«Hosil paytidagi qor salqini qanday bo‘lsa, ishonchli choparning o‘zini yuborganlarga keltiradigan rohati ham shunday: u xo‘jayinlarining jonini orom oldiradi.» (Sulaymonning hikmatlari, 25:13)

Butun bu Kuba voqealarida xotiram ufqida bir odam perigeliydagi Mirrix singari yorqin bo‘lib turadi.

Ispaniya bilan Qo‘shma Shtatlar o‘rtasida urush boshlanganida, isyonchilar yetakchisi bilan tezda aloqa bog‘lash juda zarur edi. Garsiya Kuba tog‘larining qayerdadir, borish qiyin bir pana joyida edi — qayerdaligini hech kim bilmasdi. Unga na pochta, na telegramma yetib borardi. Prezident uning hamkorligini qo‘lga kiritishi kerak edi, tez. Nima qilish kerak?!

Kimdir Prezidentga dedi:

— Rouen degan bir yigit bor, agar kimdir Garsiyani topa olsa, o‘sha topadi.

Rouenni chaqirtirishdi va unga Garsiyaga topshirish uchun xat berishdi. «Rouen degan yigit» xatni qanday olgani, uni moyli charm xaltachaga solib, yuragi ustiga bog‘lagani, to‘rt kundan keyin ochiq qayiqda tunda Kuba qirg‘og‘iga tushgani, changalzorda g‘oyib bo‘lgani va uch haftadan keyin dushman yurtini piyoda kesib o‘tib, orolning narigi tomonidan chiqib, xatni Garsiyaga topshirgani — bularni hozir batafsil aytib o‘tirishga unchalik xohishim yo‘q. Men aytmoqchi bo‘lgan asosiy gap shu: Makkinli Rouenga Garsiyaga yetkazish uchun xat berdi; Rouen xatni oldi va «U qayerda o‘zi?» deb so‘ramadi. Qasamki, bu shunday odamki, uning qiyofasini abadiy bronzadan quyib, haykalini mamlakatning har bir kollejiga qo‘yish kerak! Yoshlarga kerak narsa kitobiy bilim ham, u-bu haqida yo‘l-yo‘riq ham emas — ularga umurtqani mustahkamlash kerak: shunda ular ishonib topshirilgan ishga sodiq bo‘ladilar, tez harakat qiladilar, kuchlarini bir nuqtaga to‘playdilar va ishni bajaradilar — «Xatni Garsiyaga yetkazadilar».

General Garsiya endi hayot emas, ammo boshqa Garsiyalar bor.

Ko‘p qo‘l kerak bo‘ladigan biror ishni amalga oshirishga uringan har bir odam vaqti-vaqti bilan o‘rtacha odamning ojizligidan — bir ishga diqqatini jamlab, uni bajara olmasligi yoki bajarishni istamasligidan — dahshatga tushgan.

Shalaq yordam, ahmoqona e’tiborsizlik, loqayd befarqlik va chala-chulpa ish go‘yo qoidaga aylangan; hech kim muvaffaqiyatga erisholmaydi — agar u u yoki bu yo‘l bilan, qo‘rqitib yoki pora berib, boshqalarni o‘ziga yordam berishga majbur qilmasa yoki, ehtimol, Xudo O‘z marhamati bilan mo‘jiza ko‘rsatib, unga yordamchi qilib nur farishtasini yubormasa. Siz, o‘quvchi, buni sinab ko‘ring. Hozir idorangizda o‘tiribsiz, chaqirsangiz keladigan oltita xodimingiz bor. Ulardan birini chaqirib, shunday iltimos qiling: «Iltimos, qomusdan qarab, Korrejoning hayoti haqida menga qisqacha ma’lumot yozib bering».

Xodim jimgina «Xo‘p bo‘ladi» deb, borib ishni bajaradimi?

Hech qachon bajarmaydi. U sizga baliqnikidek loqayd ko‘z bilan qaraydi va quyidagi savollardan bir yoki bir nechtasini beradi:

U kim edi? Qaysi qomusdan? Qomus qayerda? Meni shunga yollaganmidingiz? Bismarkni nazarda tutmayapsizmi? Nega buni Charli qilmaydi? U o‘lganmi? Shoshilinchmi? Kitobni olib kelay, o‘zingiz qaray qolasizmi? Nima uchun bilishingiz kerak?

Baribir, meni bunga yollashmagan-ku!

Garov o‘ynashim mumkin — o‘nga birga: savollariga javob berib, ma’lumotni qanday topishni va nega kerakligini tushuntirganingizdan keyin xodim chiqib ketadi, Garsiyani topishga yordam berish uchun boshqa xodimlardan birini oladi — keyin qaytib kelib, bunday odam yo‘q, deydi. Albatta, garovni yutqazishim ham mumkin, ammo o‘rtacha qonuniyatga ko‘ra yutqazmayman.

Endi, agar dono bo‘lsangiz, «yordamchingiz»ga Korrejo «K» harfida emas, «C» harfida turishini tushuntirib o‘tirmaysiz, balki juda shirin jilmayib: «Mayli, qo‘ying», deysiz va o‘zingiz borib qaraysiz.

Mana shu mustaqil harakat qila olmaslik, mana shu ma’naviy kalta-fahmlik, irodaning mana shu zaifligi, ishga quvonch bilan yopishib, yukni ko‘tarishni istamaslik — adolatli jamiyat haqidagi go‘zal orzularni uzoq kelajakka surib qo‘yadigan narsalar shular. Agar odamlar o‘zlari uchun harakat qilmasa, mehnatining foydasi hammaga tegadigan bo‘lsa, nima qilar ekan? Qo‘lida tugunli tayoq ushlagan qattiqqo‘l nazoratchi kerakdek tuyuladi; ko‘p ishchini o‘z joyida ushlab turgan narsa esa shanba kuni kechqurun «haydalib qolish» qo‘rquvidir.

Stenografist kerak, deb e’lon bering — kelganlarning o‘ndan to‘qqiztasi na to‘g‘ri yoza oladi, na tinish belgisini qo‘ya oladi, buni zarur deb ham hisoblamaydi.

Shunday odam Garsiyaga xat yoza oladimi?

— Anavi hisobchini ko‘ryapsizmi? — dedi menga katta bir fabrikadagi usta.

— Ha, unga nima bo‘libdi?

— U zo‘r buxgalter, lekin uni shaharga biror topshiriq bilan yuborsam, topshiriqni joyida bajarishi ham mumkin, boshqa tomondan, yo‘lda to‘rtta maxonaga kirib chiqishi, Bosh ko‘chaga yetganda esa nimaga yuborilganini unutib qo‘yishi ham mumkin.

Shunday odamga Garsiyaga xat yetkazishni ishonib topshirsa bo‘ladimi?

Yaqinda «qora mehnat ustaxonalarining ezilgan aholisi» va «halol ish izlab sargardon yurgan boshpanasizlar»ga ko‘zyoshli hamdardlik bildirilayotganini ko‘p eshityapmiz; bularning hammasiga ko‘pincha hokimiyatdagilar haqida qattiq so‘zlar ham qo‘shiladi.

Ammo bebosh, ishyoqmaslardan aqlli ish chiqarishga behuda urinib, vaqtidan oldin qarib qolgan ish beruvchi haqida hech narsa aytilmaydi; uning orqasini o‘girishi bilan bekor o‘tiradigan «yordamchilar» bilan uzoq, sabrli kurashi haqida ham. Har bir do‘kon va fabrikada doimiy saralash jarayoni ketadi. Ish beruvchi korxona manfaatini oldinga sura olmasligini ko‘rsatgan «yordamchilar»ni muttasil bo‘shatib turadi, o‘rniga boshqalarni oladi.

Zamon qanchalik yaxshi bo‘lmasin, bu saralash davom etaveradi: faqat zamon og‘ir, ish kam bo‘lsa, saralash nozikroq bo‘ladi — ammo layoqatsiz va noloyiqlar chiqib ketadi, butunlay chiqib ketadi. Bu — eng munosiblarning omon qolishi. O‘z manfaati har bir ish beruvchini eng yaxshilarni — xatni Garsiyaga yetkaza oladiganlarni saqlab qolishga undaydi.

Men chindan iste’dodli bir odamni bilaman: u o‘z ishini yuritishga qodir emas, ammo boshqa birov uchun ham mutlaqo yaroqsiz, chunki u doimo ish beruvchisi uni eza boshlagan yoki ezmoqchi, degan telbalarcha shubhani yonida olib yuradi. U buyruq bera olmaydi, buyruq olishni esa istamaydi. Unga Garsiyaga olib borish uchun xat berilsa, javobi, ehtimol: «O‘zingiz olib boring!» bo‘lardi.

Bugun kechqurun bu odam ish izlab ko‘chalarda yuribdi, shamol uning titilib ketgan paltosi orasidan hushtak chalib o‘tmoqda. Uni taniydiganlardan hech biri uni ishga olishga jur’at etmaydi, chunki u — norozilik o‘chog‘ining o‘zi. Unga aqlli gap ta’sir qilmaydi; uni faqat qattiq zarba hushiga keltirishi mumkin.

Albatta, bilaman: ma’naviy jihatdan bunchalik majruh odam jismonan nogiron odamdan kam achinishga loyiq emas; ammo achinar ekanmiz, katta ishni olib borishga urinayotgan odamlar uchun ham bir tomchi ko‘z yoshi to‘kaylik: ularning ish vaqti gudok bilan chegaralanmagan, sochlari esa loqayd befarqlikni, shalaq ojizlikni va bag‘ritosh noshukurlikni bir saf ichida ushlab turish kurashida tez oqarmoqda — holbuki ularning tashabbusi bo‘lmaganda, o‘sha noshukurlar ham och, ham boshpanasiz qolardi.

Gapni haddan tashqari qattiq aytdimmi? Balki shundaydir; ammo butun dunyo kambag‘allar mahallasiga hamdardlik bilan oqib borayotgan bir paytda, men muvaffaqiyatga erishgan odamga — katta qiyinchiliklarga qaramay boshqalarning sa’y-harakatlarini boshqargan va muvaffaqiyatga erishgach, undan hech narsa chiqmaganini, faqat qorin to‘qligi va ust-boshdan boshqa hech narsa qolmaganini ko‘rgan odamga ham bir og‘iz hamdardlik so‘zi aytmoqchiman. Men ham tushlik idishini ko‘tarib, kunbay ishlaganman, ishchi yollagan ish beruvchi ham bo‘lganman va har ikki tomonning ham aytadigan gapi borligini bilaman. Kambag‘allikning o‘zida hech qanday fazilat yo‘q; juldur kiyim tavsiyanoma emas; barcha kambag‘allar fazilatli bo‘lmaganidek, barcha ish beruvchilar ham ochko‘z va zolim emas.

Xo‘jayin yo‘qligida ham, bor paytidagidek ishini qiladigan odamga yuragim talpinadi. Garsiyaga xat berilganda, hech qanday bema’ni savol bermay, uni eng yaqin ariqqa uloqtirib yuborish yoki uni yetkazishdan boshqa biror ish qilish niyatini yashirmasdan, jimgina maktubni oladigan odam hech qachon ishdan bo‘shatilmaydi, maoshini oshirish uchun ish tashlashga ham majbur bo‘lmaydi. Sivilizatsiya — aynan shunday odamlarni uzoq, tashvishli izlashning o‘zi. Bunday odam nima so‘rasa, beriladi. Uning toifasi shu qadar kamyobki, hech bir ish beruvchi uni qo‘yib yuborishga qurbi yetmaydi. U har bir shahar, qasaba va qishloqda — har bir idora, ustaxona, do‘kon va fabrikada kerak.

Dunyo shunday odamni qichqirib chorlamoqda: u kerak, juda-juda kerak — Garsiyaga xat yetkaza oladigan odam.

«To‘liq erkinlikda harakat qilish va shu bilan birga mas’uliyat — erkinlikning bahosi ekanini bilish — najotdir.»