Abul Qosim Mahmud ibn Umar az-Zamaxshariy — arab tili, balog‘at (notiqlik) va tafsir ilmlarining buyuk allomasi. U hijriy 467-yil Rajab oyining 27-kuni (milodiy 1075-yil mart) Xorazm vohasidagi Zamaxshar qishlog‘ida tug‘ilgan.

Zamaxshariy dastlabki ta’limni ota yurtida oldi, keyin Buxoroga borib o‘qidi. Manbalarda yoshligida qattiq sovuqda yo‘lda qolib, bir oyog‘ini yo‘qotgani, shundan keyin yog‘och oyoq bilan yurgani rivoyat qilinadi. Bu nogironlik uni ilm yo‘lidan to‘xtatmadi. U Xuroson, Iroq va Hijozda ko‘p yillar ilm o‘rgandi va o‘rgatdi. Makkada uzoq vaqt yashagani uchun «Jorulloh» (Allohning qo‘shnisi, ya’ni Baytullohning qo‘shnisi) laqabini oldi.

Zamaxshariy arab tilining eng nozik qirralarini chuqur bilgan. Uning ona tili arabcha bo‘lmasa-da, arab olimlari uni bu tilning eng yuksak bilimdonlaridan biri deb tan olishgan.

Uning asosiy asarlari quyidagilar:

«Al-Kashshof» — Qur’on tafsiri. Zamaxshariy uni Makkada yozib tugatgan. Bu tafsir, ayniqsa, Qur’on oyatlarining balog‘ati, so‘z tanlovi va tuzilishidagi i’joz (mo‘’jizaviy go‘zallik)ni ochib berish bo‘yicha beqiyos hisoblanadi.

«Asos al-balog‘a» — arab so‘zlarining haqiqiy va majoziy ma’nolarini izohlaydigan lug‘at.

«Al-Mufassal» — arab tili grammatikasi (nahv) bo‘yicha mashhur darslik. Unga ko‘plab sharhlar yozilgan.

«Al-Foiq fi g‘arib al-hadis» — hadislardagi kam uchraydigan so‘zlar izohi.

«Rabi’ al-abror» — adabiy-tarixiy hikoya va hikmatlar to‘plami.

«Atvoq az-zahab» — pand-nasihatlar to‘plami.

«Muqaddimat al-adab» — arabcha lug‘at. Bu asar keyingi asrlarda fors va turkiy tarjimalar bilan birga ko‘chirilib tarqalgan va til tarixini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi.

Zamaxshariyning ilmiy merosiga yondashishda bir jihatni ochiq aytish kerak. U aqida masalalarida mu’tazila qarashlariga ergashgan va bu qarashlar «Kashshof»ning ba’zi joylarida aks etgan. Shu sababli ahli sunna olimlari «Kashshof»ning til va balog‘at jihatidan katta foydasini e’tirof etgan holda, undagi aqidaga oid talqinlarga qo‘shilmaganlar va kitobni ilmli ustoz bilan, ehtiyotkorlik bilan o‘qishni tavsiya qilganlar. Masalan, Abul Barakot Nasafiy o‘zining «Madorik at-tanzil» tafsirida «Kashshof»ning tilga oid foydali jihatlaridan foydalanib, aqida masalalarida ahli sunna yo‘lini tutgan. Bu — ilmga adolatli munosabatning namunasi: foydali narsani olish va xatoni xato deb bilish.

Zamaxshariy umrining oxirida Xorazmga qaytdi va hijriy 538-yilda (milodiy 1144-yil) Xorazmning poytaxti Gurganjda (Jurjoniyada) vafot etdi. Bu shaharning qoldiqlari bugun Turkmaniston hududidagi Ko‘hna Urganch atrofida joylashgan. Allomaning qabrining bugungi holati haqida ishonchli ma’lumot topa olmadik.

Nega tafsirda til bilimi bunchalik muhim? Chunki Qur’on arab tilida nozil bo‘lgan va uning ma’nolari ko‘pincha bir so‘zning tanlanishi, jumladagi o‘rni, bir harfning qo‘shilishi yoki tushib qolishi bilan ochiladi. Zamaxshariy ana shu nozikliklarni ko‘rsatib bergani uchun keyingi mufassirlar, hatto aqidada unga qo‘shilmaganlar ham, uning til tahlillariga tez-tez murojaat qilganlar.

Ta’siri: Zamaxshariyning arab tili va balog‘at bo‘yicha asarlari asrlar davomida Sharq madrasalarida o‘qitilgan. «Al-Mufassal» va «Asos al-balog‘a» bugun ham arabshunoslar uchun muhim manba. «Kashshof» esa keyingi ko‘plab tafsirlarga, jumladan, Bayzoviy va Nasafiy tafsirlariga ta’sir ko‘rsatgan. Xorazm farzandi arab tili ilmining cho‘qqilaridan biriga chiqqani — o‘quvchilar uchun til o‘rganishda katta ilhom manbai.