Ko‘p yillar oldin men bir guruh ingliz sayyohlari bilan Dajla va Frot daryolari bo‘ylab quyiga qarab sayohat qilgan edim. Bag‘doddan bir keksa arab yo‘lboshchini yollagan edik. O‘shanda men bu yo‘lboshchi o‘zining fe’l-atvori bilan bizning sartaroshlarga juda o‘xshashini ko‘p o‘ylaganman. U bizni daryo bo‘ylab olib borish, ya’ni haq to‘lanadigan ishini qilishnigina emas, balki yo‘l-yo‘lakay qadimiy va zamonaviy, g‘alati va tanish, ajib-g‘aroyib hikoyalar aytib bizni ovutishni ham o‘z burchi deb bilardi. Ularning ko‘pini unutib yuborganman va bundan xursandman, ammo bittasini hech qachon unutmayman.

Keksa yo‘lboshchi tuyamni nuxtasidan yetaklab, o‘sha qadimiy daryolar sohili bo‘ylab ketar va ketma-ket hikoya aytar edi. Oxiri uning hikoyalaridan charchab, quloq solmay qo‘ydim. Shunda u boshidagi turkcha qalpog‘ini yechib, diqqatimni tortish uchun havoda aylantira boshladi. Men buni ko‘zimning qiri bilan ko‘rib turardim, lekin yana bir hikoya boshlab yubormasin deb unga to‘g‘ridan to‘g‘ri qaramaslikka ahd qildim. Biroq oxiri chidolmay qaradim — qarashim bilan u darhol yangi hikoyaga o‘tdi.

— Endi senga bir hikoya aytaman, uni faqat eng yaqin do‘stlarim uchun saqlab yuraman, — dedi u.

«Eng yaqin do‘stlarim» degan so‘zlarga urg‘u berganida, men quloq soldim va shunga hamisha shukr qilaman. Ochig‘ini aytsam, bu ma’ruza tufayli kollejni bitirgan 1674 nafar yigit ham o‘shanda quloq solganimdan xursand ekaniga chin dildan minnatdorman. Keksa yo‘lboshchi menga aytdiki, qadim zamonlarda Hind daryosidan uncha uzoq bo‘lmagan joyda Ali Hafiz ismli bir fors yashagan ekan. Uning juda katta yeri, bog‘lari, g‘allazorlari va polizlari bor ekan; foizga bergan puli ham bor ekan. U boy va qanoatli odam ekan. Boy bo‘lgani uchun qanoatli, qanoatli bo‘lgani uchun boy ekan. Bir kuni bu keksa fors dehqonining huzuriga Sharqning donishmandlaridan bo‘lgan keksa bir buddist rohib kelibdi. U o‘choq yoniga o‘tirib, dehqonga dunyomiz qanday yaratilganini so‘zlab beribdi. Aytishicha, bu dunyo bir paytlar shunchaki tuman to‘dasi bo‘lgan ekan; Qodir Egam o‘sha tumanga barmog‘ini tiqib, uni sekin aylantira boshlagan, tezlikni oshira-oshira oxiri tumanni yaxlit olov sharga aylantirgan ekan. Keyin bu shar koinot bo‘ylab dumalab, boshqa tumanlarni yorib o‘tgan, tashqaridagi namni quyultirgan, toki namlik qaynoq sirtiga jala bo‘lib yog‘ib, tashqi po‘stini sovitgan ekan. So‘ng ichki olov po‘stni yorib chiqib, bu ajoyib dunyomizning tog‘-u tepalarini, vodiy-u tekisliklarini hosil qilgan ekan. Agar ichkaridagi erigan massa otilib chiqib juda tez sovisa — granitga, sekinroq sovisa — misga, undan sekinroq — kumushga, yana ham sekinroq — oltinga aylangan, oltindan keyin esa olmos paydo bo‘lgan ekan.

— Olmos — quyosh nurining qotib qolgan tomchisidir, — debdi keksa rohib.

Bu ilmiy jihatdan ham to‘g‘ri: olmos aslida ugleroddan iborat. Rohib Ali Hafizga aytibdiki, agar uning bosh barmog‘idek bitta olmosi bo‘lsa, butun boshli viloyatni sotib olishi mumkin, agar olmos koni bo‘lsa, ulkan boyligi sharofati bilan bolalarini taxtga o‘tqaza olarkan.

Ali Hafiz olmoslar haqida, ularning qanchalik qimmatligi haqida eshitib, o‘sha kechasi kambag‘al odam bo‘lib to‘shagiga yotibdi. U hech narsa yo‘qotmagan edi, lekin qanoatsiz bo‘lgani uchun kambag‘al, kambag‘al bo‘lib qolishdan qo‘rqqani uchun qanoatsiz edi. «Menga olmos koni kerak», dedi u va tun bo‘yi mijja qoqmadi.

Ertalab barvaqt u rohibni izlab topdi. Tajribamdan bilaman, ruhoniyni sahar mahali uyg‘otsang, juda jahli chiqadi. Ali Hafiz keksa rohibni shirin uyqusidan turtib uyg‘otib, so‘radi:

— Menga ayting-chi, olmosni qayerdan topsam bo‘ladi?

— Olmos? Olmosni nima qilasan?

— Juda-juda boy bo‘lmoqchiman.

— Unday bo‘lsa, borib top. Qiladigan ishing shu: borib topasan, bo‘ldi, olmos seniki.

— Lekin qayerga borishni bilmayman-da.

— Agar baland tog‘lar orasidan oqib o‘tadigan, oppoq qumlar ustidan oqadigan daryo topsang, o‘sha oq qumlarda albatta olmos bo‘ladi.

— Bunaqa daryo borligiga ishonmayman.

— E, bor, ko‘p ular. Faqat borib topishing kerak, xolos.

— Boraman, — dedi Ali Hafiz.

Shunday qilib, u yerini sotdi, pulini yig‘di, oilasini qo‘shnisiga omonat qoldirib, olmos izlab yo‘lga chiqdi. Izlanishni — menimcha, juda to‘g‘ri qilib — Oy tog‘laridan boshladi. Keyin Falastinga o‘tdi, so‘ng Yevropa bo‘ylab kezdi va nihoyat, puli tugab, jul-jul kiyimda, xor-zor va qashshoq holda Ispaniyadagi Barselona ko‘rfazi sohilida turar ekan, Gerakl ustunlari orasidan ulkan to‘lqin bostirib keldi. Iztirob chekkan, holdan toygan bechora o‘zini shu to‘lqinga tashlash vasvasasiga qarshi tura olmadi va ko‘pikli to‘lqin ostida g‘oyib bo‘ldi — bu dunyoda boshqa qaytib chiqmadi.

Keksa yo‘lboshchi bu g‘oyat qayg‘uli hikoyani aytib bo‘lgach, men minib borayotgan tuyani to‘xtatdi va boshqa tuyadan tushib ketayotgan yukni to‘g‘rilash uchun orqaga ketdi. U yo‘qligida hikoya ustida o‘ylashga fursat topdim. O‘zimga o‘zim: «Nega u bu hikoyani „eng yaqin do‘stlari“ uchun saqlab yurarkan?» dedim. Uning na boshi, na o‘rtasi, na oxiri bor edi — hech narsasi yo‘qdek tuyuldi. Umrimda birinchi marta qahramoni birinchi bobdayoq halok bo‘ladigan hikoya eshitgan edim. Menda hikoyaning faqat bitta bobi bor edi, qahramon esa o‘lgan edi.

Yo‘lboshchi qaytib kelib, tuyamning nuxtasini qo‘liga olgach, go‘yo hech qanday uzilish bo‘lmagandek, hikoyaning ikkinchi bobiga o‘tib ketdi. Ali Hafizning yerini sotib olgan odam bir kuni tuyasini sug‘orish uchun bog‘ga olib kiribdi. Tuya tumshug‘ini bog‘dagi sayoz ariq suviga tiqqanda, yangi xo‘jayin ariqning oq qumlari orasida g‘alati yarqirashni ko‘ribdi. U qumdan kamalakning barcha ranglarida tovlanadigan, ichida nur ko‘zi bor qora toshni olibdi. Toshni uyga olib kirib, o‘choq tepasidagi tokchaga qo‘yibdi-yu, butunlay unutib yuboribdi.

Bir necha kundan keyin o‘sha keksa rohib Ali Hafizning o‘rnidagi odamni ziyorat qilgani kelibdi. Mehmonxona eshigini ochishi bilan tokchadagi yarqirashni ko‘rib, unga yugurib boribdi-da, qichqirib yuboribdi:

— Bu olmos-ku! Ali Hafiz qaytib keldimi?

— Yo‘q, Ali Hafiz qaytgani yo‘q, bu olmos ham emas. Bu shunchaki o‘zimizning bog‘dan topgan toshimiz.

— Men senga aytyapman, olmosni ko‘rganimda taniyman. Bu aniq olmos! — debdi rohib.

Shunda ular birga eski bog‘ga yugurib chiqib, barmoqlari bilan oq qumni titkilay boshlabdilar — va ne ko‘z bilan ko‘rsinlarki, qumdan birinchisidan ham chiroyliroq va qimmatliroq toshlar chiqa boshlabdi.

— Mana shunday qilib, — dedi menga yo‘lboshchi (do‘stlar, bu tarixan ham haqiqat), — Golkonda olmos koni ochilgan. Bu insoniyat tarixidagi eng ajoyib olmos koni bo‘lib, hatto Kimberlini ham ortda qoldiradi. Angliya va Rossiya toj durlari ichidagi dunyodagi eng katta olmoslar — «Kohinur» va «Orlov» ham o‘sha kondan chiqqan.

Keksa arab yo‘lboshchi hikoyasining ikkinchi bobini aytib bo‘lgach, xulosaga diqqatimni tortish uchun yana qalpog‘ini yechib, havoda aylantirdi. Bu arab yo‘lboshchilarning hikoyalarida doim xulosa — hikmat bo‘ladi. Qalpog‘ini silkitar ekan, u menga dedi:

— Agar Ali Hafiz uyida qolib, o‘z yerto‘lasini, o‘z bug‘doyzori ostini yoki o‘z bog‘ini qaziganida, begona yurtda xorlik, ochlik va o‘z joniga qasd qilish o‘rniga «olmos to‘la dalalar»ga ega bo‘lardi. Chunki o‘sha eski yerning har bir tanobidan, ha, har bir kurak tuprog‘idan keyinchalik shohlarning tojlarini bezagan javohirlar chiqdi.

U hikoyasiga xulosani qo‘shgach, nega uni «eng yaqin do‘stlari» uchun saqlaganini tushundim. Ammo tushunganimni unga aytmadim. Bu ayyor qariyaning advokatlardek aylanib gapirish usuli edi: to‘g‘ridan to‘g‘ri aytishga jur’at qilmagan narsani bilvosita aytmoqchi edi, ya’ni «uning shaxsiy fikricha, ayni paytda Dajla bo‘ylab sayohat qilayotgan bir yigit Amerikadagi uyida o‘tirsa yaxshiroq bo‘lardi». Men buni tushunganimni bildirmadim, lekin uning hikoyasi menga boshqa bir voqeani eslatganini aytdim va darhol uni so‘zlab berdim. O‘ylaymanki, sizga ham aytib beraman.

Unga 1847-yilda Kaliforniyada fermasi bo‘lgan bir odam haqida gapirib berdim. U janubiy Kaliforniyada oltin topilganini eshitib, oltinga ishtiyoq bilan fermasini polkovnik Satterga sotib yubordi-yu, yo‘lga chiqdi va qaytib kelmadi. Polkovnik Satter o‘sha fermadan oqib o‘tadigan soy bo‘yiga tegirmon qurdi. Bir kuni uning kichkina qizi tegirmon ariqchasidan ho‘l qum olib kelib, o‘choq oldida barmoqlari orasidan elab o‘ynayotgan edi, shunda bir mehmon o‘sha to‘kilayotgan qumda Kaliforniyada topilgan ilk haqiqiy oltin zarralarining yaltirashini ko‘rib qoldi. Fermaning avvalgi egasi oltin istagan edi va uni shunchaki qo‘l uzatib ola bilardi. Darhaqiqat, o‘shandan beri bir necha tanobdan o‘ttiz sakkiz million dollarlik oltin olindi. Taxminan sakkiz yil oldin men bu ma’ruzani o‘sha ferma o‘rnida qad ko‘targan shaharda o‘qidim va menga aytishdiki, uning uchdan bir qismi egasi yillar davomida uxlasa ham, uyg‘oq bo‘lsa ham, har o‘n besh daqiqada bir yuz yigirma dollarlik oltin olib turgan ekan — yana soliqsiz! Siz bilan biz ham bunday daromaddan xursand bo‘lardik.

Ammo bundan ham yaxshiroq misol shu yerda, Pensilvaniyamizda yuz bergan. Pensilvaniyada bir odam yashagan, uning fermasi bor edi va u fermasi bilan men Pensilvaniyada ferma egasi bo‘lsam qiladigan ishni qildi — sotdi. Lekin sotishdan oldin u Kanadada neft savdosi bilan shug‘ullanayotgan amakivachchasiga yer moyi yig‘uvchi bo‘lib ishga kirishga qaror qildi — bu qit’ada neft birinchi bo‘lib aynan Kanadada topilgan edi. O‘sha ilk paytlarda uni oqib turgan soylardan cho‘mich bilan olishardi. Shunday qilib, pensilvaniyalik dehqon amakivachchasiga xat yozib, ish so‘radi. Ko‘ryapsizmi, do‘stlar, bu dehqon unchalik ahmoq emas edi. Yo‘q, unday emas edi. U boshqa ish topmaguncha fermasini tashlab ketmadi. Yulduzlar yoritib turgan barcha soddalar ichida bir ishni topmay turib, ikkinchisini tashlab ketadigan odamdan battarini bilmayman. Amakivachchasi javob yozdi: «Seni ishga ololmayman, chunki sen neft ishidan hech narsa bilmaysan».

Shunda keksa dehqon: «Bilib olaman», dedi va tahsinga sazovor g‘ayrat bilan butun sohani o‘rganishga kirishdi. U Yaratilishning ikkinchi kunidan, ya’ni dunyo qalin va boy o‘simliklar bilan qoplangan, keyinchalik ular ko‘mir qatlamlariga aylangan zamonlardan boshladi. O‘sha boy ko‘mir qatlamlaridan sizib chiqqan suyuqlik qazib olishga arziydigan yer moyini berishini va u buloqlar bilan birga yer yuziga qanday chiqishini aniqlaguncha o‘rgandi. Uning qanday ko‘rinishini, hidini, ta’mini va qanday tozalanishini bilib olguncha o‘qidi. Endi u amakivachchasiga yozdi: «Neft ishini tushunaman». Amakivachchasi javob berdi: «Yaxshi, kelaver».

Shunday qilib, u fermasini, okrug daftaridagi yozuvga ko‘ra, 833 dollarga sotdi. U endigina ketgan ham ediki, yerni sotib olgan odam mollarni sug‘orish ishini yo‘lga qo‘ygani chiqdi. Qarasa, avvalgi egasi yillar oldin ombor ortidagi soyning ko‘ndalangiga, suv yuziga bir necha dyuym botirib, qirrasi bilan bir taxta o‘rnatib qo‘yibdi. Soyga qiya qilib qo‘yilgan bu taxtaning vazifasi mollar tumshug‘ini tiqmaydigan qo‘rqinchli ko‘rinishdagi qatlamni narigi qirg‘oqqa surib yuborish edi. Taxta bu qatlamni bir chetga surgani uchun mollar pastroqdan suv ichardi. Shunday qilib, Kanadaga ketgan o‘sha odam yigirma uch yil davomida o‘z qo‘li bilan yer moyi oqimini to‘sib kelgan ekan. O‘n yildan keyin Pensilvaniya shtatining geologlari bu konning shtatimiz uchun yuz million dollar qiymatga ega ekanini e’lon qilishdi, to‘rt yil oldin esa geologimiz uni ming million dollarga baholadi. Bugun Titusvil shahri turgan yerning va Pleasantvil vodiylarining egasi bu sohani Yaratilishning ikkinchi kunidan to hozirgacha o‘rgangan edi. Hamma narsani bilib olguncha o‘qigan edi, shunga qaramay, aytishlaricha, butun yerini 833 dollarga sotib yuborgan.

Lekin menga yana bir misol kerak. Uni Massachusetsda topdim va topganimdan afsusdaman, chunki men o‘sha shtatdanman. Massachusetslik bu yigit fikrimning yana bir qirrasini ochib beradi. U Yel kollejiga borib, kon va kon ishini o‘rgandi va kon muhandisligida shunchalik mohir bo‘ldiki, universitet rahbariyati uni sinfdoshlaridan ortda qolayotgan talabalarga dars berishga yolladi. Bitiruv yilida u bu ish uchun haftasiga 15 dollar oldi. U bitirgach, maoshini haftasiga 15 dollardan 45 dollarga oshirishdi va professorlik lavozimini taklif qilishdi — shunda u darhol onasining oldiga uyga jo‘nadi.

Agar o‘sha yigitning maoshini 15 dollardan 15 dollar-u 60 sentga oshirishganda, u qolib, lavozimidan faxrlanib yurgan bo‘lardi. Ammo birdaniga 45 dollarga ko‘tarishganda, u dedi:

— Oyi, men haftasiga 45 dollarga ishlamayman. Meningdek miyasi bor odamning haftasiga 45 dollarga ishlashini qarang-a! Kelinglar, Kaliforniyaga borib, oltin va kumush konlariga qoziq qoqamiz-da, juda boy bo‘lib ketamiz.

— Charli, baxtli bo‘lish boy bo‘lish bilan barobar-ku, — dedi onasi.

— Ha, — dedi Charli, — lekin ham boy, ham baxtli bo‘lgan yaxshiroq-da.

Ikkalasi ham haq edi. U yolg‘iz o‘g‘il, onasi esa beva bo‘lgani uchun, tabiiyki, uning aytgani bo‘ldi. Doim shunday bo‘ladi.

Ular Massachusetsdagi mol-mulkini sotib, Kaliforniya o‘rniga Viskonsinga ketishdi. U yerda yigit «Superior» mis qazib olish kompaniyasiga yana haftasiga 15 dollarga ishga kirdi, faqat shartnomaga kompaniya uchun topadigan har qanday kondan ulushi bo‘lishi haqida band qo‘shdi. Uning biror kon topganiga ishonmayman. Undan keyin xabar eshitmadim. Nima bo‘lganini, kon topgan-topmaganini bilmayman, lekin topmagan bo‘lsa kerak.

Ammo voqeaning narigi uchini bilaman. U ota-bobosining uyidan endigina chiqib ketgan ham ediki, yangi xo‘jayin kartoshka kovlagani chiqdi. Yerni sotib olganida kartoshka allaqachon yerda o‘sib yotgan edi. Keksa dehqon bir savat kartoshkani ko‘tarib kelayotganida savat tosh devorning ikki uchi orasiga qisilib qoldi. Bilasizmi, Massachusetsda fermalarimizning deyarli hammasi tosh devor bilan o‘ralgan. U yerda toshlarni qo‘yishga joy bo‘lishi uchun darvoza o‘rnini juda tejab qilishga majbursan. Savat qattiq qisilib qolgach, dehqon uni yerga qo‘yib, u tomondan sudrab, bu tomondan tortdi; shunda darvozaning yonginasida, tosh devorning yuqori tashqi burchagida sakkiz dyuymli to‘rtburchak sof kumush yombini ko‘rib qoldi. Bu masala haqida shunchalik ko‘p bilgan, haftasiga 45 dollarga ishlashni or bilgan o‘sha kon va mineralogiya professori uyni sotayotganda savdolashib aynan shu kumush ustida o‘tirgan edi. U shu uyda tug‘ilgan, shu yerda o‘sgan, bu toshning yonidan necha bor o‘tib, yengi bilan ishqalab, toki u yuzini aks ettiradigan darajada yaltiratib yuborgan edi. Tosh go‘yo: «Mana, yuz ming dollar shu yerda yotibdi, olaver!» deyotgandek edi. Ammo u olmadi. Bu Massachusetsning Nyuberiport shahridagi uyda edi; uning nazarida u yerda kumush yo‘q edi — kumush allaqayoqda, qayerdaligini o‘zi ham bilmasdi, lekin qayerdadir boshqa joyda edi. Holbuki u mineralogiya professori edi!

Do‘stlarim, bu xato juda keng tarqalgan, unga kulishga haqqimiz bormi? Men ko‘pincha u yigitning taqdiri nima bo‘lganini o‘ylayman. Bilmayman, lekin bir taxmin qilaman. Taxminimcha, u bugun kechqurun do‘stlari davrasida o‘choq boshida o‘tirib, ularga shunday deyapti: «Filadelfiyada yashaydigan Konuell degan odamni bilasizlarmi?» — «Ha, eshitganmiz». — «Filadelfiyadagi Jons degan odamni-chi?» — «Uni ham eshitganmiz».

Keyin u qotib-qotib kuladi-da, do‘stlariga deydi: «Ular ham xuddi men qilgan ishni qilishgan, aynan o‘zini!» Hazilning bor nashidasi shu yerda buziladi, chunki siz bilan biz ham u qilgan ishni qilganmiz. Biz bu yerda o‘tirib undan kulayotgan bo‘lsak, uning u yerda o‘tirib bizdan kulishga haqqi ko‘proq. Bilaman, men ham xuddi shunday xatolarga yo‘l qo‘yganman.

Bugun kechqurun bu yerga kelib, zalga qarar ekanman, ellik yil davomida doim ko‘rib kelganimni yana ko‘ryapman — aynan shu xatoni takrorlayotgan odamlarni. Ko‘pincha yoshlarni ko‘rishni istayman. Qani endi bugun bu zal o‘rta va boshlang‘ich maktab o‘quvchilari bilan to‘lgan bo‘lsa-yu, men ular bilan gaplashsam! Chunki ular eng ta’sirchan: hali biz kabi xurofotlarga o‘ralib ulgurmagan, buzolmaydigan odatlarga o‘rganmagan, biz kabi muvaffaqiyatsizliklarga uchramagan. Shunday bo‘lsa-da, qo‘limdagi bor «material» bilan imkonim boricha harakat qilaman. Sizga aytamanki, aynan hozir yashab turgan joyingizda, Filadelfiyada sizning «olmos to‘la dalalaringiz» bor. «E, — deysiz, — agar shu yerda „olmos dalalari“ bor deb o‘ylasangiz, shahringizni unchalik bilmas ekansiz».

Men gazetadagi Shimoliy Karolinada olmos topgan bir yigit haqidagi xabarga juda qiziqib qoldim. Bu hozirgacha topilgan eng sof olmoslardan biri edi va o‘sha atrofda undan oldin ham bir nechtasi topilgan edi. Men taniqli bir mineralogiya professorining oldiga borib, bu olmoslar qayerdan kelgan deb o‘ylashini so‘radim. Professor qit’amizning geologik tuzilishi xaritasini olib, izini chizib chiqdi. Uning aytishicha, olmosli qatlam yo g‘arbga qarab Ogayo va Missisipi orqali o‘tgan, yo ehtimoli kattaroq — sharqqa qarab Virjiniya orqali Atlantika okeani sohili bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilgan. Olmoslar u yerda bo‘lgani aniq, chunki ular topilib sotildi; ular muzlik davrida qayerdandir shimoldan oqib kelgan. Endi kim ayta oladi, Filadelfiyada burg‘u bilan yerni qazib ketayotgan biror kishi bu yerda ham olmos konining izini topmaydi deb? Ey do‘stlar! Siz dunyodagi eng katta olmos konlaridan birining ustida o‘tirmaganingizni ayta olmaysiz.

Lekin bu misol faqat fikrimni ko‘rsatish uchun, xolos. Fikrim shuki: agar so‘zma-so‘z ma’noda olmos koningiz bo‘lmasa ham, olmos sizga beradigan hamma narsa sizda bor.

Yana aytaman: boyish, katta boylikka erishish imkoniyati shu yerda, Filadelfiyada, hozir, bugun kechqurun meni tinglayotgan deyarli har bir erkak va ayolning qo‘l yetadigan joyida turibdi va men aytayotganimni aynan nazarda tutyapman. Men bu minbarga sizga nimanidir yod aytib berish uchun chiqqanim yo‘q. Men Xudo oldida haqiqat deb bilganimni aytish uchun keldim. Agar umrim yillari menga sog‘lom aql bergan bo‘lsa, haq ekanimni bilaman: bu yerda o‘tirgan, balki bugungi ma’ruzaga chipta olish ham qiyin bo‘lgan erkak va ayollarning qo‘li yetadigan joyda «olmos to‘la dalalar» — katta boylik orttirish imkoniyatlari bor. Yer yuzida bugungi Filadelfiyadan qulayroq joy hech qachon bo‘lmagan va dunyo tarixida sarmoyasiz kambag‘al odamning tez va halol boyish imkoniyati hozir shahrimizdagidek katta bo‘lgan emas. Bu haqiqat deyapman va uni shunday qabul qilishingizni istayman; agar men bu yerga shunchaki nimadir aytib berish uchun kelgan deb o‘ylasangiz, kelmaganim yaxshiroq edi. Bunday gaplarga sarflaydigan vaqtim yo‘q. Men faqat ishonganimni aytaman va agar bugun aytganlarim tufayli orangizdan kimdir boyimasa, vaqtim behuda ketgan bo‘ladi.