Iste’dodga ortiqcha baho berish. Dakvort fikricha, jamiyat iste’dodga sig‘inadi: biz «tug‘ma daho»larni hayrat bilan tilga olamiz, uzoq mehnat bilan cho‘qqiga chiqqanlarni esa kamroq qadrlaymiz. Bu xavfli, chunki iste’dodga haddan tashqari urg‘u berilsa, qolganlar «menda iste’dod yo‘q, demak urinishning foydasi yo‘q» degan xulosaga keladi.

Ikki tenglama. Kitobdagi eng mashhur g‘oyalardan biri — muallifning oddiy formulasi. Unga ko‘ra, iste’dod harakatga ko‘paytirilsa, mahorat hosil bo‘ladi; mahorat yana harakatga ko‘paytirilsa, yutuq hosil bo‘ladi. Ya’ni harakat hisobga ikki marta kiradi. Iste’dodli, lekin kam mehnat qiladigan odam o‘zidan kamroq iste’dodli, ammo tinimsiz ishlaydigan odamdan orqada qolishi mumkin. Bu formula aniq matematik qonun emas, balki fikrni yaqqol ko‘rsatish uchun soddalashtirilgan model.

Harbiy akademiyadagi tadqiqot. Dakvort o‘z tadqiqotlarini turli sohalarda o‘tkazgan. Ulardan biri AQShning Vest-Poyntdagi harbiy akademiyasida bo‘lgan: u yerga qabul qilingan yangi kursantlar o‘qishning boshidagi juda og‘ir yozgi tayyorgarlik davrini o‘tishi kerak va ularning bir qismi bu davrda o‘qishni tashlab ketadi. Dakvort tuzgan qisqa so‘rovnoma — «qat’iyat shkalasi» — kim qolib, kim ketishini qabul paytidagi boshqa ko‘rsatkichlardan yaxshiroq bashorat qilgan. Shunga o‘xshash natijalar u o‘rgangan boshqa guruhlarda ham, masalan, AQShdagi milliy imlo musobaqasi qatnashchilarida ham kuzatilgan.

Ishtiyoq birdaniga paydo bo‘lmaydi. Ko‘pchilik «o‘z ishimni topsam, darhol unga oshiq bo‘laman» deb o‘ylaydi. Dakvort esa ishtiyoq asta-sekin shakllanishini ko‘rsatadi: avval qiziqish uyg‘onadi, keyin bu qiziqish o‘rganish va tajriba bilan chuqurlashadi, oxirida esa hayot maqsadiga aylanadi. Shuning uchun yoshlikda turli narsalarni sinab ko‘rish tabiiy va foydali.

Qat’iyatning to‘rt tayanchi. Muallif qat’iyatli odamlarda to‘rtta umumiy xislatni ajratadi. Birinchisi — qiziqish: o‘z ishidan haqiqiy zavq olish. Ikkinchisi — mashq: har kuni oldingi kundan biroz yaxshiroq bo‘lishga intilish. Uchinchisi — maqsad: o‘z ishi boshqalarga ham foyda keltirishiga ishonch. To‘rtinchisi — umid: qiyinchiliklarga qaramay, harakat bilan vaziyatni yaxshilash mumkinligiga ishonch.

Ongli mashq. Dakvort psixolog Anders Eriksson tadqiqotlariga tayanib, oddiy takrorlash bilan «ongli mashq» o‘rtasidagi farqni tushuntiradi. Ongli mashqda odam aniq, tor maqsad qo‘yadi, o‘z imkoniyatining chegarasida ishlaydi, darhol fikr-mulohaza oladi va xatolarini tuzatib, yana takrorlaydi. Bu mashq ko‘pincha yoqimsiz va charchatuvchi, lekin aynan u haqiqiy mahoratni yaratadi.

Qiyin narsa qoidasi. Dakvort o‘z oilasida qo‘llaydigan oddiy qoidani ham tasvirlaydi. Har bir oila a’zosi o‘zi uchun muntazam mashq talab qiladigan bitta «qiyin narsa» tanlaydi — musiqa asbobi, sport, til va hokazo. Uni xohlagan payt tashlab ketish mumkin emas, faqat mavsum yoki kelishilgan muddat tugaganda boshqasiga almashtirish mumkin. Bu qoida bolalarga boshlagan ishni oxiriga yetkazishni o‘rgatadi, lekin ularga tanlov erkinligini ham qoldiradi.

Muhit ta’siri. Kitobning oxirgi qismida Dakvort qat’iyat faqat ichki xislat emasligini, uni oila, maktab va jamoa madaniyati ham shakllantirishini ta’kidlaydi. Bolalarga ham talabchan, ham mehribon bo‘lgan ota-onalar va murabbiylar qat’iyatni eng yaxshi tarbiyalaydi. Qat’iyatli odamlar orasida bo‘lish ham odamni qat’iyatliroq qiladi.