Rasadxonadagi tun

Doniyor tarixni yomon ko‘rardi. Uning nazarida, tarix — eslab qolish kerak bo‘lgan sanalar va ismlar ro‘yxati edi, xolos. Shuning uchun sinf Samarqandga ekskursiyaga borganda, u butun yo‘l telefonida o‘yin o‘ynab ketdi.

Ulug‘bek rasadxonasi qoldiqlari joylashgan tepalikka chiqqanlarida ham u zerikib turdi. Gid ayol, Dilbar opa, ularni yer ostiga tushib ketgan ulkan yoy oldiga olib keldi. Ikki parallel marmar devor tepadan pastga, chuqurlikka qarab qiyshayib ketgan edi.

— Bu — Fahriy sekstanti, — dedi Dilbar opa. — Rasadxonaning asosiy asbobi. Uning radiusi qirq metrdan ortiq bo‘lgan. Olimlar shu yoy yordamida Quyosh, Oy va sayyoralarning holatini o‘lchashgan.

— Bino uch qavatli bo‘lgan, — davom etdi u. — Bugungi kunda faqat yer ostidagi qismi saqlanib qolgan. Uni 1908-yilda arxeolog Vyatkin topgan.

— Qirq metr? — dedi Doniyorning sinfdoshi Kamola hayratda. — Teleskopsiz-a?

— Teleskop hali ixtiro qilinmagan edi, — kulimsiradi gid. — Ulug‘bek va uning olimlari yulduzlarni oddiy ko‘z va mana shunday aniq asboblar bilan kuzatishgan.

Doniyor esnab, yon tomonga, kichik muzey binosiga qarab ketdi. U yerdagi vitrinalardan birida mis rangli, yumaloq, nozik naqshli asbob turardi. Yonidagi yozuvda «Usturlob.

Nusxa» deb yozilgan edi. Vitrina qopqog‘i ozgina ochiq qolgan ekan. Doniyor atrofga qarab, barmog‘ini usturlobning sovuq gardishiga tekkizdi.