Oxirgi erkinlik. Kitobning markaziy g‘oyasi shu: insondan hamma narsani tortib olish mumkin, faqat bittasini emas — har qanday vaziyatga qanday munosabatda bo‘lishni tanlash erkinligini. Frankl buni insonning eng so‘nggi va eng mustahkam erkinligi deb biladi. Bu erkinlikdan hech kim, hatto eng shafqatsiz qo‘riqchi ham mahrum qila olmaydi.

Ma’noga intilish. Frankl o‘z davrining mashhur psixologlari bilan bahslashadi. Ulardan biri insonni asosan rohatga intiladigan mavjudot deb bilgan, boshqasi — hokimiyat va ustunlikka intiladigan. Frankl esa insonning eng chuqur ehtiyoji — hayotida ma’no topish, deb hisoblaydi. Agar inson nima uchun yashayotganini bilsa, deyarli har qanday og‘irlikka bardosh bera oladi. Frankl bu fikrni o‘zidan avval yashagan faylasuf Nitsshening mashhur iborasiga tayanib tushuntiradi.

Ma’noning uch manbai. Logoterapiyaga ko‘ra, inson hayot ma’nosini uch yo‘l bilan topishi mumkin. Birinchisi — biror ish yaratish yoki ezgu amal qilish: asar yozish, kasbda xizmat qilish, kimgadir yordam berish. Ikkinchisi — nimanidir chuqur his qilish yoki kimnidir sevish: tabiat go‘zalligi, san’at, va eng avvalo, boshqa inson bilan chinakam munosabat. Uchinchisi — o‘zgartirib bo‘lmaydigan azob-uqubatga munosib munosabat. Frankl azobni izlash kerak demaydi: agar uni bartaraf qilish mumkin bo‘lsa, buni qilish kerak. Ammo uni chetlab o‘tib bo‘lmasa, uni qanday ko‘tarish insonning ichki yutug‘iga aylanishi mumkin.

Hayot bizdan so‘raydi. Frankl odamlarning «hayotning ma’nosi nima?» degan savolini teskari qo‘yishni taklif qiladi. Uning fikricha, biz hayotdan ma’no talab qilishimiz emas, balki hayot har kuni bizga savol berayotganini tushunishimiz kerak. Va biz bu savolga so‘z bilan emas, to‘g‘ri harakat va mas’uliyat bilan javob beramiz. Ma’no umumiy, hamma uchun bir xil emas — u har bir inson va har bir lahza uchun o‘ziga xos.

Ichki bo‘shliq. Kitobning ikkinchi qismida Frankl zamonaviy jamiyatdagi muammoga to‘xtaladi. Ko‘p odamlar to‘q, xavfsiz yashasa ham, ichida bo‘shliq, zerikish va ma’nosizlikni his qiladi. Bu bo‘shliqni ular ba’zan ko‘ngilochar narsalar, pul yoki zararli odatlar bilan to‘ldirishga urinadi. Frankl fikricha, haqiqiy yechim — o‘zidan tashqaridagi narsaga: ishga, insonga, ezgu maqsadga xizmat qilish.

Qo‘rquvga kulib qarash. Logoterapiya qismida Frankl o‘zi qo‘llagan bir usulni ham tasvirlaydi. Ba’zi odamlar biror narsadan qo‘rqqani sari, aynan o‘sha narsa ko‘proq sodir bo‘ladi: masalan, ko‘pchilik oldida qizarib ketishdan qo‘rqqan odam shu qo‘rquv tufayli yanada qizaradi. Frankl bunday bemorlarga qo‘rquvini hazil aralash teskarisiga aylantirishni, ya’ni «qani, bugun qanchalik qizarar ekanman» deb o‘ylashni maslahat bergan. Qo‘rquv kulgiga aylanganda u o‘z kuchini yo‘qotadi. Bu usul har qanday holatga mos kelavermaydi, lekin uning g‘oyasi qiziq: inson o‘z ruhiy holatiga biroz chetdan qarashga qodir.

Baxtni quvib bo‘lmaydi. Frankl qiziq fikr bildiradi: baxt yoki muvaffaqiyatni to‘g‘ridan-to‘g‘ri maqsad qilib qo‘ygan odam ko‘pincha unga erisholmaydi. Ular o‘zidan kattaroq narsaga sidqidildan berilganda yon mahsulot sifatida keladi.