Kay qaytib kelmagach, kichkina Gerdaning ahvoli nima bo‘ldi? U qayerda edi? Hech kim bilmasdi, hech kim hech narsa ayta olmasdi. Faqat bolalar uning o‘z chanasini katta, chiroyli chanaga bog‘lab, ko‘chadan yelib, shahar darvozasidan chiqib ketganini ko‘rganlarini aytishdi. Uning qayerda ekanini hech kim bilmasdi. Ko‘p ko‘z yoshi to‘kildi, kichkina Gerda achchiq-achchiq yig‘ladi. Oxiri hamma Kay o‘lgan, shahar tashqarisidagi daryoga cho‘kib ketgan, degan qarorga keldi. Qorong‘i qish kunlari uzoq cho‘zildi.

Nihoyat bahor keldi, quyosh charaqladi.

— Kay o‘lgan, qaytib kelmaydi! — dedi kichkina Gerda.

— Ishonmayman! — dedi quyosh nuri.

— U o‘lgan, qaytib kelmaydi! — dedi Gerda qaldirg‘ochlarga.

— Ishonmaymiz! — deyishdi ular.

Oxiri kichkina Gerdaning o‘zi ham bunga ishonmay qo‘ydi.

— Yangi qizil tuflilarimni kiyaman, — dedi u bir kuni ertalab. — Kay ularni hali ko‘rmagan. Keyin daryo bo‘yiga borib, undan so‘rayman.

Hali juda erta edi. U uxlab yotgan buvisini o‘pdi, qizil tuflilarini kiydi va yolg‘iz o‘zi shahar darvozasidan chiqib, daryo tomon yo‘l oldi.

— Rostdan ham mening jo‘ram oldingga ketganmi? Agar uni menga qaytarib bersang, qizil tuflilarimni senga sovg‘a qilaman!

Va qizchaga go‘yo to‘lqinlar unga qandaydir g‘alati bosh irg‘ayotgandek tuyuldi. Shunda u o‘zining eng qimmatli narsasi — qizil tuflilarini yechib, daryoga tashladi. Ammo ular qirg‘oq yaqiniga tushdi va to‘lqinlar ularni darhol Gerdaga qaytarib olib keldi — go‘yo daryo uning eng qimmatli narsasini olishni istamagandek, chunki unda Kay yo‘q edi. Gerda esa tuflilarni yetarlicha uzoqqa otmadim, deb o‘yladi. U qamishlar orasidagi qayiqqa chiqib, uning eng chetiga borib, tuflilarni yana suvga tashladi. Qayiq bog‘lanmagan edi, uning harakatidan qirg‘oqdan siljib ketdi. Qizcha buni sezib, tezroq qirg‘oqqa sakrab tushmoqchi bo‘ldi, ammo u orqaga qaytguncha qayiq qirg‘oqdan bir gaz narida edi va oqim bo‘ylab tez suzib ketayotgan edi.

Gerda juda qo‘rqib, yig‘lay boshladi, ammo uning yig‘isini chumchuqlardan boshqa hech kim eshitmadi. Chumchuqlar esa uni qirg‘oqqa olib chiqa olmasdi. Ular faqat qirg‘oq bo‘ylab uchib, go‘yo tasalli berishni istagandek chirqillashardi:

— Biz shu yerdamiz! Biz shu yerdamiz!

Qayiq oqim bo‘ylab suzib borardi. Gerda paypoqda qimirlamay o‘tirardi. Qizil tuflilari qayiq ortidan suzib kelardi, ammo yeta olmasdi, chunki qayiq tezroq ketardi.

Daryoning ikki qirg‘og‘i juda chiroyli edi: ajoyib gullar, keksa daraxtlar, qo‘y va sigirlar boqilayotgan o‘tloqlar. Ammo hech qayerda birorta ham odam ko‘rinmasdi.

«Balki daryo meni Kayning oldiga olib borayotgandir?» — deb o‘yladi Gerda. U xursand bo‘lib, o‘rnidan turdi va uzoq-uzoq go‘zal yashil qirg‘oqlarga tikilib qoldi. Nihoyat qayiq katta olcha bog‘iga suzib keldi. Bog‘da derazalari qizil va ko‘k oynali, somon tomli kichkina uy bor edi. Eshik oldida ikki yog‘och askar turib, o‘tib ketayotgan har bir kishiga miltiq ko‘tarib salom berardi.

Gerda ularni tirik deb o‘ylab, chaqirdi, ammo ular, albatta, javob bermadilar. Qayiq ularga yaqinroq suzib keldi — deyarli qirg‘oqqa tegib qoldi.

Qizcha yana balandroq qichqirdi. Shunda uydan tayoqqa suyangan, boshiga ajoyib gullar bilan bezalgan katta soyabonli shlyapa kiygan juda-juda keksa kampir chiqdi.

— Voy, bechora bolajonim! — dedi kampir. — Qanday qilib bunday katta, tez oqar daryoga tushib qolding, bunchalik uzoqqa suzib kelding?

Shunday deb kampir suvga kirdi, qayiqni tayog‘i bilan ilib, qirg‘oqqa tortib oldi va Gerdani qayiqdan tushirdi.

Gerda yana quruq yerga chiqqanidan xursand edi, garchi bu g‘alati kampirdan biroz qo‘rqsa ham.

— Qani, menga aytib ber-chi, kimsan, bu yerga qanday kelib qolding? — dedi kampir.

Gerda unga hammasini aytib berdi, kampir esa boshini chayqab, «hm-m!» deb qo‘yardi. Gerda gapini tugatib, kampirdan Kayni ko‘rmadingizmi, deb so‘radi. Kampir u bu yerdan o‘tmagan, ammo albatta o‘tadi, shuning uchun qizcha hozircha qayg‘urmasin, olchalardan yesin, gullarni tomosha qilsin — ular har qanday rasmli kitobdan chiroyliroq, har biri ertak aytib bera oladi, dedi.

Keyin kampir Gerdani qo‘lidan ushlab uyiga olib kirdi va eshikni qulflab qo‘ydi.

Derazalar juda baland joylashgan, oynalari qizil, ko‘k va sariq rangda edi, shuning uchun kun yorug‘i xonaga ajoyib rangin bo‘lib tushardi. Stolda ajoyib olchalar solingan idish turardi, Gerda ulardan xohlagancha yeyishi mumkin edi. U yeb o‘tirganida, kampir uning sochlarini oltin taroq bilan taradi. Sochlari jingalak bo‘lib, oltin kabi tovlanib, qizchaning dumaloq, mehribon, atirgul kabi yuzini o‘rab turardi.

— Men shunday shirin qizchani uzoq vaqtdan beri orzu qilardim! — dedi kampir. — Mana, ko‘rasan, biz siz bilan qanday yaxshi yashaymiz!

U qizchaning sochlarini qancha ko‘p tarasa, Gerda o‘zining jo‘rasi Kayni shuncha tez unutardi — chunki kampir sehrgar edi. Faqat u yovuz sehrgar emasdi, faqat o‘z ko‘nglini olish uchun ozgina sehr qilardi. Endi esa kichkina Gerdani o‘zida olib qolishni juda istardi. Shuning uchun u bog‘ga chiqib, tayog‘ini barcha atirgul butalariga tekkizdi — ular eng chiroyli gullab turgan bo‘lsa ham, hammasi qora yerga cho‘kib ketdi, ulardan nom-nishon ham qolmadi. Kampir Gerda atirgullarni ko‘rib, o‘z atirgullarini, keyin esa Kayni eslab, qochib ketishidan qo‘rqardi.

Keyin u Gerdani gulzorga olib chiqdi. Voy, u qanday xushbo‘y, qanday go‘zal edi! Bu yerda har mavsumning barcha gullari bor edi. Hech qanday rasmli kitob bundan rangdorroq, bundan go‘zalroq bo‘la olmasdi. Gerda sakrab, quvonib, baland olcha daraxtlari ortida quyosh botguncha o‘ynadi. Keyin uni qizil ipak to‘shakli, ko‘k binafsha gullari bilan to‘ldirilgan ajoyib yotoqqa yotqizishdi. Qizcha uxlab, xuddi to‘y kunidagi qirolichadek shirin tushlar ko‘rdi.

Ertasiga Gerdaga yana quyosh nurida ajoyib gulzorda o‘ynashga ruxsat berishdi. Shunday qilib, ko‘p kunlar o‘tdi. Gerda endi har bir gulni bilardi, ular juda ko‘p bo‘lsa ham, unga nimadir yetishmayotgandek tuyulardi — ammo aynan nima ekanini o‘zi ham bilmasdi. Bir kuni u o‘tirib, kampirning gullar bilan bezatilgan shlyapasiga qarab turdi: ularning eng chiroylisi atirgul edi. Kampir tirik atirgullarni yerga yashirganda, shlyapasidagini olib tashlashni unutib qo‘ygan edi. Ehtiyotsizlik shunday bo‘ladi!

— Qanday qilib bu yerda atirgul yo‘q? — dedi Gerda va darhol gulzorga yugurib chiqib, qidira boshladi. Qidirdi, qidirdi, ammo bitta ham topolmadi. Shunda qizcha yerga o‘tirib yig‘lab yubordi. Uning iliq ko‘z yoshlari aynan bir atirgul butasi yashiringan joyga to‘kildi. Ko‘z yoshlari yerni namlagan zahoti buta xuddi avvalgidek gullab-yashnab yerdan o‘sib chiqdi. Gerda uni quchoqlab, gullarni o‘pdi va uydagi ajoyib atirgullarni, ular bilan birga Kayni ham esladi.

— Oh, qancha vaqtni behuda o‘tkazdim! — dedi qizcha. — Men Kayni qidirishim kerak edi-ku! Uning qayerdaligini bilasizlarmi? — so‘radi u atirgullardan. — U o‘lgan deb o‘ylaysizlarmi?

— Yo‘q, u o‘lmagan! — dedi atirgullar. — Biz yer ostida edik, u yerda barcha o‘liklar yotadi, ammo Kay ular orasida yo‘q edi.

— Rahmat! — dedi Gerda va boshqa gullar oldiga borib, ularning gulkosalariga qarab so‘radi: — Kayning qayerdaligini bilmaysizlarmi?

Ammo har bir gul quyosh nurida isinib, faqat o‘z ertagini yoki o‘z orzusini o‘ylardi. Gerda ulardan ko‘p ertak eshitdi, ammo birortasi ham Kay haqida hech narsa demadi.

Olovrang lola nima dedi?

— Nog‘ora sadosini eshityapsanmi? Bum! Bum! Faqat ikki tovush: bum! bum! Ayollarning motam qo‘shig‘ini eshit! Ruhoniylarning nidosini eshit! Uzun qizil kiyimdagi hind ayoli gulxanda turibdi. Olov uni ham, marhum erining jasadini ham qamrab oladi. Ammo hind ayoli atrofdagi olomon orasida turgan tirik odam haqida o‘ylaydi — ko‘zlari olovdan ham yorqinroq yonib turgan odam haqida, ko‘zlaridagi olov ayolning yuragini tanasini kulga aylantiradigan alangadan ham kuchliroq kuydirgan odam haqida. Yurak olovi gulxan olovida o‘chadimi?

— Hech narsani tushunmadim! — dedi Gerda.

— Bu mening ertagim, — dedi lola.

Pechak nima dedi?

— Tor tog‘ so‘qmog‘i tik qoya ustidagi qadimiy ritsar qasriga olib boradi. Eski g‘isht devorlarni qalin pechak qoplagan. Barglari ayvonga o‘rmalab chiqqan. Ayvonda go‘zal bir qiz turibdi. U panjaradan egilib, yo‘lga qarayapti. Qiz shoxdagi atirguldan ham navqironroq, shamol uchirgan olma gulidan ham yengilroq. Ipak ko‘ylagi qanday shitirlaydi! «Nahotki u kelmasa?»

— Kayni gapiryapsanmi? — so‘radi Gerda.

— Men o‘z ertagimni, o‘z orzuimni gapiryapman, — javob berdi pechak.

Kichkina boychechak nima dedi?

— Daraxtlar orasida uzun taxta tebranib turibdi — bu arg‘imchoq. Unda ikki qizcha o‘tiribdi. Ko‘ylaklari qordek oppoq, shlyapalarida uzun yashil ipak lentalar hilpiraydi. Ulardan katta bo‘lgan bola arg‘imchoqda tik turibdi. U yiqilmaslik uchun qo‘lini arqonga o‘rab olgan, bir qo‘lida esa kichkina kosacha, og‘zida somon naycha — u sovun ko‘piklari puflayapti. Arg‘imchoq uchadi, ko‘piklar esa kamalak ranglarida tovlanib havoga ko‘tariladi. Oxirgisi hali naycha uchida osilib turibdi, shamolda tebranadi. Arg‘imchoq uchadi. Kichkina qora it, ko‘piklardek yengil, orqa oyoqlarida turib, ham arg‘imchoqqa chiqmoqchi. Arg‘imchoq uchadi, it yiqilib, jahl bilan vovullaydi. Bolalar uni masxara qiladi, ko‘piklar yorilib ketadi... Tebranayotgan taxta, yorilayotgan ko‘pik — mana mening qo‘shig‘im!

— Ehtimol, sen aytayotgan narsa chiroylidir, ammo buni juda qayg‘uli ohangda aytyapsan, Kay haqida esa hech narsa demayapsan.

Sumbullar nima dedi?

— Bir zamonlar uchta go‘zal opa-singil bo‘lgan, shunday nozik, shaffof ekanlarki. Birining ko‘ylagi qizil, ikkinchisiniki ko‘k, uchinchisiniki oppoq edi. Ular oy nurida, sokin ko‘l bo‘yida qo‘l ushlashib raqs tushishardi. Ular pari emas, odam qizlari edi. Havoni xushbo‘y hid tutdi va qizlar o‘rmonga kirib g‘oyib bo‘lishdi. Xushbo‘y hid yanada kuchaydi... O‘rmon chakalakzoridan uchta tobut suzib chiqdi, ularda go‘zal opa-singillar yotardi. Ularning atrofida tirik chiroqlardek yaltiroq qo‘ng‘izlar uchib yurardi. Raqs tushayotgan qizlar uxlab yotibdimi yoki o‘lganmi? Gullarning hidi ularni o‘lik deydi. Kechki qo‘ng‘iroq marhumlarni yo‘qlab chalinmoqda!

— Meni butunlay qayg‘uga botirdinglar, — dedi Gerda. — Sizlar ham juda kuchli hid taratasizlar! Endi xayolimdan o‘sha o‘lik qizlar ketmaydi! Nahotki Kay ham o‘lgan bo‘lsa? Ammo atirgullar yer ostida bo‘lgan va u yerda yo‘q edi, deyishdi-ku!

— Ding-dang! — jiringladi sumbul qo‘ng‘iroqchalari. — Biz Kay uchun chalinmayapmiz! Biz uni bilmaymiz! Biz o‘z qo‘shig‘imizni kuylayapmiz, boshqasini bilmaymiz!

Gerda yashil barglar orasida yaltirab turgan sariq qoqi gul yoniga bordi.

— Sen, kichkina tiniq quyoshcha! — dedi unga Gerda. — Aytchi, mening jo‘ramni qayerdan qidirish kerakligini bilmaysanmi?

Qoqi gul yanada yorqinroq yaltirab, Gerdaga qaradi. U qanday qo‘shiq kuyladi? Afsuski, bu qo‘shiqda ham Kay haqida biror so‘z yo‘q edi!

— Erta bahor kuni Xudoning quyoshi kichkina hovliga mehribon nur sochardi. Nurlar qo‘shni uyning oq devori bo‘ylab sirpanib tushar, devor yonida esa birinchi sariq gul ochilib, quyoshda oltindek yaltirab turardi. Keksa buvi hovlida stulda o‘tirgan edi. Uning nevarasi, kambag‘al, chiroyli xizmatkor qiz, uni yo‘qlagani kelgan edi. U buvisini o‘pdi. Qizning o‘pichida oltin bor edi — yurak oltini. Lablarida oltin, yuragida oltin, tongda ham oltin! Mana mening ertagim! — dedi qoqi gul.

— Bechora buvijonim! — xo‘rsindi Gerda. — U meni qanday sog‘inayotgan, qanday qayg‘urayotgan bo‘lsa kerak! Xuddi Kay uchun qayg‘urganidek. Ammo men tez orada qaytib kelaman va Kayni ham olib kelaman. Gullardan so‘rashning foydasi yo‘q — ulardan hech narsa bilib bo‘lmaydi, ular faqat o‘z qo‘shiqlarini biladi!

U tezroq yugurish uchun ko‘ylagining etagini belbog‘iga qistirdi. Ammo narsis ustidan sakrab o‘tayotganda, u uning oyog‘iga urildi. Gerda to‘xtab, uzun gulga qaradi va so‘radi:

— Balki sen biror narsa bilarsan?

U egilib, javob kutdi. Narsis nima dedi?

— Men o‘zimni ko‘ryapman! O‘zimni ko‘ryapman! Oh, qanday xushbo‘yman!.. Tom ostidagi kichkina xonada bir raqqosa yarim kiyingan holda turibdi. U goh bir oyog‘ida, goh ikkala oyog‘ida turadi, butun dunyoni oyog‘i ostiga oladi — ammo u faqat ko‘zni aldash. U choynakdan qo‘lidagi oq matoga suv quyadi — bu uning ko‘ylagi. Ozodalik — eng yaxshi go‘zallik! Oq ko‘ylak devordagi mixda osilib turibdi, u ham choynakdagi suv bilan yuvilib, tomda quritilgan! Mana u kiyindi, bo‘yniga za’faron rang ro‘mol bog‘ladi — ko‘ylak yanada oqroq ko‘rinadi. Oyog‘ingni baland ko‘tar! Qara, u bir oyoqda qanday tik turibdi! Men o‘zimni ko‘ryapman! O‘zimni ko‘ryapman!

— Bu menga qiziq emas! — dedi Gerda. — Bu haqda gapirishning hojati yo‘q!

Va u bog‘ning chetiga yugurib bordi.

Eshik faqat ilgakka ilingan edi. Gerda zanglagan ilgakni tortdi, u bo‘shab, eshik ochildi. Qizcha yalang oyoq yo‘lga yugurib chiqdi. U uch marta orqasiga qaradi, ammo hech kim uning ortidan quvmayotgan edi. Nihoyat u holdan toyib, katta toshga o‘tirdi va atrofga qaradi: yoz o‘tib, kech kuz kelgan edi. Kampirning ajoyib bog‘ida, quyosh doim charaqlab turgan, har fasl gullari gullab turgan joyda buni sezib bo‘lmasdi!

— Yo Xudo! Qanchalik kechikibman! — dedi Gerda. — Kuz kelibdi-ku! Endi dam olishga vaqt yo‘q!

U o‘rnidan turdi va yana yo‘lga tushdi.

Voy, uning bechora, charchagan oyoqlari qanday og‘rirdi! Atrof qanday sovuq va nam edi! Tolning uzun barglari butunlay sarg‘ayib, tuman ulardan katta tomchilar bo‘lib oqib tushardi. Barglar birin-ketin uzilib to‘kilardi. Faqat qoratikan butalari hali mevaga to‘la edi, ammo ular shunday achchiq ediki, og‘izni burishtirardi. Oh, butun dunyo qanday kulrang va g‘amgin edi!