Hikmatlar: saxovat va baxillik haqida
Navoiy saxovat haqida gapirishga haqli edi: u boyligini xalq uchun qurilishlarga sarflagani bilan mashhur. Uning nazarida mol-dunyo — Yaratganning omonati, uni faqat o‘zi uchun saqlash — xiyonat.
46. Saxiy odam — yomg‘ir bulutiga o‘xshaydi: o‘zi kamayadi, atrofini ko‘kartiradi.
Saxovat faqat pul emas: vaqt, bilim, yordam qo‘li ham — ulashganingiz sari atrofingiz obod bo‘ladi.
47. Baxil — o‘z moliga qorovul: yig‘adi, qo‘riqlaydi, o‘zi ham foydalanmaydi, boshqaga ham bermaydi, oxiri merosxo‘rlarga qoldirib ketadi.
Tejamkorlik yaxshi, ammo pul — maqsad emas, vosita. Uni hayotni yaxshilash uchun ishlata bilish kerak.
48. Berganingni minnat qilma. Minnat bilan berilgan oltin, minnatsiz berilgan bir burda nondan arzon.
Yaxshilik qilib, keyin uni hamma joyda gapirib yurish — o‘sha yaxshilikni yo‘qqa chiqaradi.
49. Saxovat ko‘p berishda emas, ko‘ngildan berishda. Faqirning bir tangasi boyning ming tangasidan og‘irroq.
Xayriya miqdori bilan emas, niyati bilan o‘lchanadi. Kichik yordamni ham kamsitmang.
50. Yaxshilik qil va daryoga tashla: baliq bilmasa, Xoliq biladi.
Bu — Sharqning mashhur maqoli; Navoiy ham shu ruhda yaxshilikni evaz kutmay qilishga chaqiradi. Rahmat kutib qilingan yaxshilik — savdo.
51. Muhtojning so‘rashini kutma. So‘rab olgan narsa — yarim xorlik; so‘ramay berilgan narsa — to‘liq hurmat.
Qiynalayotgan sinfdoshingiz yoki qo‘shningiz ko‘pincha yordam so‘rashga uyaladi. Siz birinchi bo‘lib qo‘l cho‘zing.
52. Mehmonni ochiq yuz bilan kutgan — oz dasturxon bilan ham uni xursand qiladi; qovog‘ini solib kutgan — to‘kin dasturxon bilan ham ranjitadi.
Mehmondorchilikda taomdan ko‘ra muomala muhimroq.
53. Saxiylik bilan isrofni adashtirma: o‘rinli sarflash — saxovat, o‘rinsiz sochish — nodonlik.
Ko‘z-ko‘z uchun qilingan dabdabali to‘y saxovat emas; muhtojga berilgan yordam — saxovat.
54. Qo‘l bilan berish yaxshi, til bilan dalda berish undan kam emas; ikkalasi qo‘shilsa — undan yaxshisi yo‘q.
Ba’zan odamga puldan ko‘ra «sen uddalaysan» degan bir og‘iz so‘z ko‘proq kerak bo‘ladi.
Ibratli hikoyat (Sharq rivoyatlaridan). Bir baxil boy suvga yiqilib tushibdi. Odamlar yugurib kelib: «Qo‘lingizni bering!» — deb qichqirishibdi. Boy cho‘kayotgan bo‘lsa ham qo‘lini cho‘zmabdi. Shunda uni taniydigan bir kishi: «Qo‘lingizni oling!» — deb qichqiribdi. Boy darhol qo‘lini uzatibdi va qutqarilibdi. Odamlar hayron bo‘lishganda, u kishi tushuntiribdi: «Bu odam umri bino bo‘lib birovga biror narsa „bergan“ emas — u faqat „oladi“». Baxillik odamning hatto so‘zlariga ham singib ketadi.