Ertalabki poyezdga gazetangiz bilan chiqasiz va xotirjam, salobat bilan o‘zingizni gazetaga topshirasiz. Shoshmaysiz. Oldingizda kamida yarim soat xotirjam vaqt borligini bilasiz. Nigohingiz tashqi sahifalardagi kema qatnovlari va qo‘shiqlar e’lonlarida bekorchilik bilan to‘xtab turganda, siz vaqtga boy, bo‘sh vaqti mo‘l odamdek — kunda yigirma to‘rt emas, bir yuz yigirma to‘rt soat bo‘ladigan qandaydir sayyoradan kelgan odamdek ko‘rinasiz. Men gazetalarning ashaddiy o‘quvchisiman. Muntazam ravishda beshta ingliz va ikkita fransuz kundalik gazetasini, haftalik nashrlardan esa qanchasini — buni faqat gazeta sotuvchilar biladi — o‘qib boraman. Bu shaxsiy faktni aytishga majburman, aks holda ertalabki poyezdda gazeta o‘qishga qarshiman, deganimda meni gazetalarga nisbatan xurofotda ayblashlari mumkin. Gazetalar tez o‘qilishi uchun tez tayyorlanadi. Mening kundalik dasturimda gazetalarga o‘rin yo‘q. Ularni bo‘sh lahzalarda imkon qadar o‘qiyman. Lekin baribir o‘qiyman. Ularga ajoyib yolg‘izlikdan iborat ketma-ket o‘ttiz-qirq daqiqani bag‘ishlash g‘oyasi (axir, jim, o‘z-o‘ziga cho‘mgan, tamaki chekayotgan erkaklar bilan to‘la vagon bo‘limidagidan ko‘ra o‘zingga mukammalroq sho‘ng‘ish mumkin bo‘lgan joy yo‘q) menga jirkanch tuyuladi. Vaqtning bebaho marvaridlarini bunday sharqona saxovat bilan sochishingizga aslo yo‘l qo‘ya olmayman. Siz vaqtning shohi emassiz. Hurmat bilan eslatib qo‘yay: sizda mendan ortiq vaqt yo‘q. Poyezdda gazeta o‘qish yo‘q! Men allaqachon foydalanish uchun qariyb qirq besh daqiqani «chetga olib qo‘ydim».

Mana, idorangizga yetib keldingiz. Men sizni u yerda soat oltigacha tark etaman. Bilaman, kun o‘rtasida sizda rasman bir soat (amalda ko‘pincha bir yarim soat) tanaffus bor va uning yarmidan kamrog‘i ovqatlanishga ketadi. Lekin bu vaqtning hammasini xohlaganingizcha sarflash uchun sizga qoldiraman. O‘shanda gazetalaringizni o‘qishingiz mumkin.

Idorangizdan chiqayotganingizda sizni yana uchrataman. Rangingiz o‘chgan, charchagansiz. Har holda, xotiningiz rangingiz o‘chganini aytadi, siz esa unga charchaganingizni tushuntirasiz. Uyga qaytish yo‘lida charchoq tuyg‘usini asta-sekin o‘zingizda kuchaytirib kelgansiz. Charchoq tuyg‘usi Londonning ulkan chekka mavzelari ustida, ayniqsa qishda, ezgu va g‘amgin bir bulut kabi og‘ir osilib turadi. Uyga kelishingiz bilan darhol ovqatlanmaysiz. Lekin bir soatcha o‘tgach, o‘tirib ozgina tamaddi qilsam bo‘lardi, degan holatga kelasiz. Va tamaddi qilasiz. Keyin jiddiy qiyofada tamaki chekasiz; do‘stlar bilan ko‘rishasiz; u yoq-bu yoqni titkilaysiz; karta o‘ynaysiz; kitob bilan noz-karashma qilasiz; keksalik yaqinlashib kelayotganini qayd etasiz; sayr qilib kelasiz; pianinoni erkalab chertasiz... Voy-bo‘! Soat o‘n biru chorak bo‘libdi. Shundan keyin to‘la qirq daqiqani yotish haqida o‘ylashga bag‘ishlaysiz. Nihoyat kunlik mehnatdan holdan toyib, yotgani ketasiz. Idoradan chiqqaningizdan beri olti soat, balki undan ham ko‘proq vaqt o‘tib ketdi — tushdek, sehrdek, qanday ketganini bilmay qoldingiz!

Bu odil namuna. Lekin siz aytasiz: «Gapirish sizga oson. Odam charchaydi. Odam do‘stlari bilan ko‘rishishi kerak. Doim tarang tortilgan holda yura olmaydi.» Xuddi shunday. Ammo teatrga borishni rejalashtirganingizda (ayniqsa, chiroyli bir xonim bilan) nima bo‘ladi? Shahar chetidagi uyingizga yugurasiz; chiroyli kiyimlarda ko‘zni qamashtirish uchun hech qanday mehnatni ayamaysiz; boshqa poyezdda shaharga qaytib shoshasiz; to‘rt, balki besh soat davomida o‘zingizni tarang holda tutasiz; uni uyiga kuzatib qo‘yasiz; o‘zingiz uyga qaytasiz. Yotish «haqida o‘ylab» qirq besh daqiqa sarflamaysiz. Borib yotasiz. Do‘stlar ham, charchoq ham birdek unutilgan, kecha esa shunchalik ajoyib darajada uzun (yoki balki juda qisqa) tuyulgan! Havaskorlar opera jamiyatining xorida kuylashga ko‘ndirilgan va uch oy davomida kunora ikki soatdan qora terga botib mashq qilgan paytingiz esingizdami? Kechqurun intizorlik bilan kutadigan aniq bir narsangiz — butun kuchingizni talab qiladigan nimadir bo‘lganida, o‘sha narsa haqidagi o‘yning o‘zi butun kunga harorat va yanada jo‘shqin hayotiylik bag‘ishlashini inkor eta olasizmi?

Mening taklifim shu: soat oltida haqiqatga tik qarang va charchamaganingizni tan oling (chunki, bilasizmi, aslida charchamagansiz), kechqurungi vaqtingizni esa uni ovqat o‘rtasidan bo‘lib tashlamaydigan qilib tashkil eting. Shunday qilsangiz, kamida uch soatlik yaxlit bo‘sh vaqtga ega bo‘lasiz. Hayotingizning har kechasi uch soatni aqliy kuchingizni sarflashga ishlatishingizni taklif qilmayman. Ammo boshlanishiga kunora kechqurun bir yarim soatni aqlni muhim va izchil tarbiyalashga sarflashingiz mumkin, deb taklif qilaman. Shunda ham do‘stlar, bridj, tennis, oilaviy suhbatlar, tasodifiy o‘qish, trubka, bog‘dorchilik, mayda yumushlar va sovrinli tanlovlar uchun yana uch kecha qoladi. Shanba kuni soat ikkidan dushanba ertalab soat o‘ngacha bo‘lgan qirq besh soatlik ulkan boylik ham hamon sizniki bo‘ladi. Agar qat’iyat bilan davom etsangiz, ko‘p o‘tmay chinakam tirik bo‘lish yo‘lidagi izchil sa’y-harakatga to‘rt, balki besh kechani ham bag‘ishlashni xohlab qolasiz. Kechki soat o‘n biru chorakda o‘zingizga: «Yotish haqida o‘ylash vaqti keldi», deb ming‘illash odatidan ham qutulasiz. Yotoqxona eshigini ochishdan qirq daqiqa oldin yotishga tayyorlana boshlagan odam zerikkan odamdir; boshqacha aytganda, u yashamayapti.

Ammo yodda tuting: boshida haftasiga uch marta kechasi ajratiladigan o‘sha to‘qson daqiqa haftadagi o‘n ming sakson daqiqaning eng muhimi bo‘lishi kerak. Ular muqaddas bo‘lishi kerak — spektakl mashqi yoki tennis o‘yinidek muqaddas. «Kechir, oshna, ko‘risha olmayman, tennis klubiga shoshilyapman», deyish o‘rniga «...ishlashim kerak», deyishingiz kerak. Tan olaman, buni aytish nihoyatda qiyin. Tennis o‘lmas ruhdan ancha shoshilinchroq-da.