Petrovichnikiga olib boradigan zinapoya — insof bilan aytish kerakki — butunlay suv, yuvindi bilan moylangan, Peterburg uylarining barcha qora zinapoyalarida doimo hukm suradigan, ko‘zni achishtiradigan o‘sha arog‘ hidiga to‘yingan edi. Shu zinapoyadan ko‘tarilar ekan, Akakiy Akakiyevich Petrovich qancha so‘rarkin, deb o‘ylar va ichida ikki rubldan ortiq bermaslikka ahd qilgan edi. Eshik ochiq edi, chunki uy bekasi allaqanday baliq pishirayotib oshxonani shunday tutunga to‘ldirib yuborgan ediki, hatto suvaraklarning o‘zini ham ko‘rib bo‘lmasdi. Akakiy Akakiyevich oshxonadan hatto bekaning o‘zi ham sezmay qolgan holda o‘tib, nihoyat xonaga kirdi. U yerda Petrovich bo‘yalmagan keng yog‘och stol ustida, xuddi turk poshosidek oyoqlarini tagiga buklab o‘tirardi.

Ish ustida o‘tirgan tikuvchilarning odati bo‘yicha oyoqlari yalang edi. Hammadan oldin Akakiy Akakiyevichga juda tanish bo‘lgan bosh barmoq ko‘zga tashlandi: uning tirnog‘i qandaydir majruh, toshbaqa kosasidek qalin va qattiq edi. Petrovichning bo‘ynida bir o‘ram ipak va ip osilib turar, tizzasida qandaydir eski latta yotardi. U uch daqiqadan beri ipni igna ko‘ziga o‘tkazolmay, shuning uchun qorong‘ilikdan ham, hatto ipning o‘zidan ham juda jahli chiqib, past ovozda to‘ng‘illardi:

— Kirmaysan-a, vahshiy! Jonimni oldingku, la’nati!

Akakiy Akakiyevichga aynan Petrovichning jahli chiqib turgan paytda kelgani yoqmadi: u Petrovichga biror narsa buyurtma qilishni uning biroz kayfi chog‘ bo‘lgan paytda, yoki xotini aytganidek, «sasiq arog‘dan bo‘kib olgan, bir ko‘zli shayton» bo‘lgan paytda yaxshi ko‘rardi. Bunday holatda Petrovich odatda juda bajonidil yon berar, rozi bo‘lar, har gal hatto ta’zim qilib, minnatdorchilik ham bildirardi. To‘g‘ri, keyin xotini kelib, eri mast ekan, shuning uchun arzonga olibdi, deb yig‘lab-siqtardi; lekin bir o‘n tiyinlikni ustiga qo‘shsang bas, ish pishardi.

Hozir esa Petrovich, chamasi, hushyor edi, shuning uchun qaysar, ko‘nmas va shayton biladigan qanaqa narxlarni so‘rashga ishqiboz edi. Akakiy Akakiyevich buni fahmlab, aytishlaricha, orqaga chekinmoqchi ham bo‘ldi, ammo ish boshlanib bo‘lgan edi. Petrovich yolg‘iz ko‘zini qisib, unga tikilib qaradi va Akakiy Akakiyevich beixtiyor:

— Salom, Petrovich! — dedi.

— Assalomu alaykum, taqsir, — dedi Petrovich va Akakiy Akakiyevich qanaqa o‘lja olib kelganini bilmoqchi bo‘lib, ko‘zini qiya qilib uning qo‘llariga qaradi.

— Men senga, Petrovich, haligi...

Shuni bilish kerakki, Akakiy Akakiyevich ko‘pincha old ko‘makchilar, ravishlar va nihoyat, mutlaqo hech qanday ma’no anglatmaydigan yuklamalar bilan gapirardi. Agar ish juda qiyin bo‘lsa, gapni umuman tugatmaslik odati ham bor edi; shuning uchun ko‘pincha so‘zni «Bu, rostdan ham, butunlay haligi...» deb boshlardi-yu, keyin hech narsa bo‘lmasdi, o‘zi ham hammasini aytib bo‘ldim, deb o‘ylab, unutib qo‘yardi.

— Xo‘sh, nima gap? — dedi Petrovich va ayni paytda yolg‘iz ko‘zi bilan uning butun vitsmundirini — yoqasidan tortib yenglarigacha, orqasini, etaklarini, ilgaklarini ko‘zdan kechirdi. Bularning hammasi unga juda tanish edi, chunki o‘zining qo‘l mehnati edi. Tikuvchilarning odati shunaqa: uchrashganda birinchi qiladigan ishi shu.

— Men mana, haligi, Petrovich... shinel, movut... mana ko‘ryapsanmi, boshqa hamma joyi butunlay pishiq, ozgina changlangan, xolos, eskiga o‘xshab ko‘rinadi, aslida esa yangi, faqat bitta joyi ozgina haligi... orqasida, yana mana bu bitta yelkasida ozgina yeyilibdi, mana bu yelkasida ham ozroq — ko‘ryapsanmi, bor-yo‘g‘i shu. Ishi ham ko‘p emas...

Petrovich kapotni olib, avval stol ustiga yoydi, uzoq tikilib qaradi, boshini chayqadi va qo‘lini derazaga cho‘zib, allaqanday generalning surati tushirilgan dumaloq nosqovoqni oldi. Qaysi general ekanini bilib bo‘lmasdi, chunki yuzi turgan joyi barmoq bilan teshib yuborilib, keyin to‘rtburchak qog‘oz parchasi bilan yopishtirib qo‘yilgan edi. Tamaki hidlab olgach, Petrovich kapotni qo‘llarida yoyib, yorug‘likka tutib qaradi va yana boshini chayqadi. Keyin uni astarini tepaga qilib ag‘dardi, yana chayqadi, yana qog‘oz yopishtirilgan generalli qopqoqni ochib, burniga tamaki tiqdi, yopdi, nosqovoqni yashirdi va nihoyat:

— Yo‘q, tuzatib bo‘lmaydi: kiyim yaramay qolibdi! — dedi.

Bu so‘zlarni eshitib, Akakiy Akakiyevichning yuragi «shig‘» etdi.

— Nega bo‘lmaydi, Petrovich? — dedi u deyarli yolvorayotgan boladek ovoz bilan. — Axir faqat yelkalari yeyilgan, xolos, senda biror parcha-purcha bordir-ku...

— Parchasini-ku topsa bo‘ladi, parcha topiladi, — dedi Petrovich, — lekin tikib bo‘lmaydi: matosi butunlay chirib ketgan, igna tekkizsang — tamom, so‘kilib ketaveradi.

— So‘kilsa so‘kilaversin, sen darrov yamoqcha qo‘yasan.

— Yamoqchani qo‘yadigan joyning o‘zi yo‘q, ilashadigan joyi yo‘q, juda eskirib ketgan. Movut degan nomi bor, xolos, shamol essa — to‘zg‘ib ketadi.

— Mayli, baribir mahkamlab qo‘y. Axir qanaqasiga, rostdan ham, haligi!..

— Yo‘q, — dedi Petrovich qat’iy, — hech narsa qilib bo‘lmaydi. Ishi butunlay chatoq. Yaxshisi, qishning sovuq kunlari kelganda undan o‘zingizga paytava qilib oling, chunki paypoq isitmaydi. Uni nemislar ko‘proq pul undirish uchun o‘ylab topgan (Petrovich fursat bo‘ldi deguncha nemislarni bir chaqib olishni yaxshi ko‘rardi). Shinelni esa, chamasi, yangisini tiktirishingizga to‘g‘ri keladi.

«Yangi» degan so‘zni eshitib, Akakiy Akakiyevichning ko‘zlari tumanlashdi, xonadagi hamma narsa uning ko‘z o‘ngida chalkashib keta boshladi. U faqat Petrovichning nosqovog‘i qopqog‘idagi yuzi qog‘oz bilan yopishtirilgan generalni aniq ko‘rib turardi.

— Qanaqasiga yangi? — dedi u hamon tush ko‘rayotgandek. — Axir bunga pulim ham yo‘q.

— Ha, yangi, — dedi Petrovich vahshiyona xotirjamlik bilan.

— Xo‘p, agar yangisini tikishga to‘g‘ri kelsa, u qanday haligi...

— Ya’ni qanchaga tushadi, demoqchimisiz?

— Ha.

— Uchta ellik rubllikdan ham ortiqroq ketadi, — dedi Petrovich va shu payt ma’noli qilib labini qisdi. U kuchli ta’sirlarni juda yaxshi ko‘rardi, odamni birdan butunlay dovdiratib qo‘yib, keyin bunday so‘zlardan so‘ng dovdiragan odam qanday bashara qilishini ko‘z qirrasi bilan kuzatishni yoqtirardi.

— Bir yuz ellik rubl shinel uchun! — deb qichqirib yubordi bechora Akakiy Akakiyevich. Qichqirdi — balki umrida birinchi marta qichqirgandir, chunki u doim ovozining pastligi bilan ajralib turardi.

— Ha, taqsir, — dedi Petrovich, — bu hali qanaqa shinelligiga bog‘liq. Yoqasiga suvsar mo‘ynasi qo‘yib, ipak astarli kapyushon qilsak, ikki yuzga ham boradi.

— Petrovich, iltimos, — derdi Akakiy Akakiyevich yolvoruvchi ovozda, Petrovichning aytgan so‘zlarini ham, uning barcha ta’sirli o‘yinlarini ham eshitmay va eshitishga urinmay, — qandaydir tuzatib ber, hech bo‘lmasa yana ozgina xizmat qilsin.

— Yo‘q, bunisi chiqmaydi: ham mehnat bekorga ketadi, ham pul havoga sovuriladi, — dedi Petrovich. Bu so‘zlardan keyin Akakiy Akakiyevich butunlay ezilib chiqib ketdi.

Petrovich esa u ketgandan keyin ham uzoq vaqt ishga qo‘l urmay, ma’noli qilib labini qisgancha turaverdi; o‘zining obro‘sini ham tushirmaganidan, tikuvchilik san’atini ham sotmaganidan mamnun edi.

Ko‘chaga chiqqan Akakiy Akakiyevich xuddi tush ko‘rayotgandek edi.

«Bunaqasi ham bo‘larkan-a, — derdi u o‘ziga-o‘zi, — men, rostdan ham, ish bunday haligi bo‘lib chiqadi deb o‘ylamagan edim... — keyin biroz jim qolib, qo‘shib qo‘ydi: — Hali shunaqami! Oxiri mana nima bo‘ldi, men esa, rostdan ham, bunday bo‘lishini sira xayolimga keltirmagan edim». Shundan so‘ng yana uzoq sukut cho‘kdi, keyin u: «Hali shunaqa ekan-da! Mana, rostdan ham, sira kutilmagan, haligi... buni sira ham... shunaqangi voqea-ya!» dedi.

Shuni aytib, u uyiga ketish o‘rniga, o‘zi ham sezmagan holda butunlay teskari tomonga yurib ketdi. Yo‘lda bir mo‘rikash butun iflos biqini bilan unga tegib o‘tib, yelkasini qop-qora qilib ketdi; qurilayotgan uyning tepasidan uning ustiga bir qalpoq ohak to‘kildi. U bularning birortasini ham sezmadi. Faqat keyinroq, aybolta-nayzasini yoniga suyab, shoxdan qadoq mushtiga tamaki qoqayotgan qorovul-soqchiga urilib ketganidagina sal o‘ziga keldi — u ham soqchi:

— Nega tumshug‘imga suqilasan, yurishga yo‘lak yo‘qmi senga? — degani uchun.

Bu uni atrofga qarashga va uyiga burilishga majbur qildi. Faqat shu yerda u fikrlarini yig‘a boshladi, ahvolini aniq, haqiqiy qiyofasida ko‘rdi va o‘zi bilan endi uzuq-yuluq emas, balki xuddi eng yurakdagi, eng yaqin ish haqida gaplashsa bo‘ladigan aqlli bir do‘st bilan gaplashgandek — mulohaza bilan, ochiq gaplasha boshladi.

«Yo‘q, — dedi Akakiy Akakiyevich, — hozir Petrovich bilan gaplashib bo‘lmaydi: u hozir haligi... xotini qandaydir urgan bo‘lsa kerak. Yaxshisi, yakshanba kuni ertalab boraman: u shanba kechasidan keyin ko‘zini qiya qilib, uyqusirab o‘tirgan bo‘ladi, xumordan chiqishi kerak bo‘ladi, xotini esa pul bermaydi; shu payt men unga o‘n tiyinchani haligi, qo‘liga — u ham ko‘nuvchanroq bo‘lib qoladi, shinel ham o‘shanda haligi...»

Akakiy Akakiyevich o‘zicha shunday mulohaza qildi, o‘ziga dalda berdi va birinchi yakshanbani kutdi. Petrovichning xotini uydan qayergadir chiqib ketayotganini uzoqdan ko‘rib, to‘g‘ri uning oldiga bordi. Petrovich haqiqatan ham shanbadan keyin ko‘zini qattiq qiya qilib, boshini yerga egib, butunlay uyqusirab o‘tirardi. Shunga qaramay, gap nimadaligini bilishi bilan xuddi uni shayton turtgandek bo‘ldi:

— Bo‘lmaydi, — dedi u. — Yangisini buyurtma qilavering.

Akakiy Akakiyevich shu yerda unga o‘n tiyinchani qistirdi.

— Rahmat, taqsir, salomatligingiz uchun ozgina quvvatlanib olaman, — dedi Petrovich. — Shinel haqida esa xavotir olmang: u hech qanday ishga yaramaydi. Yangi shinelni men sizga zo‘r qilib tikib beraman, bunga so‘z beraman.

Akakiy Akakiyevich yana tuzatish haqida gap ochmoqchi bo‘ldi, ammo Petrovich eshitmadi-da:

— Yangisini sizga misli ko‘rilmagan qilib tikaman, bunga ishonavering, harakatimizni ayamaymiz. Hatto hozirgi modaga ham moslasa bo‘ladi: yoqasi kumush tirnoqchalar bilan, aplike qilib ilinadigan bo‘ladi, — dedi.

Mana shunda Akakiy Akakiyevich yangi shinelsiz ilojini topib bo‘lmasligini angladi-yu, butunlay tushkunlikka tushdi. Darhaqiqat, uni nimaga, qaysi pulga tiktiradi? To‘g‘ri, bayram oldidan beriladigan mukofot pulga sal-pal umid bog‘lasa bo‘lardi, lekin u pullar allaqachon taqsimlab, oldindan bo‘lib qo‘yilgan edi. Yangi shim olish kerak edi, etikdo‘zga eski qo‘njlarga yangi tumshuq ulagani uchun ilgaridan qolgan qarzni to‘lash kerak edi, tikuvchiga uchta ko‘ylak, yana bosma so‘zda nomini aytish noqulay bo‘lgan ichkiyimdan bir-ikkitasini buyurish lozim edi — xullas, pullarning hammasi sarflanib ketishi muqarrar edi. Hatto direktor shunchalik marhamat ko‘rsatib, qirq rubl o‘rniga qirq besh yoki ellik rubl mukofot belgilagan taqdirda ham, ortib qoladigani arzimas bir chaqa bo‘lardi — shinel sarmoyasi oldida dengizdagi bir tomchi.

To‘g‘ri, u Petrovichda birdan jin biladi qancha, aql bovar qilmaydigan narx aytib yuborish odati borligini bilardi. Shunday paytlarda hatto xotini ham chidolmay qichqirib yuborardi: «Esingni yeb qo‘ydingmi, tentak! Boshqa safar tekinga ham ishlab beradi-yu, bugun qaysi shayton yo‘ldan urdiki, o‘zi ham arzimaydigan narxni so‘rab o‘tiribdi». To‘g‘ri, u Petrovich sakson rublga ham tikib berishga ko‘nishini bilardi; ammo baribir, o‘sha sakson rublni qayerdan oladi? Yarmini topsa bo‘lardi: yarmi topilardi, balki hatto bir oz ortig‘i ham; ammo qolgan yarmini qayerdan olsin?..

Ammo avval o‘quvchi birinchi yarmi qayerdan kelganini bilishi kerak. Akakiy Akakiyevich har sarflagan rublidan bir chaqadan ajratib, qulflanadigan, qopqog‘ida pul tashlash uchun teshikchasi bor kichkina qutichaga solib borishni odat qilgan edi. Har yarim yil o‘tgach, u to‘plangan mis chaqalarni sanab chiqib, ularni mayda kumush tangalarga almashtirardi. U buni ancha vaqtdan beri qilib kelardi va shu tariqa bir necha yil ichida qirq rubldan ortiq pul yig‘ilib qolgan edi. Demak, yarmi qo‘lda edi; lekin qolgan yarmini qayerdan olsin? Yana qirq rublni qayerdan topsin?

Akakiy Akakiyevich o‘yladi, o‘yladi va hech bo‘lmaganda bir yil davomida odatdagi xarajatlarni qisqartirish kerak, degan qarorga keldi: kechqurunlari choy ichishni tark etish, kechqurun sham yoqmaslik, biror ish qilishga to‘g‘ri kelsa, uy bekasining xonasiga kirib, uning shami yorug‘ida ishlash; ko‘chada yurganda tagcharmlar tez yeyilib ketmasligi uchun toshlar va plitalar ustidan iloji boricha yengil va ehtiyotkorlik bilan, deyarli oyoq uchida qadam bosish; kir yuvuvchiga ichkiyimni imkon qadar kamroq berish, ular tez to‘zib ketmasligi uchun esa har safar uyga kelganda ularni yechib, juda eski, hatto vaqtning o‘zi ham ayab kelayotgan yolg‘iz demikoton xalatda o‘tirish.

Rostini aytish kerak, avvaliga bunday cheklovlarga ko‘nikish unga ancha og‘ir bo‘ldi, ammo keyin qandaydir ko‘nikdi va ish yurishib ketdi; u hatto kechqurunlari och yurishga ham butunlay o‘rgandi; buning evaziga u ruhan oziqlanar, xayolida bo‘lajak shinel haqidagi abadiy g‘oyani olib yurardi. Shundan e’tiboran uning hayoti go‘yo qandaydir to‘laroq bo‘lib qolgandek, go‘yo u uylangandek, go‘yo yonida yana bir odam hamisha birga bo‘lgandek, go‘yo u yolg‘iz emas-u, qandaydir yoqimli hayot yo‘ldoshi u bilan umr yo‘lini birga bosib o‘tishga rozi bo‘lgandek edi. Bu yo‘ldosh esa boshqa hech kim emas, qalin paxtali, yirtilmas pishiq astarli o‘sha shinel edi.

U qandaydir jonlanib, hatto fe’l-atvori ham qat’iyroq bo‘lib qoldi — o‘ziga maqsad belgilab olgan odam kabi. Uning yuzidan ham, xatti-harakatlaridan ham shubha, ikkilanish — xullas, barcha tebranib turuvchi, noaniq xususiyatlar o‘z-o‘zidan yo‘qoldi. Goho ko‘zlarida olov chaqnab ketar, boshida hatto eng dadil, eng jasur fikrlar ham lip etib o‘tardi: yoqasiga, haqiqatan ham, suvsar mo‘ynasi qo‘ydirsamikan? Bu haqdagi o‘ylar uni sal bo‘lmasa parishonxotir qilib qo‘ydi. Bir safar qog‘oz ko‘chirayotib, u hatto xato qilib qo‘yishiga oz qoldi, hatto deyarli ovoz chiqarib «uh!» deb yubordi va cho‘qindi.

Har oy hech bo‘lmasa bir marta u Petrovichning oldiga shinel haqida — movutni qayerdan olgan ma’qul, qaysi rangda, qanchaga — gaplashgani borardi va garchi bir oz tashvishli bo‘lsa-da, har doim mamnun bo‘lib uyga qaytar, axir bir kun kelib bularning hammasi sotib olinadigan, shinel tikilib bitadigan vaqt ham keladi-ku, deb o‘ylardi.

Ish hatto u kutganidan ham tezroq yurishib ketdi. Hech kutilmaganda direktor Akakiy Akakiyevichga qirq yoki qirq besh emas, naq oltmish rubl mukofot belgiladi. Akakiy Akakiyevichga shinel kerakligini sezdimi yoki o‘z-o‘zidan shunday bo‘ldimi, har holda shu tufayli uning qo‘lida ortiqcha yigirma rubl paydo bo‘ldi. Bu hol ishni tezlashtirdi. Yana ikki-uch oy sal-pal och yurgandan keyin Akakiy Akakiyevichda haqiqatan ham sakson rublga yaqin pul to‘plandi. Umuman, juda xotirjam bo‘lgan yuragi gupillab ura boshladi.

Birinchi kuniyoq u Petrovich bilan birga do‘konlarga yo‘l oldi. Juda yaxshi movut sotib olishdi — bunga ajablanmasa ham bo‘ladi, chunki bu haqda yarim yil oldin o‘ylab yurishgan, narxlarni bilish uchun do‘konlarga kirmagan oylari kam bo‘lgan edi; buning ustiga Petrovichning o‘zi bundan yaxshi movut bo‘lmaydi, dedi. Astarga shunday sifatli va zich kolenkor tanlashdiki, Petrovichning so‘zlariga qaraganda, u ipakdan ham yaxshi, hatto ko‘rinishi ham xushbichim va yaltiroqroq edi. Suvsar mo‘ynasini olishmadi, chunki u, rostdan ham, qimmat edi; uning o‘rniga do‘kondagi eng yaxshi mushuk mo‘ynasini tanlashdi — uzoqdan qaraganda uni bemalol suvsar deb o‘ylasa bo‘lardi.

Petrovich shinel ustida bor-yo‘g‘i ikki hafta ovora bo‘ldi, chunki qaviladigan joyi ko‘p edi, bo‘lmasa ertaroq tayyor bo‘lardi. Ishi uchun Petrovich o‘n ikki rubl oldi — bundan kam olishning hech iloji yo‘q edi: hamma joyi ipak ip bilan, qo‘sh mayda chok bilan tikilgan, Petrovich esa har bir chokni keyin o‘z tishlari bilan bosib chiqib, turli naqshlar tushirgan edi.

Bu… qaysi kun ekanini aniq aytish qiyin, lekin, ehtimol, Akakiy Akakiyevich hayotidagi eng tantanali kun edi — Petrovich nihoyat shinelni olib keldi. U shinelni ertalab, departamentga jo‘nash vaqti bo‘lib qolgan mahalda olib keldi. Boshqa paytda shinel bunchalik o‘z vaqtida kelmagan bo‘lardi, chunki ancha qattiq sovuqlar boshlanib, yanada kuchayishi bilan tahdid qilib turardi. Petrovich shinel bilan yaxshi tikuvchiga yarasha kirib keldi. Uning yuzida Akakiy Akakiyevich hech qachon ko‘rmagan darajada salobatli ifoda bor edi. U oz ish qilmaganini, faqat astar qo‘yib, eskisini tuzatib beradigan tikuvchilarni yangidan tikadiganlardan ajratib turadigan tubsiz jarlikni to‘satdan o‘zida namoyon etganini to‘la his qilayotganga o‘xshardi.

U shinelni o‘zi olib kelgan dastro‘moldan chiqardi; dastro‘mol hozirgina kir yuvuvchidan kelgan edi, keyin u uni buklab, ishlatish uchun cho‘ntagiga soldi. Shinelni chiqarib, u nihoyatda mag‘rur qarab qo‘ydi va ikki qo‘llab tutib, uni juda chaqqonlik bilan Akakiy Akakiyevichning yelkasiga tashladi; so‘ng orqasidan qo‘li bilan pastga tortib, tekisladi; keyin uni Akakiy Akakiyevichga sal ochiqroq qilib, chiroyli taxlamlar bilan o‘rab qo‘ydi. Akakiy Akakiyevich yoshi borgan odam sifatida yenglariga ham qo‘l tiqib ko‘rmoqchi bo‘ldi; Petrovich yengini kiyishga ham yordamlashdi — ma’lum bo‘ldiki, yenglari ham zo‘r ekan. Xullas, shinel naq qo‘yib qo‘ygandek, aynan qaddiga tushdi.

Petrovich shu fursatdan foydalanib, o‘zi lavhasiz, kichik bir ko‘chada yashagani va buning ustiga Akakiy Akakiyevichni anchadan beri bilgani uchungina shunchalik arzon olganini, Nevskiy prospektida bo‘lsa faqat tikkani uchunoq yetmish besh rubl olishlarini aytib qo‘yishni unutmadi. Akakiy Akakiyevich bu haqda Petrovich bilan bahslashishni istamadi, buning ustiga Petrovich ko‘z bo‘yash uchun aytishni yaxshi ko‘radigan katta-katta summalardan qo‘rqardi ham. U haqini to‘lab, minnatdorchilik bildirdi-da, shu zahotiyoq yangi shinelda departamentga jo‘nadi. Petrovich ham uning ortidan chiqdi va ko‘chada qolib, uzoqdan shinelga uzoq tikilib turdi, keyin ataylab bir chetga burildi-da, egri-bugri tor ko‘chadan aylanib o‘tib, yana ko‘chaga yugurib chiqdi va o‘z shineliga yana bir bor, endi boshqa tomondan — to‘ppa-to‘g‘ri yuzidan qaradi.

Akakiy Akakiyevich esa barcha his-tuyg‘ulari bayramona bir kayfiyatda yo‘l bosib borardi. U har lahza yelkasida yangi shinel turganini sezar, hatto ichki zavqdan bir necha marta jilmayib ham qo‘ydi. Darhaqiqat, ikki foyda: biri — issiq, ikkinchisi — chiroyli. Yo‘lni u mutlaqo payqamadi va birdan o‘zini departamentda ko‘rdi; shveytsarxonada shinelni yechib, uni har tomondan ko‘zdan kechirdi va shveytsarga alohida nazorat bilan topshirdi.

Qanday qilib ekani noma’lum, lekin departamentdagilar birdan Akakiy Akakiyevichning yangi shineli borligini, kapot esa endi yo‘qligini bilib qolishdi. Hamma o‘sha zahoti Akakiy Akakiyevichning yangi shineliga qarash uchun shveytsarxonaga yugurib chiqdi. Uni tabriklay, olqishlay boshlashdi, u avvaliga faqat jilmayib turdi, keyin hatto uyalib ketdi. Hamma uni o‘rab olib, yangi shinelni «yuvish» kerak, hech bo‘lmasa u hammaga bir kechki ziyofat berishi lozim, deya boshlaganda, Akakiy Akakiyevich butunlay esankirab qoldi, nima qilishini, nima deb javob berishini, qanday qilib qutulishini bilmay qoldi. Bir necha daqiqadan so‘ng u qip-qizarib, bu sira ham yangi shinel emas, shunchaki, eski shinel, deb anchayin soddadillik bilan ishontirmoqchi bo‘ldi.

Nihoyat, amaldorlardan biri, qandaydir hatto stol boshlig‘ining yordamchisi, ehtimol, o‘zining aslo kibrli emasligini, hatto o‘zidan pastlar bilan ham muomala qilishini ko‘rsatish uchun shunday dedi:

— Mayli, Akakiy Akakiyevich o‘rniga ziyofatni men beraman va bugun hammangizni choyga taklif qilaman: xuddi ataylab qilgandek, bugun mening tug‘ilgan kunim.

Amaldorlar, tabiiyki, darhol stol boshlig‘ining yordamchisini tabriklashdi va taklifni mamnuniyat bilan qabul qilishdi. Akakiy Akakiyevich bahona qila boshlagan edi, ammo hamma bu odobsizlik, sharmandalik, uyat, deyishga tushdi va u endi hech ham rad etolmadi. Darvoqe, keyin bu orqali hatto kechqurun ham yangi shinelda aylanib kelish imkoniyatiga ega bo‘lishini eslab, ko‘ngli xush bo‘ldi.

Bu butun kun Akakiy Akakiyevich uchun chinakamiga eng katta, eng tantanali bayram bo‘ldi. U uyiga eng baxtiyor kayfiyatda qaytdi, shinelni yechib, devorga ehtiyotlab ildi, movuti va astariga yana bir bor to‘yib tikildi, keyin solishtirish uchun butunlay titilib ketgan eski kapotini ataylab chiqardi. U unga qaradi-yu, o‘zi ham kulib yubordi: farq naqadar katta edi! Keyin tushlik paytida ham kapotning ahvoli esiga tushgan zahoti uzoq jilmayib o‘tirdi. U xushchaqchaq tushlik qildi, tushlikdan keyin esa hech narsa yozmadi, hech qanday qog‘oz ko‘chirmadi, qorong‘i tushguncha karavotda biroz huzur qilib yotdi. Keyin ishni cho‘zmay kiyindi, shinelni yelkasiga tashladi va ko‘chaga chiqdi.

Taklif qilgan amaldor aynan qayerda yashaganini, afsuski, aytib berolmaymiz: xotiramiz bizni qattiq pand bera boshladi, Peterburgdagi bor narsa — barcha ko‘chalaru uylar boshimizda shu qadar qorishib, aralashib ketganki, u yerdan biror narsani tartibli holda chiqarib olish juda qiyin. Nima bo‘lganda ham, hech bo‘lmasa shunisi aniqki, amaldor shaharning eng yaxshi qismida yashardi — demak, Akakiy Akakiyevichdan ancha uzoqda.

Avvaliga Akakiy Akakiyevich xira yoritilgan qandaydir huvillagan ko‘chalardan o‘tishi kerak edi, ammo amaldorning uyiga yaqinlashgan sari ko‘chalar jonliroq, gavjumroq va yorug‘roq bo‘lib bordi. Piyodalar tez-tez ko‘zga tashlana boshladi, chiroyli kiyingan xonimlar ham uchray boshladi, erkaklarda qunduz yoqalar ko‘rindi; zarhal mixchalar qoqilgan yog‘och panjarali chanalari bilan oddiy aravakashlar kamroq uchrar, aksincha, to‘q qizil baxmal shapka kiygan, laklangan chanali, ayiq mo‘ynasidan yopinchiqli epchil izvoshchilar duch kelar, bezatilgan o‘rindiqli karetalar esa g‘ildiraklarini qorda chiyillatib, ko‘chadan uchib o‘tardi.

Akakiy Akakiyevich bularning hammasiga yangilikdek qarardi. U necha yildan beri kechqurunlari ko‘chaga chiqmagan edi. U yoritilgan do‘kon oynasi oldida to‘xtab, qiziqish bilan bir rasmni tomosha qildi: unda qandaydir chiroyli ayol oyog‘idan tuflisini yechayotgani, shu tufayli butun oyog‘i — ancha chiroyli oyog‘i — ochilib qolgani, uning orqasida esa boshqa xona eshigidan bakenbardli, labi ostida chiroyli ispancha soqolchasi bor qandaydir erkak boshini chiqarib turgani tasvirlangan edi. Akakiy Akakiyevich boshini chayqab, jilmaydi-da, keyin o‘z yo‘lida davom etdi.

U nega jilmaydi — umuman notanish, ammo baribir har kimda qandaydir bir tuyg‘u saqlanib qoladigan narsaga duch kelgani uchunmi yoki boshqa ko‘plab amaldorlar kabi: «Voy, bu fransuzlar-ey! Gap yo‘q, agar biror narsani shunaqa… xohlab qolishsa, unda rosa shunaqa…» deb o‘yladimi? Balki hatto bunday deb ham o‘ylamagandir — axir odamning ko‘ngliga kirib, uning nimalarni o‘ylayotganini bilib bo‘lmaydi-ku.

Nihoyat u stol boshlig‘ining yordamchisi ijarada turgan uyga yetib keldi. Stol boshlig‘ining yordamchisi keng qo‘l bilan yashardi: zinapoyada fonar yonib turar, kvartira ikkinchi qavatda edi. Dahlizga kirgach, Akakiy Akakiyevich polda qator-qator kalishlarni ko‘rdi. Ular orasida, xonaning o‘rtasida samovar shovqin solib, bug‘ni burqsitib turardi. Devorlarda shinellar va plashlar osilib turar, ularning ba’zilari hatto qunduz yoqali yoki baxmal qaytarmali edi. Devor ortidan shovqin va gap-so‘z eshitilar, eshik ochilib, bo‘shagan stakanlar, qaymoqdon va bir savat suxari terilgan patnisni ko‘tarib malay chiqqanda, ular birdan aniq va jarangdor bo‘lib eshitildi. Shekilli, amaldorlar anchadan beri yig‘ilib, birinchi stakan choyni ichib bo‘lishgan edi.

Akakiy Akakiyevich shinelini o‘zi ilib, xonaga kirdi va ko‘z oldida bir vaqtning o‘zida shamlar, amaldorlar, chilimlar, karta stollari lip-lip etib o‘tdi, qulog‘iga esa har tomondan ko‘tarilayotgan shoshqin gap-so‘zlar va surilayotgan stullarning shovqini g‘ira-shira chalindi. U xonaning o‘rtasida juda noqulay holda to‘xtab qoldi, nima qilish kerakligini qidirib, o‘ylab topishga urinib. Ammo uni allaqachon payqab qolishgan, qiyqiriq bilan kutib olishgan edi va hamma o‘sha zahoti dahlizga chiqib, uning shinelini yana bir bor ko‘zdan kechirdi. Akakiy Akakiyevich bir oz xijolat bo‘lgan bo‘lsa-da, ochiqko‘ngil odam bo‘lgani uchun hamma shinelni maqtaganini ko‘rib, quvonmay ham qololmadi. Keyin, albatta, hamma uni ham, shinelni ham tashlab, odatdagidek vist o‘yini uchun qo‘yilgan stollarga yuzlandi.

Bularning hammasi — shovqin, gap-so‘z, odamlar to‘dasi — Akakiy Akakiyevichga qandaydir g‘alati tuyuldi. U shunchaki nima qilishini, qo‘llarini, oyoqlarini va butun gavdasini qayerga qo‘yishini bilmasdi; nihoyat o‘yinchilar yoniga o‘tirib, kartalarga qaradi, goh unisining, goh bunisining yuziga tikildi va bir muddatdan so‘ng esnay boshladi, zerikayotganini sezdi — buning ustiga, odatda uxlashga yotadigan vaqti allaqachon o‘tib ketgan edi. U uy egasi bilan xayrlashmoqchi bo‘ldi, ammo uni qo‘yib yuborishmadi: yangi kiyim sharafiga albatta bir qadahdan shampan ichish kerak, deyishdi.

Bir soatdan keyin kechki ovqat tortildi: vinegret, sovuq buzoq go‘shti, pashtet, qandolat pirojkilari va shampan. Akakiy Akakiyevichni ikki qadah ichishga majbur qilishdi, shundan keyin u xona yanada quvnoqroq bo‘lib qolganini sezdi, ammo soat allaqachon o‘n ikki bo‘lganini, uyga ketish vaqti allaqachon kelganini hech unutolmadi. Uy egasi biron-bir tarzda uni ushlab qolishni xayoliga keltirmasligi uchun u xonadan sekingina chiqdi, dahlizdan shinelini topdi — uni polda yotgan holda ko‘rib, achinmay qololmadi — qoqib, har bir tukchani terib oldi, yelkasiga tashladi va zinadan ko‘chaga tushdi.

Ko‘chada hali ham yorug‘ edi. Xizmatkorlar va har xil odamlarning o‘zgarmas klublari bo‘lmish ba’zi mayda do‘konchalar ochiq edi; yopiq bo‘lganlari ham eshik tirqishi bo‘ylab uzun yorug‘lik chizig‘ini ko‘rsatib turar, bu ular hali odamsiz emasligini, ehtimol, xizmatkor ayollar yoki malaylar hali gurunglarini tugatayotganini, o‘z xo‘jayinlarini esa qayerda yurganlari haqida butunlay hayratda qoldirayotganini bildirardi.

Akakiy Akakiyevich xushchaqchaq kayfiyatda borardi, hatto negadir yonidan chaqmoqdek o‘tib ketgan, badanining har bir a’zosi g‘ayrioddiy harakatga to‘la bir xonimning ortidan to‘satdan yugurib ketayozdi. Ammo shu zahoti to‘xtadi va yana avvalgidek juda sekin yo‘lida davom etdi, qayerdan paydo bo‘lgani noma’lum bu chopqirligidan o‘zi ham hayron qolib.

Ko‘p o‘tmay uning oldida kunduzi ham unchalik quvnoq bo‘lmaydigan, kechqurun esa undan battar bo‘ladigan o‘sha huvillagan ko‘chalar cho‘zilib ketdi. Endi ular yanada kimsasiz va xilvatroq bo‘lib qolgan edi: fonarlar kamdan-kam ko‘rinardi — shekilli, moy endi kamroq berilardi; yog‘och uylar, devorlar boshlandi; hech qayerda zog‘ ham yo‘q; faqat ko‘chalarda qor yaltirar, darchalari yopiq uyquga ketgan pastak kulbalar g‘amgin qorayib turardi. U ko‘cha cheksiz bir maydon bilan kesishadigan joyga yaqinlashdi; maydonning narigi chetidagi uylar zo‘rg‘a ko‘rinar, maydonning o‘zi esa dahshatli bir sahrodek qarab turardi.