Zinadan qanday tushgani, ko‘chaga qanday chiqqani — bularning hech birini Akakiy Akakiyevich endi eslay olmasdi. Qo‘l-oyog‘ini sezmasdi. Umrida hali biror general uni bunchalik qattiq tanbeh berib, it ta’zirini bermagan edi, ustiga-ustak begona general. U ko‘chalarda hushtak chalib esayotgan bo‘ron ichida og‘zini ochgancha, yo‘lkadan adashib-uloqib borardi; shamol, Peterburg odaticha, unga to‘rt tomondan, barcha tor ko‘chalardan esardi. Bir zumda tomog‘ini shamollatib oldi va uyigacha bir og‘iz ham so‘z aytolmagan holda zo‘rg‘a yetib bordi; butun badani shishib, to‘shakka yiqildi. Munosib tanbeh ba’zan shunchalik kuchli bo‘ladi!

Ertasigayoq kuchli isitma boshlandi. Peterburg iqlimining saxovatli ko‘magi tufayli kasallik kutilganidan ham tezroq avj oldi. Doktor kelib, tomirini ushlab ko‘rgach, kasal tibbiyotning xayrli yordamisiz qolmasin deb, faqat bir issiq malham buyurishdan boshqa chora topa olmadi; shu bilan birga, darhol bir yarim kundan keyin muqarrar ajal kelishini e’lon qildi. Keyin uy bekasiga o‘girilib: «Siz esa, onaxon, vaqtni bekorga ketkazmang, unga hozirning o‘zidayoq qarag‘ay tobut buyurtiring, chunki eman tobut unga qimmatlik qiladi», — dedi. Akakiy Akakiyevich o‘zi uchun bu halokatli so‘zlarni eshitdimi, eshitgan bo‘lsa ham, ular unga larzaga soluvchi ta’sir qildimi, u o‘zining sho‘rlik hayotiga achindimi — bularning hech biri ma’lum emas, chunki u butun vaqt alahlab, isitma ichida yotdi.

Ko‘z oldida biri-biridan g‘alati manzaralar to‘xtovsiz namoyon bo‘lardi: goh u Petrovichni ko‘rib, unga o‘g‘rilar uchun allaqanday tuzoqlari bor shinel buyurtma qilar — o‘g‘rilar esa unga to‘xtovsiz karavot tagida yotgandek tuyulardi, — va har daqiqada uy bekasini chaqirib, hatto ko‘rpasi tagidan ham bitta o‘g‘rini sudrab chiqarishni so‘rardi; goh nega oldida eski kapoti osilib turibdi, uning axir yangi shineli bor-ku, deb so‘rardi; goh unga general oldida turib, munosib tanbehni tinglayotgandek va «Aybdorman, janobi oliylari!» deb takrorlayotgandek tuyulardi; goh, nihoyat, hatto shakkoklik qilib, eng dahshatli so‘zlarni aytardi — shundayki, kampir uy bekasi umrida undan bunaqa gap eshitmagani uchun hatto cho‘qinib qo‘yardi, ayniqsa bu so‘zlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri «janobi oliylari» degan so‘zdan keyin kelar edi. So‘ngra u butunlay ma’nosiz gaplarni gapirdi, hech narsani tushunib bo‘lmasdi; faqat shuni ko‘rish mumkin ediki, tartibsiz so‘zlar va fikrlar bir xil shinel atrofida aylanardi.

Nihoyat, bechora Akakiy Akakiyevich jon berdi. Na xonasini, na buyumlarini muhrlashdi, chunki, birinchidan, merosxo‘rlari yo‘q edi, ikkinchidan, meros juda oz qolgan edi, chunonchi: bir dasta g‘oz pati, bir dasta oq davlat qog‘ozi, uch juft paypoq, shimidan uzilib tushgan ikki-uchta tugma va o‘quvchiga allaqachon ma’lum bo‘lgan kapot. Bularning hammasi kimga tekkani — xudo biladi: bu bilan, tan olaman, hatto ushbu qissani hikoya qiluvchi ham qiziqmadi. Akakiy Akakiyevichni olib borib dafn etishdi. Va Peterburg Akakiy Akakiyevichsiz qoldi — go‘yo u bu shaharda hech qachon bo‘lmagandek.

G‘oyib bo‘ldi, yo‘q bo‘ldi bir jon — hech kim himoya qilmagan, hech kimga aziz bo‘lmagan, hech kimni qiziqtirmagan, hatto oddiy pashshani ham ignaga sanchib, mikroskop ostida ko‘rishni qo‘ldan bermaydigan tabiatshunosning ham e’tiborini tortmagan bir jon; idoradagi masxaralarga itoatkorona chidagan va hech qanday favqulodda ish qilmay go‘rga kirgan, ammo shunga qaramay, umrining eng so‘nggida bo‘lsa-da, shinel qiyofasida bir yorug‘ mehmon lop etib ko‘rinib, sho‘rlik hayotini bir lahza jonlantirgan, keyin esa xuddi podsholar va dunyo hukmdorlari boshiga tushganidek, boshiga chidab bo‘lmas baxtsizlik yog‘ilgan bir jon...

O‘limidan bir necha kun keyin departamentdan uning kvartirasiga qorovul yuborildi: darhol kelsin, boshliq talab qilyapti, deb. Ammo qorovul quruq qaytishga majbur bo‘ldi va endi u kela olmasligini ma’lum qildi. «Nega?» degan savolga esa: «Shunchaki, u o‘lib qolibdi, to‘rt kun bo‘ldi dafn qilishganiga», — deb javob berdi. Departamentda Akakiy Akakiyevichning o‘limini shu tariqa bilib qolishdi va ertasigayoq uning o‘rnida yangi amaldor o‘tirardi — bo‘yi ancha baland, harflarni endi u qadar to‘g‘ri xat bilan emas, ancha qiyshiq va yonboshlatib yozadigan bir amaldor.

Ammo Akakiy Akakiyevich haqida gap shu bilan tugamaganini, unga o‘limidan keyin, go‘yo hech kim payqamagan hayoti uchun mukofot sifatida, yana bir necha kun shov-shuv bilan yashash nasib etganini kim ham o‘ylabdi deysiz? Biroq shunday bo‘ldi va bizning bechora hikoyamiz kutilmaganda g‘aroyib yakun topadi.

Peterburg bo‘ylab birdan mish-mish tarqaldi: Kalinkin ko‘prigi yonida va undan ancha narida tunlari allaqanday o‘g‘irlangan shinelni qidirib yurgan amaldor qiyofasidagi bir o‘lik paydo bo‘layotgan emish va o‘sha o‘g‘irlangan shinel bahonasida unvon-martabasini surishtirmay, hammaning yelkasidan har qanday shinelni sidirib olayotgan emish: mushuk mo‘ynali, qunduz mo‘ynali, paxtali, yenot, tulki, ayiq po‘stinlarni — xullas, odamlar o‘z terisini yopish uchun o‘ylab topgan har qanday mo‘yna va terini.

Departament amaldorlaridan biri o‘likni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan va uni darhol Akakiy Akakiyevich deb tanigan; ammo bu unga shunday dahshat solganki, u bor kuchi bilan qocha boshlagan va shuning uchun yaxshilab ko‘ra olmagan, faqat u uzoqdan barmog‘i bilan po‘pisa qilganini ko‘rgan. Har tomondan to‘xtovsiz shikoyatlar kela boshladi: tunda shinellarni sidirib olishlari tufayli titulyar maslahatchilarning-ku mayli-ya, hatto maxfiy maslahatchilarning ham yelka va orqalari qattiq shamollashga duchor bo‘lmoqda, deb.

Politsiyada o‘likni har qanday yo‘l bilan, tirikmi-o‘likmi, tutib olib, boshqalarga ibrat bo‘lsin deb eng shafqatsiz tarzda jazolash haqida farmoyish berildi va bunga sal qoldi hamki erishilmadi. Aynan Kiryushkin tor ko‘chasidagi allaqaysi mavzening budkachi qorovuli jinoyat sodir etilayotgan joyning o‘zida, o‘z davrida nay chalib yurgan bir iste’fodagi musiqachining tukli movut shinelini sidirib olmoqchi bo‘lib turganda, o‘likni yoqasidan mahkam ushlab olgan edi. Yoqasidan ushlab olgach, u qichqirib yana ikki o‘rtog‘ini chaqirdi va ularga uni ushlab turishni topshirdi, o‘zi esa umri davomida olti marta sovuq urgan burnini bir oz tetiklashtirish uchun etigi qo‘njidan nos qutichasini olgani bir daqiqaga engashdi; biroq nos, aftidan, hatto o‘lik ham chiday olmaydigan xilidan ekan. Qorovul barmog‘i bilan o‘ng burun teshigini berkitib, chap teshigi bilan yarim hovuch nosni tortib ulgurmasdanoq, o‘lik shunday qattiq aksirdiki, uchalasining ko‘zlariga butunlay sachratib yubordi. Ular ko‘zlarini artish uchun mushtlarini ko‘targuncha, o‘likdan nom-nishon qolmadi — hatto u chindan ham ularning qo‘lida bo‘lganmidi-yo‘qmi, buni ham bilmay qolishdi. Shundan beri budkachilar o‘liklardan shunday qo‘rqib qolishdiki, hatto tiriklarni ushlashdan ham cho‘chiydigan bo‘lishdi va faqat uzoqdan: «Hoy, sen, o‘z yo‘lingdan ketaver!» — deb baqirib qo‘yishardi. O‘lik amaldor esa endi hatto Kalinkin ko‘prigining narigi tomonida ham paydo bo‘la boshladi va barcha qo‘rqoq odamlarga katta vahima soldi.

Biroq biz Muhim shaxsni butunlay unutib qo‘ydik — aslida esa, deyarli u bu, aytgancha, butunlay haqiqiy voqeaning g‘aroyib tus olishiga sababchi bo‘lgan edi. Avvalo, adolat yuzasidan shuni aytish kerakki, Muhim shaxs bechora, tanbeh yeb tit-pit bo‘lgan Akakiy Akakiyevich chiqib ketganidan ko‘p o‘tmay, qandaydir afsusga o‘xshash narsa his qildi. Rahm-shafqat unga begona emas edi; uning yuragi ko‘p yaxshi tuyg‘ularga ochiq edi, garchi unvon ularning yuzaga chiqishiga juda tez-tez xalaqit bersa-da. Mehmon og‘aynisi kabinetidan chiqib ketishi bilanoq, u hatto bechora Akakiy Akakiyevich haqida o‘ylanib qoldi. Shundan beri deyarli har kuni ko‘z oldiga mansab tanbehiga chiday olmagan rangpar Akakiy Akakiyevich kelaverdi. U haqdagi o‘y uni shu darajada bezovta qildiki, bir haftadan keyin hatto uning holidan xabar olish, haqiqatan ham unga biror narsa bilan yordam berib bo‘lmasmikan, bilish uchun uning oldiga amaldor yuborishga qaror qildi. Akakiy Akakiyevich isitmadan to‘satdan vafot etganini aytishganda esa, u hatto lol qoldi, vijdoni uni qiynadi va kun bo‘yi kayfiyati buzuq yurdi.

Bir oz ko‘ngil yozish va yoqimsiz taassurotni unutish maqsadida u kechqurun og‘aynilaridan birinikiga bordi. U yerda odobli davra yig‘ilgan edi, eng yaxshisi esa — hamma deyarli bir xil unvonda edi, shuning uchun u hech narsa bilan bog‘lanib qolmadi. Bu uning ruhiyatiga ajoyib ta’sir qildi. U yozilib ketdi, suhbatda yoqimli, xushmuomala bo‘ldi — xullas, kechani juda yoqimli o‘tkazdi. Kechki ovqatda ikki qadahcha shampan ichdi — bu, ma’lumki, xushchaqchaqlik borasida yomon ta’sir qilmaydigan vosita. Shampan unda turli favqulodda ishlarga moyillik uyg‘otdi, chunonchi: u hali uyga ketmay, bir tanish xonim — Karolina Ivanovnanikiga kirib o‘tishga qaror qildi. Bu xonim, shekilli, nemis zotidan bo‘lib, u unga nisbatan butunlay do‘stona munosabatda edi.

Shuni aytish kerakki, Muhim shaxs endi yosh emas, yaxshi er, hurmatli oila boshlig‘i edi. Ikki o‘g‘li — biri allaqachon idorada xizmat qilardi — va burni sal qayrilgan, ammo chiroyli, o‘n olti yashar dilbar qizi har kuni kelib uning qo‘lini o‘pishar va: «Bonjur, papa», — deyishardi. Hali ancha tetik va sira ham xunuk bo‘lmagan rafiqasi avval unga o‘z qo‘lini o‘pishga berar, so‘ng qo‘lini teskari o‘girib, uning qo‘lini o‘pardi. Ammo Muhim shaxs, garchi uydagi oilaviy erkalashlardan butunlay mamnun bo‘lsa-da, do‘stona munosabatlar uchun shaharning boshqa qismida bir dugona tutishni munosib deb topgan edi. Bu dugona uning xotinidan sira ham yaxshiroq ham, yoshroq ham emas edi; ammo dunyoda shunday jumboqlar bo‘lib turadi, ularni muhokama qilish esa bizning ishimiz emas.

Xullas, Muhim shaxs zinadan tushdi, chanaga o‘tirdi va aravakashga: «Karolina Ivanovnanikiga!» — dedi, o‘zi esa issiq shineliga juda hashamatli o‘ralib, rus odami uchun undan yaxshisini o‘ylab topib bo‘lmaydigan o‘sha yoqimli holatda qoldi — ya’ni o‘zing hech narsa haqida o‘ylamaysan, fikrlar esa o‘z-o‘zidan, biri biridan yoqimliroq bo‘lib boshingga kirib kelaveradi, ularning ortidan quvib, qidirib yurishga ham hojat qoldirmaydi. Mamnun holda u o‘tgan kechaning barcha quvnoq lahzalarini, kichik davrani qotib-qotib kuldirgan barcha so‘zlarini sekin eslardi; ko‘plarini hatto past ovozda takrorlab ko‘rdi va ular hamon avvalgidek kulgili ekanini topdi, shuning uchun o‘zi ham chin dildan kulib qo‘yayotgani ajablanarli emas edi.

Ammo ba’zan unga shiddatli shamol xalaqit berardi: u birdan xudo biladi qayerdan va kim biladi qanday sabab bilan otilib chiqib, yuziga tig‘dek urilar, unga qor parchalarini otar, shinel yoqasini yelkandek shishirar yoki birdan g‘ayritabiiy kuch bilan uni boshiga tashlab, undan chiqib olish uchun abadiy tashvish tug‘dirardi. Birdan Muhim shaxs kimdir uni yoqasidan juda mahkam ushlab olganini sezdi. O‘girilib qarab, u eskirgan, uzoq kiyilgan vitsmundirdagi pakana bir odamni ko‘rdi va dahshat bilan uni Akakiy Akakiyevich deb tanidi. Amaldorning yuzi qordek oppoq bo‘lib, xuddi chinakam o‘likning yuzi edi. Ammo o‘likning og‘zi qiyshayib, unga go‘r hidini dahshatli ufurib, quyidagi so‘zlarni aytganini ko‘rganda, Muhim shaxsning dahshati har qanday chegaradan oshib ketdi:

— A! Ana, nihoyat sen! Nihoyat seni haligi... yoqangdan ushladim! Menga aynan sening shineling kerak! Meniki uchun qayg‘urmading, ustiga-ustak tanbeh ham berding — endi o‘zingnikini ber!

Bechora Muhim shaxs sal qoldi o‘lib qolishiga. Idorada va umuman quyidagilar oldida u qanchalik qattiqqo‘l bo‘lmasin, uning birgina mardona qiyofasi va gavdasiga qarab har kim: «Voy, qanday xarakter!» — desa ham, bu yerda u polvon qiyofali juda ko‘p odamlar singari shunday qo‘rquvni his qildiki, hatto biror kasallik xuruji tutib qolmasmikan, deb bejiz cho‘chimadi. U hatto shinelini yelkasidan o‘zi shosha-pisha yechib tashladi va aravakashga o‘zinikiga o‘xshamagan ovozda qichqirdi:

— Uyga, bor kuching bilan hayda!

Aravakash odatda hal qiluvchi daqiqalarda aytiladigan, ba’zan esa undan ancha ta’sirliroq narsa bilan birga keladigan ovozni eshitib, har ehtimolga qarshi boshini yelkalari orasiga tiqdi, qamchisini siltadi va o‘qdek uchib ketdi. Olti daqiqa-yu bir oz o‘tar-o‘tmas Muhim shaxs o‘z uyining ayvoni oldida edi. Rangi oqargan, qo‘rqib ketgan va shinelsiz holda Karolina Ivanovnanikiga emas, o‘z uyiga keldi, xonasigacha zo‘rg‘a sudralib bordi va tunni juda katta parishonlikda o‘tkazdi — shunday ediki, ertasi kuni ertalab choy ustida qizi unga ochiqchasiga: «Bugun rangingiz butunlay oqarib ketibdi, papa», — dedi. Ammo papa jim turdi va u bilan nima bo‘lgani, qayerda bo‘lgani va qayerga bormoqchi bo‘lgani haqida hech kimga bir og‘iz ham so‘z aytmadi.

Bu voqea unga kuchli ta’sir qildi. U hatto qo‘l ostidagilarga: «Qanday jur’at etasiz, oldingizda kim turganini tushunasizmi?» — deb ancha kam aytadigan bo‘ldi; agar aytsa ham, avval gap nimadaligini tinglab olgandan keyingina aytardi. Ammo bundan ham diqqatga sazovori shuki, shundan beri o‘lik amaldorning paydo bo‘lishi butunlay to‘xtadi: aftidan, general shineli unga yelkasiga roppa-rosa tushgan edi; hech bo‘lmasa, endi hech qayerda birovning ustidan shinel sidirib olishgani haqidagi voqealar eshitilmay qoldi.

Biroq ko‘p tirishqoq va g‘amxo‘r odamlar hech tinchlanishni istamas, shaharning chekka qismlarida o‘lik amaldor hali ham ko‘rinib turibdi, deb gapirib yurishardi. Haqiqatan ham, Kolomnadagi bir budkachi qorovul bir uyning orqasidan sharpa chiqqanini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan; ammo tabiatan biroz kuchsiz bo‘lgani uchun — bir safar qaysidir xususiy uydan otilib chiqqan oddiy voyaga yetgan cho‘chqa bolasi uni yiqitib yuborgan, atrofda turgan izvoshchilar qotib-qotib kulishgan, u esa bunday masxara uchun ulardan nos pulini — har biridan bir chaqadan undirib olgan edi, — xullas, kuchsiz bo‘lgani uchun u sharpani to‘xtatishga botinmadi, faqat uning ortidan qorong‘ida ergashib boraverdi. Nihoyat, sharpa birdan orqasiga qaradi-da, to‘xtab:

— Senga nima kerak? — deb so‘radi va tiriklarda ham topilmaydigan bir musht ko‘rsatdi.

— Hech narsa, — dedi qorovul va shu zahoti orqasiga qaytdi.

Biroq sharpaning bo‘yi ancha baland, mo‘ylovlari g‘oyat katta edi va u, aftidan, Obuxov ko‘prigi tomon qadam tashlab, tun qorong‘isida butunlay g‘oyib bo‘ldi.