1984 — qisqacha

Jorj Oruell — ingliz yozuvchisi va jurnalisti Erik Artur Bleyrning taxallusi. U 1903 yilda Hindistonda, Britaniya mustamlaka xizmatchisi oilasida tug‘ilgan, Angliyada o‘qigan, yoshligida Birmada politsiyachi bo‘lib ishlagan. Keyinchalik u kambag‘allar orasida yashab, ular haqida yozgan, Ispaniya fuqarolar urushida qatnashib, yaralangan. Bu tajribalar uni har qanday zo‘ravon hokimiyatga, xoh u qaysi bayroq ostida bo‘lmasin, keskin qarshi qilib qo‘ygan.

«1984» romani 1949 yilda chiqqan. Oruell uni og‘ir kasal holida, Shotlandiya qirg‘og‘idagi Yura orolida yozgan va kitob nashr etilgandan bir necha oy o‘tib, 1950 yil boshida sil kasalligidan vafot etgan. Roman muallifning so‘nggi va eng mashhur asari bo‘lib qoldi.

Kitob antiutopiya janriga mansub. Utopiya — ideal, baxtli jamiyat haqidagi orzu bo‘lsa, antiutopiya buning teskarisi: unda yozuvchi kelajakdagi dahshatli jamiyatni tasvirlab, o‘quvchini ogohlantiradi. Oruell o‘z davrida Yevropada paydo bo‘lgan totalitar tuzumlarni — inson hayotining har bir jabhasini nazorat qilishga intilgan davlatlarni kuzatgan va ular oxirigacha borsa, nima bo‘lishini ko‘rsatishga uringan.

Roman shunchalik ta’sirli chiqdiki, undagi ko‘plab tushunchalar kundalik tilga kirib ketdi. «Katta Og‘a» — har narsani kuzatib turuvchi hokimiyat ramzi, «yangi til» — fikrni cheklash uchun soddalashtirilgan til, «ikkiyoqlama fikrlash» — bir-biriga zid ikki fikrga bir vaqtda ishonish. Bugun ham kuzatuv kameralari, ma’lumotlar yig‘ilishi yoki targ‘ibot haqida gap ketsa, odamlar beixtiyor «Oruellcha» degan so‘zni ishlatadi.

Kitob ko‘p tillarga tarjima qilingan, bir necha bor ekranlashtirilgan va ko‘plab mamlakatlarda maktab dasturiga kiritilgan. U oson o‘qiladigan kitob emas — sahifalaridan sovuq va tushkun kayfiyat ufurib turadi. Lekin aynan shu og‘irlik uni unutilmas qiladi.