo‘lsin — qachon jo‘nata olasiz?»

Men narxni aytib, risolalarni ikki yilda yetkazib bera olishimizni yozdim. Imkoniyatlarimiz kichik edi, yuz ming kitobcha esa dahshatli ish bo‘lib ko‘rinardi.

Natijada janob Danielsga maqolani o‘zi xohlagancha qayta bosishga ruxsat berdim. U uni yarim milliondan nusxada kitobcha qilib chiqardi. Janob Daniels shunday yarim millionlik to‘dalardan ikki-uchtasini tarqatdi, bundan tashqari maqola ikki yuzdan ortiq jurnal va gazetada qayta bosildi. U barcha yozma tillarga tarjima qilindi.

Janob Daniels «Garsiyaga xat»ni tarqatayotgan paytda Rossiya temir yo‘llari boshlig‘i knyaz Xilkov Amerikada edi. U Nyu-York Markaziy temir yo‘lining mehmoni bo‘lib, janob Danielsning shaxsan boshchiligida mamlakat bo‘ylab sayohat qildi. Knyaz kitobchani ko‘rib, unga qiziqib qoldi — ehtimol, mazmunidan ko‘ra ko‘proq janob Daniels uni bunchalik katta nusxada chiqarayotgani uchun.

Nima bo‘lganda ham, vataniga qaytgach, u matnni rus tiliga tarjima qildirdi va kitobchaning bir nusxasini Rossiyadagi har bir temir yo‘l xodimiga berdirdi.

Keyin boshqa mamlakatlar ham ilib oldi: Rossiyadan u Germaniya, Fransiya, Ispaniya, Turkiya, Hindiston va Xitoyga o‘tdi. Rus-yapon urushi paytida frontga jo‘nagan har bir rus askariga «Garsiyaga xat»ning bir nusxasi berildi.

Yaponlar rus asirlarining yonidan bu kitobchalarni topib, bu yaxshi narsa bo‘lsa kerak, degan xulosaga kelishdi va uni yapon tiliga tarjima qilishdi.

Mikadoning farmoni bilan uning bir nusxasi yapon hukumatida xizmat qiladigan har bir odamga — askar bo‘lsin, fuqaro bo‘lsin — berildi. «Garsiyaga xat» qirq million nusxadan ortiq bosilgan.

Aytishlaricha, butun tarix davomida hech bir adabiy asar muallifining hayotligida bunchalik keng tarqalmagan — bularning barchasi bir qator omadli tasodiflar tufayli!

E. X.