Aytamanki, boy bo‘lishingiz kerak, boyish — sizning burchingiz. Taqvodor birodarlarimdan qanchasi menga: «Siz, ruhoniy bo‘la turib, yurtni kezib, yoshlarga boyishni, pul topishni maslahat berib vaqtingizni o‘tkazasizmi?» deydi. «Ha, albatta». — «Bu dahshat-ku! Nega pul topish haqida emas, iymon haqida va’z aytmaysiz?» — «Chunki halol pul topish ham iymon haqida va’zning o‘zidir». Sababi shu. Boyigan odamlar jamiyatdagi eng halol odamlar bo‘lishi mumkin.

«E, — deydi bugun shu yerda o‘tirgan bir yigit, — men umr bo‘yi eshitib keldimki, pulli odam juda insofsiz, nomussiz, pastkash va jirkanch bo‘larkan». Do‘stim, aynan shuning uchun sizda pul yo‘q — chunki odamlar haqida shunday fikrdasiz. E’tiqodingizning poydevori tubdan noto‘g‘ri. Qisqa va aniq aytay: Amerikadagi boylarning yuztadan to‘qson sakkiztasi halol odamlardir. Ular aynan shuning uchun boy. Shuning uchun ularga pul ishonib topshiriladi. Shuning uchun ular katta korxonalar yuritadi va ular bilan birga ishlashga tayyor odamlar ko‘p topiladi. Chunki ular halol odamlar.

Boshqa bir yigit: «Ba’zan millionlarni insofsizlik bilan topgan odamlar haqida eshitib qolaman», deydi. Ha, albatta eshitasiz, men ham eshitaman. Lekin bunday hollar shu qadar kam uchraydiki, gazetalar ular haqida doim yangilik sifatida yozadi va oxiri sizda boshqa barcha boylar ham insofsizlik bilan boyigan degan tasavvur paydo bo‘ladi.

Do‘stim, meni — agar mashinani siz bersangiz — Filadelfiya chekkalariga olib boring va bu ulkan shahar atrofida o‘z uyiga ega bo‘lgan odamlar bilan, gul-u bog‘lari bor o‘sha chiroyli uylar egalari bilan tanishtiring — men sizni shahrimizdagi tadbirkorlikda ham, fe’l-atvorda ham eng yaxshi odamlar bilan tanishtiraman, buni o‘zingiz ham bilasiz. O‘z uyiga ega bo‘lish odamni yanada sharafli, halol, pokiza, sadoqatli, tejamkor va ehtiyotkor qiladi.

Odamning puli bo‘lishi, hatto katta miqdorda bo‘lishi ham iymonga zid emas. Biz minbardan ochko‘zlikka qarshi va’z aytamiz va shu qadar uzoq, «harom mol» haqida shunchalik qattiq gapiramizki, dindorlarda biz har qanday odamning puli bo‘lishini gunoh deb hisoblaymiz degan tasavvur paydo bo‘ladi — to xayr-ehson savati aylanguncha; ana o‘shanda esa ko‘proq pul bermagani uchun odamlarni deyarli koyiymiz. Bunday ta’limotning ziddiyatini qarang!

Pul — kuch, va siz unga oqilona intilishingiz kerak. Chunki pul bilan pulsizdan ko‘ra ko‘proq yaxshilik qila olasiz. Muqaddas kitobingizni pul bosib chiqargan, ibodatxonalaringizni pul quradi, missionerlaringizni pul jo‘natadi, va’zxonlaringizga ham pul to‘laydi. Eng ko‘p maosh olgan odam, agar niyati to‘g‘ri bo‘lsa, unga berilgan kuch bilan eng ko‘p yaxshilik qila oladi.

Demak, aytamanki, pulingiz bo‘lishi kerak. Agar Filadelfiyada halol yo‘l bilan boylikka erisha olsangiz, buni qilish sizning diniy va insoniy burchingizdir. Taqvodor bo‘lish uchun juda kambag‘al bo‘lish kerak deb o‘ylash ba’zi taqvodorlarning dahshatli xatosidir.

Ba’zilar: «Kambag‘allarga achinmaysizmi?» deydi. Albatta achinaman, aks holda shuncha yil ma’ruza o‘qib yurmasdim. O‘z holiga yordam bera olmaydigan, chinakam muhtoj odamlarga albatta rahm qilishimiz kerak. Lekin bir narsani yodda tutaylik: ko‘p hollarda kambag‘allik odamning o‘z kamchiliklari yoki boshqa birovning kamchiliklari tufayli keladi. Qanday bo‘lmasin, kambag‘allik yaxshi narsa emas. Keling, shu bahsni tan olib, bir chetga qo‘yaylik.

Orqada bir janob o‘rnidan turib: «Dunyoda puldan ham yaxshiroq narsalar bor deb o‘ylamaysizmi?» deydi. Albatta, o‘ylayman, lekin hozir men pul haqida gapiryapman. Albatta, puldan yuksakroq narsalar bor. Ha, meni yolg‘iz qoldirgan qabr tufayli bilaman: bu dunyoda puldan yuksakroq, shirinroq va pokizaroq narsalar bor. Oltindan ulug‘roq narsalar borligini juda yaxshi bilaman. Muhabbat — Yaratganning yeridagi eng ulug‘ narsa, lekin puli yetarli bo‘lgan oshiq baxtlidir. Pul — kuch, pul — quvvat; pul yomonlik ham, yaxshilik ham qilishi mumkin. Yaxshi erkak va ayollar qo‘lida u yaxshilik qila oladi va qilib kelgan ham.

Bir kuni shahrimizdagi duo yig‘ilishida bir odam o‘rnidan turib, o‘zining «Xudoning kambag‘al bandalaridan biri» ekani uchun shukr qilganini eshitdim. Qiziq, xotini bu haqda nima deb o‘ylarkan? Uyga keladigan barcha pulni xotini topadi, u esa shu pulning bir qismini ayvonda tamakiga sarflaydi. Bunday «Xudoning kambag‘allari»ni boshqa ko‘rishni istamayman. Shunga qaramay, taqvodor bo‘lish uchun juda kambag‘al va juda iflos bo‘lish kerak deb o‘ylaydigan odamlar bor. Bu aslo shunday emas. Kambag‘allarga achinar ekanmiz, bunday ta’limotni o‘rgatmaylik.

Shunday bo‘lsa-da, zamonamiz dindor odamga boylikka erishishni maslahat berishga nisbatan xurofot bilan qaraydi. Yillar oldin Templ universitetida, ilohiyot maktabimizda o‘zini bo‘limdagi yagona taqvodor talaba deb hisoblaydigan bir yigit bor edi. Bir kuni kechqurun u idoramga kirib, stolim yoniga o‘tirdi va dedi:

— Janob rektor, siz bilan jiddiy gaplashib qo‘yishni burchim deb bildim.

— Nima bo‘ldi?

— Akademiyada, Pirs maktabining bitiruv marosimida aytgan gapingizni eshitdim: yigitning boylikka intilishi sharafli orzu, bu uni o‘zini tutadigan, yaxshi nom qozonishga intiladigan va mehnatkash qiladi, dedingiz. Janob, men sizga aytgani keldim: Muqaddas kitobda «pul — barcha yomonliklarning ildizi» deyilgan.

Men unga Muqaddas kitobda bunday gapni hech ko‘rmaganimni aytdim va ibodatxonaga borib kitobni olib kelib, o‘sha joyni ko‘rsatishini maslahat berdim. U chiqib ketdi va ko‘p o‘tmay tor fikrli mutaassibning butun kibri bilan kitobni ochiq holda ko‘tarib kirdi. Kitobni stolimga tashladi-da, qulog‘imga deyarli chiyillab: «Mana, janob rektor, o‘zingiz o‘qing!» dedi. Men unga dedim: «Yigit, biroz katta bo‘lganingizda tushunasiz: muqaddas matnni o‘zingiz uchun boshqa birov o‘qib berishiga ishonib bo‘lmaydi. Ilohiyot maktabida sizga urg‘u — talqinning o‘zi ekani o‘rgatiladi-ku. Endi kitobni olib, o‘zingiz o‘qing-chi, urg‘usini to‘g‘ri qo‘yib».

U kitobni olib, mag‘rur ohangda o‘qidi: «Pulga muhabbat — barcha yomonliklarning ildizidir».

Ana endi u to‘g‘ri aytdi. Ha, to‘g‘ri iqtibos keltirsa, mutlaq haqiqatni aytgan bo‘ladi. «Pulga muhabbat — barcha yomonliklarning ildizi». Unga juda tez yoki insofsizlik bilan erishmoqchi bo‘lgan odam ko‘p tuzoqlarga tushadi, bunga shubha yo‘q. Pulga muhabbat — bu nima? Bu pulni butga aylantirish demakdir, butparastlik esa har qayerda ham muqaddas kitoblarda, ham insonning sog‘lom aqli tomonidan qoralanadi. Dollarni nima maqsadda ishlatish kerakligini o‘ylash o‘rniga unga sig‘inadigan odam, pulni shunchaki but qilib oladigan odam, pulini yerto‘lada yoki paypog‘ida yashiradigan, dunyoga foyda keltiradigan ishga sarflashni istamaydigan baxil — ana shunday odamda barcha yomonliklarning ildizi bor.

Endi buni ortda qoldirib, deyarli hammangiz berayotgan savolga javob beray: «Filadelfiyada boyish imkoni bormi?» Imkoniyat qayerdaligini ko‘rish qanchalik oson, ko‘rgan zahotingiz u sizniki bo‘ladi. Orqada bir keksa janob o‘rnidan turib deydi:

— Janob Konuell, Filadelfiyada o‘ttiz bir yildan beri yashab, bu shaharda biror narsa topish zamoni o‘tib ketganini bilmaysizmi?

— Yo‘q, o‘tib ketgan deb o‘ylamayman.

— O‘tib ketgan, men sinab ko‘rganman.

— Qanday ish bilan shug‘ullanasiz?

— Bu yerda yigirma yil do‘kon yuritdim, yigirma yil ichida ming dollardan ortiq foyda ko‘rmadim.

— Unday bo‘lsa, shu shaharga qanchalik foyda keltirganingizni shahar sizga to‘lagan haqqa qarab o‘lchashingiz mumkin. Chunki inson nimaga arzishini oladigan haqidan yaxshi bilib olsa bo‘ladi — ya’ni ayni paytda dunyo uchun kimligidan. Agar Filadelfiyada yigirma yilda ming dollardan ortiq topmagan bo‘lsangiz, sizni bundan o‘n to‘qqiz yil-u to‘qqiz oy oldin shahardan haydab chiqarishganda, Filadelfiya uchun yaxshiroq bo‘lardi. Hatto shaharning chekkasidagi burchakdagi baqqollik do‘koni bo‘lsa ham, Filadelfiyada yigirma yil do‘kon yuritib kamida besh yuz ming dollar topmaslikka odamning haqqi yo‘q.

«Hozir do‘kondan besh ming dollar ham topib bo‘lmaydi», deysiz. Ey do‘stlarim, atrofingizdagi to‘rtta mavzeni olsangiz-u, odamlarga nima kerakligini, siz nimani yetkazib berishingiz kerakligini aniqlasangiz, qalam bilan yozib, ularni yetkazib bersangiz qancha foyda ko‘rishingizni hisoblab chiqsangiz, buni tez orada ko‘rardingiz. Boylik ovozingiz yetadigan masofada turibdi.

Kimdir deydi: «Siz savdodan hech narsa bilmaysiz. Ruhoniy savdo ishidan hech qachon xabardor bo‘lmaydi». Unday bo‘lsa, mutaxassis ekanimni isbotlashimga to‘g‘ri keladi. Otam qishloqda do‘kon yuritardi, yulduzlar ostida odam har xil savdo-sotiq tajribasini to‘playdigan biror joy bo‘lsa, u qishloq do‘konidir. Tajribam bilan faxrlanmayman, lekin ba’zan otam safarga ketganda do‘konni menga topshirib ketardi — baxtiga, bu tez-tez bo‘lmasdi. Do‘stlar, shunday voqea ko‘p marta bo‘lgan: bir odam do‘konga kirib so‘raydi:

— Buklama pichoq bormi?

— Yo‘q, buklama pichoq sotmaymiz, — deb men hushtak chalib nari ketaman. U odam menga nima edi?

Keyin boshqa bir dehqon kirib so‘raydi:

— Buklama pichoq bormi?

— Yo‘q, buklama pichoq sotmaymiz.

Yana nari ketib, boshqa kuyni hushtakda chalaman. So‘ng uchinchi odam xuddi o‘sha eshikdan kirib so‘raydi:

— Buklama pichoq bormi?

— Yo‘q! Nega bu atrofdagilarning hammasi buklama pichoq so‘raydi? Biz bu do‘konni butun mahallani pichoq bilan ta’minlash uchun ochganmiz deb o‘ylaysizmi?

Filadelfiyada do‘koningizni shunday yuritasizmi? Muammo shunda ediki, men o‘shanda taqvoning asosi bilan savdodagi muvaffaqiyatning asosiy tamoyili aynan bir xil ekanini hali o‘rganmagan edim. «Diniy e’tiqodimni savdoga aralashtira olmayman», degan odam o‘zini yo savdoda no‘noq, yo bankrotlik sari ketayotgan, yo o‘g‘ri deb e’lon qiladi — uchtasidan biri, aniq. Agar otamning do‘konini insof va diyonat asosida yuritganimda, uchinchi odam so‘raganda unga pichoq topib qo‘ygan bo‘lardim. Shunda unga chinakam yaxshilik qilgan bo‘lardim, o‘zim ham mukofot olardim va uni olish burchim bo‘lardi.

Ba’zi haddan tashqari taqvodor odamlar sotgan narsangizdan foyda olsangiz, nohaq odam bo‘lasiz deb o‘ylaydi. Aksincha, molni tannarxidan arzonga sotsangiz, jinoyatchi bo‘lardingiz. Bunga haqqingiz yo‘q. O‘z pulini asray olmaydigan odamga pulingizni ishonib topshira olmaysiz. Oilasida o‘z xotiniga sodiq bo‘lmagan odamga ishona olmaysiz. Dunyoda ishni o‘z qalbidan, o‘z fe’l-atvoridan, o‘z hayotidan boshlamaydigan odamga ishonib bo‘lmaydi. Molni foydasiz sotishga ham, uni qiymatidan oshirib insofsizlik bilan sotishga ham haqqim yo‘q. Lekin har bir molni shunday sotishim kerakki, xaridor ham men qancha foyda ko‘rsam, shuncha foyda ko‘rsin.

O‘zing ham yasha, o‘zgaga ham yashashga imkon ber — bu ham iymonning, ham kundalik sog‘lom aqlning tamoyili. Ey yigit, meni eshit: yo‘l-yo‘lakay yashab bor. Hayot lazzatini totish uchun mening yoshimga yetishni kutma. Shu yillar davomida topishga uringan millionlarim yoki uning ellik senti qo‘limga qaytsa ham, bugun kechqurun bu deyarli muqaddas davrada his qilayotgan quvonchimchalik yaxshilik qilmasdi. Ha, yo‘l-yo‘lakay topganimni imkon qadar boshqalar bilan baham ko‘rganim uchun bugun yuz chandon mukofot olyapman. Bu maqtanchoqlikdek eshitiladi, lekin endi bunga uzr so‘raydigan yoshdaman. O‘sha kuni bir dollar o‘g‘irlaganini, birovning halol haqqini yeganini sezib uyga qaytgan odam shirin uyquga ketmaydi. U ertalab charchab uyg‘onadi va ertasi kuni ishga nopok vijdon bilan boradi. Millionlarni to‘plagan bo‘lsa ham, u aslo muvaffaqiyatli odam emas. Ammo hayot bo‘yi boshqalar bilan baham ko‘rib, o‘z haqqi va foydasini talab qilib, boshqa har bir kishiga ham uning haqqi va foydasini berib yashagan odam har kuni chinakam yashaydi; bundan tashqari, bu katta boylikka eltuvchi shohona yo‘ldir. Minglab millionerlarning tarixi buni ko‘rsatadi.

Filadelfiyada do‘kondan hech narsa topolmadim degan o‘sha odam do‘konini noto‘g‘ri tamoyil asosida yuritgan. Faraz qilaylik, ertaga ertalab do‘koningizga kirib so‘rayman:

— Bir mavze narida, 1240-uyda yashaydigan A qo‘shnini taniysizmi?

— Ha, ko‘rganman. Shu burchakdagi do‘kondan xarid qiladi.

— U qayerdan kelgan?

— Bilmayman.

— Oilasida necha kishi bor?

— Bilmayman.

— Qaysi partiyaga ovoz beradi? Qaysi ibodatxonaga boradi?

— Bilmayman va qiziqmayman ham. Bu savollarni nega beryapsiz?

Agar Filadelfiyada do‘koningiz bo‘lsa, menga shunday javob berarmidingiz? Agar shunday bo‘lsa, ishingizni men otamning Massachusetsdagi Uortington qishlog‘idagi do‘konini yuritganimdek yuritayotgan ekansiz. Qo‘shningiz Filadelfiyaga qayerdan ko‘chib kelganini bilmaysiz va qiziqmaysiz ham. Agar qiziqqaningizda, hozir boy odam bo‘lardingiz. Agar uning ishlariga qiziqib, unga nima kerakligini bilib olishga yetarlicha e’tibor berganingizda, boyib ketardingiz. Siz esa dunyo kezib: «Boyishga imkoniyat yo‘q», deysiz — aybi esa o‘z eshigingiz oldida turibdi.

Ammo narida boshqa bir yigit turib deydi: «Men savdo ishini boshlay olmayman». (Men savdo haqida gapirayotgan bo‘lsam-da, bu har qanday kasbga taalluqli.)

— Nega savdo bilan shug‘ullana olmaysiz?

— Chunki sarmoyam yo‘q.

Ey, yoqasidan narini ko‘rolmaydigan nozik olifta! Burchaklarda turib: «Qani endi sarmoyam ko‘p bo‘lsa, qanday boyib ketardim», deydigan bu kichkina oliftalarni ko‘rib odamning holi qochadi.

— Yigit, sarmoya bilan boyiyman deb o‘ylaysizmi?

— Albatta.

Men esa aytaman: «Albatta, yo‘q». Agar onangizning puli ko‘p bo‘lsa-yu, sizga ish ochib bersa, siz uni sarmoyadan «ozod qilasiz», xolos.

Yigit yoki qiz amaliy tajriba bilan erishganidan ko‘proq pulga ega bo‘lgan zahoti, o‘sha zahoti la’natga ega bo‘ladi. Merosga pul qolishi yigit yoki qizga hech qanday yordam bermaydi. Farzandlaringizga pul qoldirish ularga yordam emas; agar ularga ta’lim, olijanob fe’l-atvor, keng do‘stlar doirasi va sharafli nom qoldirsangiz — bu puldan ancha afzal. Ey yigit, agar merosga pul olgan bo‘lsang, uni yordam deb hisoblama. U umr bo‘yi seni qiynaydi va inson hayotidagi eng yaxshi narsalardan mahrum qiladi. Zamonamizdagi boylarning tajribasiz o‘g‘il-qizlaridek achinishga arziydigan toifa yo‘q. Men boyning o‘g‘liga achinaman. U hayotdagi eng yaxshi narsalarni hech qachon bilmaydi.

Hayotimizdagi eng go‘zal lahzalardan biri — yigit o‘z nonini o‘zi topib, bir go‘zal qiz bilan unashtirilganda va o‘z uyi bo‘lishiga qaror qilganda keladi. O‘sha muhabbat bilan birga yaxshiroq narsalarga intilish ilhomi ham keladi va u pul yig‘a boshlaydi. Yomon odatlarini tashlab, pulini bankka qo‘ya boshlaydi. Bir necha yuz dollari bo‘lgach, shahar chekkasiga uy izlab chiqadi. Ehtimol, qiymatining yarmini jamg‘arma bankidan qarzga oladi, keyin kelinini olib keladi va uni ilk bor ostonadan olib o‘tar ekan, mening ovozim hech qachon yetkaza olmaydigan bir go‘zallik bilan deydi: «Bu uyni o‘zim topdim. Hammasi meniki va men uni sen bilan baham ko‘raman». Bu inson qalbi his qilishi mumkin bo‘lgan eng ulug‘ lahzadir.

Boyning o‘g‘li buni hech qachon bilmaydi. U kelinini, ehtimol, hashamatliroq qasrga olib kiradi, lekin butun uyni aylanib chiqib, xotiniga: «Buni onam berdi, buni ham onam berdi, bunisini ham onam berdi», deyishga majbur bo‘ladi — oxiri xotini uning onasiga turmushga chiqsam bo‘larkan deb o‘ylab qoladi. Men boyning o‘g‘liga achinaman.

Massachusets statistikasi ko‘rsatishicha, boylarning o‘n yetti o‘g‘lidan bittasi ham boy holda vafot etmaydi. Agar ularda katta Vanderbiltning o‘g‘li kabi sog‘lom aql bo‘lmasa, boyning o‘g‘illariga achinaman. U otasining oldiga borib so‘rabdi:

— Bu pullarning hammasini o‘zingiz topganmisiz?

— Ha, o‘g‘lim. Men paromda kuniga yigirma besh sentga ishlashdan boshlaganman.

— Unday bo‘lsa, — debdi o‘g‘li, — men sizning pulingizdan birontasini ham olmayman.

O‘sha shanba oqshomi u ham paromga ishga kirishga urinibdi. U yerda ish topolmabdi, lekin haftasiga uch dollarga boshqa joy topibdi. Albatta, agar boyning o‘g‘li shunday qilsa, u kambag‘al bolaning tarbiyasini oladi — bu esa har qanday odam uchun universitet ta’limidan qimmatroq. Shunda u otasining millionlarini ham boshqara oladi. Ammo, qoida tariqasida, boylar o‘g‘illariga o‘zlarini ulug‘ qilgan ishni qilishga yo‘l qo‘ymaydi. Boy odam o‘g‘lini ishlatmaydi — onasi-chi! Bechora, nozik qo‘lli, erka o‘g‘lining halol mehnat bilan non topishini u jamiyat oldida sharmandalik deb biladi.

Niagara sharsharasi yonidagi mehmonxonada bir boyning o‘g‘lini ko‘rganman. Ma’ruzadan qaytib, mehmonxona ma’murining peshtaxtasiga yaqinlashsam, u yerda nyu-yorklik bir millionerning o‘g‘li turibdi. Boshining bir chetida tepasida oltin popugi bor qalpoqcha, qo‘ltig‘ida boshidan ko‘ra ichi to‘laroq bo‘lgan oltin dastali hassa. U orqali hech narsa ko‘rinmaydigan ko‘zoynak, yurib bo‘lmaydigan yaltiroq etik va o‘tirib bo‘lmaydigan shim kiygan edi — chigirtkaga o‘xshab kiyingan edi. Bu odamsimon chigirtka peshtaxtaga kelib, ko‘zoynagini to‘g‘riladi-da, ataylab chuchuk tilda: «Janob, menga qog‘oz va konvelt belib yubolish malhamatini qilsangiz!» dedi. Ma’mur uni bir qarashda o‘lchab oldi, tortmadan konvert va qog‘oz olib, peshtaxta ustidan yigit tomonga tashladi-da, o‘z daftarlariga o‘girildi. Konvertlar peshtaxta ustidan kelganda o‘sha yigitni ko‘rsangiz edi! U kurka xo‘rozdek ko‘pchib, ko‘zoynagini to‘g‘riladi-da, baqirdi: «Qaytib keling! Endi, janob, bir xizmatkolga buyulingki, bu qog‘oz va konveltlalni anovi stolga olib bolsin!» Bechora, ayanchli maymun! U qog‘oz bilan konvertni yigirma qadam ham ko‘tarib bora olmasdi. Inson tabiatining bunday masxarabozlariga achinmayman. Yigit, agar sarmoyang bo‘lmasa, men bundan xursandman. Senga kerak bo‘lgan narsa — mis chaqa emas, sog‘lom aql.

Qila oladigan eng yaxshi ishim — hammangizga yaxshi tanish bo‘lgan haqiqiy voqealar bilan tushuntirish. A. T. Styuart Nyu-Yorkdagi kambag‘al bola edi, hayotni boshlash uchun bor-yo‘g‘i bir yarim dollari bor edi. Birinchi tavakkalidayoq uning 87,5 sentini yo‘qotdi. Birinchi tavakkalida yutqazgan yigit qanday baxtli! Bola: «Endi hech qachon savdoda tavakkal o‘ynamayman», dedi va shunday qildi ham. Qanday qilib 87,5 sentini yo‘qotdi? Odamlarga kerak bo‘lmagan igna, ip va tugma sotib olgan va ular qo‘lida qolib ketgan — sof zarar. «Endi pulni bunday yo‘qotmayman», dedi bola. Keyin u avval eshikma-eshik yurib, odamlardan nima kerakligini so‘radi. Nima kerakligini bilib olgach, qolgan 62,5 sentini ma’lum bo‘lgan talabni qondirishga sarfladi. Buni qayerda xohlasangiz o‘rganing — savdoda, kasbingizda, uy-ro‘zg‘oringizda, hayotingiz qanday bo‘lmasin — muvaffaqiyat siri shu yagona narsada. Avval talabni bilishingiz kerak. Avval odamlarga nima kerakligini bilib, keyin o‘zingizni eng ko‘p kerak bo‘lgan joyga sarflashingiz kerak. A. T. Styuart shu tamoyil bilan ish yuritib, keyinchalik qirq million dollarlik boylik egasi bo‘ldi. Uning boyligi nimanidir yo‘qotishidan boshlangan edi — bu yo‘qotish unga o‘zini yoki pulini faqat odamlarga kerak bo‘lgan narsaga sarflash kerak degan buyuk saboqni o‘rgatdi. Sotuvchilar, siz buni qachon o‘rganasiz? Ishlab chiqaruvchilar, hayotda muvaffaqiyat qozonish uchun insoniyatning o‘zgarib turuvchi ehtiyojlarini bilishingiz kerakligini qachon o‘rganasiz? Bu insoniyat kabi keng va muqaddas yozuvlar kabi chuqur buyuk tamoyildir.

Men eshitgan eng yaxshi misol Jon Jeykob Astor haqida. Bilasizki, u Astorlar oilasining boyligini Nyu-Yorkda yashagan paytida orttirgan. U dengizni yo‘l haqi uchun qarzdor bo‘lib kesib o‘tgan edi. Ammo cho‘ntagida hech narsasi yo‘q bu kambag‘al bola Astorlar oilasining boyligini bitta tamoyil asosida yaratdi. Bugun bu yerdagi qaysidir yigit: «Ular bu boyliklarni Nyu-Yorkda orttira olgan, Filadelfiyada esa bo‘lmaydi!» deydi. Do‘stlarim, 1889-yilda Nyu-Yorkdagi 107 millioner haqida to‘plangan ma’lumotlarni o‘qiganmisiz? Agar o‘qisangiz, ko‘rasizki, 107 millionerdan faqat yettitasi pulini Nyu-Yorkda topgan. Ularning 67 tasi boyligini aholisi 3500 kishidan kam bo‘lgan shaharchalarda orttirgan. Qayerda ekaningiz emas, kim ekaningiz muhim. Agar Filadelfiyada boyiy olmasangiz, Nyu-Yorkda ham, albatta, boyiy olmaysiz.

Jon Jeykob Astor qayerda bo‘lsa ham nima qilish mumkinligini ko‘rsatib berdi. Bir paytlar unda ayollar shlyapasi do‘konining garov xati bor edi. Do‘kondagilar uning puli foizini to‘lashga yetadigan shlyapa sota olmasdi. Shunda u garovni undirib, do‘konni egalladi-da, o‘sha odamlar bilan, o‘sha do‘konda, o‘sha sarmoya bilan sheriklik tuzdi. Ularga bir dollar ham sarmoya bermadi. Keyin ularni do‘konda avvalgidek qoldirib, o‘zi bog‘ga chiqib, soyadagi o‘rindiqqa o‘tirdi. Jon Jeykob Astor u yerda nima qilardi — yana o‘z qo‘lida sinib qolgan odamlar bilan sheriklikda? Uning zimmasida sheriklikning eng muhim va, menimcha, eng yoqimli qismi bor edi. O‘rindiqda o‘tirib, u yonidan o‘tayotgan xonimlarni kuzatardi. Agar yelkalarini rostlab, boshini tik tutib, go‘yo butun dunyo qarasa ham parvo qilmaydigandek oldinga qarab o‘tayotgan bir xonimni ko‘rsa, uning shlyapasini sinchiklab o‘rganardi va xonim ko‘zdan g‘oyib bo‘lguncha shlyapaning shaklini, bezaklarining rangini, patidagi burmalarigacha bilib olardi. So‘ng do‘konga borib aytardi: «Vitrinaga aynan men tasvirlab bergan shlyapani qo‘yinglar, chunki bunday shlyapani yoqtiradigan xonimni allaqachon ko‘rdim. Men qaytib kelmagunimcha boshqa hech narsa tikmanglar». Keyin yana chiqib o‘tirardi va boshqa qiyofali, boshqa rangdagi shlyapa kiygan boshqa xonim o‘tardi. «Endi vitrinaga anavinday shlyapani qo‘yinglar», derdi. U vitrinani odamlarni qochiradigan bir dunyo shlyapa bilan to‘ldirib, keyin orqa zinada o‘tirib, xaridorlar boshqa do‘konga ketayotgani uchun nolimasdi. Vitrinada biror xonim tikilmasdan oldin yoqtirmagan bitta ham shlyapa yo‘q edi. Xaridorlar oqimi darhol do‘konga burildi va bu Nyu-Yorkdagi o‘sha sohadagi eng katta do‘konning poydevori bo‘ldi. Uning boyligini Jon Jeykob Astor ular sinib bo‘lganidan keyin yaratdi — ularga ko‘proq pul berib emas, balki xom ashyoni isrof qilmasdan oldin xonimlar qanday shlyapani yoqtirishini bilib olish orqali. Sizga aytamanki, agar odam ayollar shlyapasi savdosini oldindan ko‘ra bilsa, osmon ostidagi hamma narsani oldindan ko‘ra oladi!