Ta’til yaqinlashardi. Har doim qattiqqo‘l bo‘lgan o‘qituvchi endi yanada qattiqroq va talabchanroq bo‘lib qolgan edi, chunki u imtihon kunida yaxshi ko‘rinishni istardi. Uning tayog‘i va chizg‘ichi endi kamdan-kam dam olardi, ayniqsa kichik bolalar uchun. Faqat eng katta bolalar va o‘n sakkiz-yigirma yoshli qizlar jazodan qutulardi.

Janob Dobbins quyuq soch qo‘ygan kalni yashirgan, qip-qizil yuzli, hali o‘rta yoshdagi odam edi. Bayram yaqinlashgani sari, uning ichidagi zolim tabiat yuzaga chiqib borardi: u eng kichik xatolar uchun ham shafqatsiz jazo berishdan zavq olardi. Natijada kichik bolalar kunlarini qo‘rquv va azobda o‘tkazardi, kechalari esa qasos rejalarini tuzardi.

Nihoyat ular ajoyib reja ishlab chiqishdi. Ular belgi bo‘yovchining o‘g‘lini ham sherik qilishdi. Uning onasi o‘qituvchiga uy ijaraga bergan edi, bola esa o‘qituvchini ham yomon ko‘rardi. O‘qituvchi imtihon kuni kechqurun doim mast bo‘lib keladi. Bola uni kursida mudrab qolguncha kutadi, keyin «ba’zi narsalarni» qiladi, so‘ng o‘qituvchini uyg‘otib, maktabga shoshirtiradi.

Imtihon kuni keldi. Kechqurun soat sakkizda maktab binosi chiroqlar bilan yoritilib, gulchambarlar va barglar bilan bezatildi. O‘qituvchi katta kursida, platforma ustida o‘tirardi, orqasida qora doska. U ancha mast ko‘rinardi. Uning oldidagi o‘rindiqlarda shahar oqsoqollari va o‘quvchilarning ota-onalari o‘tirardi. Chap tomonda o‘quvchilar uchun platforma bor edi, unda qizlar oq ko‘ylaklarda, buvilarining zargarlik buyumlari bilan bezangan, bolalar esa hammom va yangi kiyimlardan noqulay his qilib o‘tirishardi.

Imtihon boshlandi. Juda kichik bir bola o‘rnidan turib, uyalib she’r o‘qidi: «Mendek kichik bolaning ommaviy nutq so‘zlashini kutmagandirsiz...» Keyin u kiyimini to‘g‘rilab ta’zim qildi va yaxshi olqish oldi. Kichkina qiz «Meri qo‘zichoqqa ega edi» deb o‘qidi va uyalib qizardi.

Shunda Tom Soyer ishonch bilan oldinga chiqdi va mashhur «Menga erkinlik bering, yoki o‘lim bering!» nutqini yuqori ohangda boshladi. Ammo o‘rtasida u qotib qoldi. Sahna qo‘rquvi uni tutdi, tizzalari qaltiray boshladi. Zaldagilar xayrixoh edi, ammo jim edi. O‘qituvchi qovog‘ini soldi va Tom mag‘lub bo‘lib, o‘z joyiga qaytdi.

Keyin qizlar o‘zlari yozgan «inshoalar»ni o‘qishdi. Bu inshoalarda hayot, do‘stlik, qadimgi kunlarning xotiralari, din, orzular haqida dabdabali, uzun, tumanli so‘zlar bor edi. Ularning hammasi oxirida axloqiy xulosa bilan tugardi. Bir qiz o‘z she’rini o‘qidi, unda Alabama bilan xayrlashish tasvirlangan edi, garchi u Alabamada hech qachon bo‘lmagan. Yana biri «Vahiy» deb nomlangan, shunday dahshatli tasvirlangan inshoni o‘qidiki, hatto sudya ham uni eng yaxshi insho deb tan oldi.

Endi o‘qituvchi geografiya imtihonini o‘tkazmoqchi bo‘ldi. U doskaga Amerika xaritasini chiza boshladi. Ammo uning qo‘li titrar, chiziqlar qiyshiq chiqardi, zal bo‘ylab bo‘g‘iq kulgi tarqaldi. U o‘chirib, qayta chizardi, kulgi esa kuchayardi. U butun diqqatini ishiga qaratdi va kulgi borgan sari kuchayardi.

Buning sababi bor edi! O‘qituvchining boshi ustida, tom ostidagi teshik bor edi. Shu teshikdan bir mushuk arqonga bog‘langan holda, pastga sekin tushib kelayotgan edi. Mushukning boshi va jag‘i lattaga bog‘langan edi, shuning uchun u miyovlay olmasdi. U sekin-asta tushib borarkan, yuqoriga egilib, arqonni changallashga, pastga egilib havoni tirnashga urinardi. Kulgi borgan sari kuchayardi. Mushuk o‘qituvchining boshidan olti dyuym narida edi. Pastga, pastga, yana pastroqqa... va u o‘qituvchining parikini umidsiz panjalari bilan changallab oldi! Bir lahzada u parik bilan birga yuqoriga uchdi!

Va o‘qituvchining yaltiroq kal boshi ochiq qoldi! Uni belgi bo‘yovchining o‘g‘li zarhal bo‘yoq bilan bo‘yab qo‘ygan edi!

Bu yig‘ilishni butunlay buzdi. Bolalar qasos olishgan edi. Ta’til boshlandi.