Bahouddin Naqshband — Naqshbandiya tariqatining asoschisi, Movarounnahr tasavvufining eng yirik namoyandalaridan biri. Uning ismi — Muhammad ibn Muhammad al-Buxoriy. Xalq orasida u «Xoja Bahouddin», «Balogardon» nomlari bilan ham tanilgan.

Bahouddin hijriy 718-yilda (milodiy 1318-yil) Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon qishlog‘ida tug‘ilgan. Keyinchalik bu qishloq «Qasri Orifon» (oriflar qasri) deb atala boshlagan. «Naqshband» laqabining kelib chiqishi haqida turli fikrlar bor: ba’zilar uni oilasining matoga naqsh bosish kasbi bilan bog‘laydi, boshqalar esa ma’naviy ma’noda — qalbga Allohning zikrini naqsh qilib bog‘lovchi deb tushuntiradi.

Manbalarga ko‘ra, bolaligida bobosi uni o‘sha davrning mashhur shayxi Muhammad Boboyi Samosiyning huzuriga olib borgan. Samosiy uni farzandlikka qabul qilib, tarbiyasini shogirdi Sayyid Amir Kulolga topshirgan. Bahouddin Amir Kulol qo‘lida ta’lim oldi. Shuningdek, u o‘zidan ancha avval yashagan buyuk shayx Abduxoliq G‘ijduvoniyning yo‘lidan ma’naviy ta’lim olgani rivoyat qilinadi. Tasavvufda bunday ruhiy bog‘lanish «uvaysiylik» deb ataladi.

Bahouddin Naqshband tariqatining asosiy g‘oyasi uning mashhur shiorida ifodalangan: «Dil ba yoru dast ba kor» — «Qalbing Alloh bilan, qo‘ling ishda bo‘lsin». Bu shior insonni dunyodan butunlay uzilishga emas, balki halol mehnat qilib, jamiyat ichida yashab, qalbini Allohning zikri bilan band qilishga chaqiradi. Bahouddinning o‘zi ham mehnat bilan kun ko‘rgani, xizmatkor saqlamagani va ehtiyojmandlarga yordam bergani manbalarda zikr qilinadi.

Naqshbandiya tariqatining boshqa xususiyatlari: zikrni ovoz chiqarmay, qalbda aytish (xufiya zikr); shariat va sunnatga qat’iy amal qilish; o‘zini ko‘z-ko‘z qilishdan, g‘ayrioddiy holatlarni namoyish qilishdan saqlanish; har bir nafasni g‘aflatsiz o‘tkazish. Abduxoliq G‘ijduvoniy asos solgan sakkiz tamoyilga Bahouddin yana uchtasini qo‘shgan: «vuqufi zamoniy» (vaqtni nazorat qilish), «vuqufi adadiy» (zikr sonini kuzatish) va «vuqufi qalbiy» (qalbni hushyor tutish).

Bahouddin Naqshband o‘zi ko‘p asar yozmagan. Uning so‘zlari, suhbatlari va hayoti haqidagi ma’lumotlar shogirdlari tomonidan yozib olingan. Bu borada Xoja Muhammad Porsoning «Risolai qudsiya» asari va Salohiddin ibn Muborak Buxoriyning «Maqomoti Shoh Naqshband» («Anisut-tolibin» nomi bilan ham tanilgan) asari muhim manba hisoblanadi. Ba’zi risolalar uning o‘ziga ham nisbat beriladi.

Uning eng mashhur shogirdlari — Xoja Alouddin Attor, Xoja Muhammad Porso va Mavlono Ya’qub Charxiy. Ular orqali tariqat keng tarqaldi. Keyingi asrlarda Xoja Ubaydulloh Ahror kabi shayxlar, Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy kabi shoir-mutafakkirlar bu yo‘l bilan bog‘liq bo‘ldilar. Naqshbandiya Movarounnahrdan Xuroson, Hindiston, Usmonli turklar yurti va boshqa mintaqalarga yoyildi.

Bahouddin Naqshband hijriy 791-yilda (milodiy 1389-yil) tug‘ilgan qishlog‘ida vafot etdi va o‘sha yerda dafn qilindi. Bugun Buxoro shahri yaqinidagi Qasri Orifonda uning nomi bilan ataladigan katta yodgorlik majmuasi bor. Majmua asrlar davomida turli hukmdorlar tomonidan kengaytirilgan. 1993 yilda allomaning 675 yillik tavalludi munosabati bilan majmua qayta ta’mirlandi va obodonlashtirildi. Bu maskan O‘zbekistondagi eng mashhur ziyoratgohlardan biri.

Ta’siri: Bahouddin Naqshband ta’limoti tasavvufni hayotdan ajratmadi, aksincha, uni mehnat, oila va jamiyat bilan uyg‘unlashtirdi. «Dil ba yoru dast ba kor» shiori bugun ham halol mehnat va ma’naviy poklikni birlashtirishga chaqiruvchi hikmat sifatida yangraydi. Tasavvufiy masalalarda esa har kim ilmli, ishonchli ustozga tayanishi va shariat chegarasidan chiqmasligi lozim — bu Bahouddinning o‘zi qat’iy talab qilgan qoida.