Bir zamonlar yigirma beshta qalay askar bor ekan. Ularning hammasi aka-uka edi, chunki hammasini bitta eski qalay qoshiqdan quyishgandi. Hammasining yelkasida miltiq, ko‘zlari to‘g‘riga tikilgan, mundirlari qizil va ko‘k — juda chiroyli edi! Ular yotgan quti qopqog‘i ochilganda bu dunyoda eshitgan birinchi so‘zlari: «Qalay askarlar!» bo‘ldi. Buni kichkina bir bola qo‘llarini chapaklab qichqirgandi. Bu askarlarni unga tug‘ilgan kuniga sovg‘a qilishgan edi va u darhol ularni stol ustiga terib chiqdi.

Askarlarning hammasi bir-biriga quyib qo‘ygandek o‘xshash edi, faqat bittasi boshqalardan farq qilardi: uning bitta oyog‘i bor edi, xolos. Uni eng oxirida quyishgan, qalay yetmay qolgan edi. Ammo u bitta oyoqda ham boshqalar ikki oyoqda turgandek mustahkam turardi. Aynan shu askar keyinchalik ajoyib bo‘lib chiqdi.

Askarlar terilgan stolda boshqa o‘yinchoqlar ham ko‘p edi, ammo hammadan ham ko‘zga tashlanadigani kartondan yasalgan ajoyib saroy edi. Uning kichkina derazalari orqali zallarni ko‘rish mumkin edi. Saroy oldida, ko‘l o‘rnida turgan kichkina ko‘zgu atrofida, mayda daraxtlar o‘sib turar, ko‘lda mumdan yasalgan oqqushlar suzib, o‘z akslarini tomosha qilardi. Bularning hammasi juda yoqimli edi, ammo eng yoqimlisi saroyning ochiq eshigi oldida turgan qizcha edi. U ham kartondan qirqib yasalgan, lekin egnida eng nafis batistdan tikilgan ko‘ylak, yelkasida ingichka moviy lenta bor edi — xuddi ro‘mol kabi. Lentaning o‘rtasida esa butun yuzi kattaligidagi yaltiroq bezak yarqirab turardi. Qizcha raqqosa edi: u ikki qo‘lini oldinga cho‘zib, bir oyog‘ini shunchalik baland ko‘tarib turardiki, qalay askar uni ko‘ra olmadi va u ham xuddi o‘ziday bir oyoqli deb o‘yladi.

«Mana menga xotin bo‘lsa arziydigan qiz! — deb o‘yladi u. — Faqat u juda aslzoda, saroyda yashaydi. Menda esa faqat quti bor, unda ham yigirma beshtamiz siqilib yotamiz — bu uning uchun joy emas! Ammo u bilan tanishsam yomon bo‘lmasdi».

U stol ustidagi tamaki qutisining orqasiga yotib oldi — u yerdan nafis raqqosani yaxshi ko‘rish mumkin edi. Raqqosa esa hamon bir oyoqda, muvozanatini yo‘qotmay turardi.

Kechqurun qolgan barcha qalay askarlarni qutiga solishdi, uydagilar uxlagani yotishdi. Shunda o‘yinchoqlarning o‘zlari o‘ynay boshlashdi: mehmonga borish, urush va bal o‘yinlarini o‘ynashdi. Qalay askarlar qutida shitirlay boshlashdi — ular ham o‘ynashni xohlashardi, ammo qopqoqni ocholmasdilar. Yong‘oq chaqqich ag‘anab o‘ynar, qalam esa doskaga yozib, sakrab yurardi. Shunday shovqin-suron ko‘tarildiki, kanareyka ham uyg‘onib, she’r bilan gapira boshladi! Faqat qalay askar bilan raqqosa joylaridan qimirlamadilar. Raqqosa oyoq uchida turar, qo‘llarini oldinga cho‘zgan, qalay askar esa bir oyog‘ida mardona turar va undan ko‘zini uzmasdi.

Soat o‘n ikkiga zang urdi, va — chiq! — tamaki qutisining qopqog‘i ochilib ketdi. Ichida tamaki emas, yo‘q, kichkina qora jin o‘tirardi — bu qiziq o‘yinchoq edi.

— Qalay askar, — dedi jin, — o‘zingga tegishli bo‘lmagan narsaga tikilma!

Ammo qalay askar o‘zini eshitmaganga soldi.

— Ha, shoshmay tur, ertaga ko‘rasan! — dedi jin.

Ertalab bolalar uyg‘onishgach, qalay askarni deraza tokchasiga qo‘yishdi. Jinning ishimi yoki shamolningmi, bilmadim, ammo deraza birdan ochilib ketdi va qalay askar uchinchi qavatdan boshi bilan pastga uchib tushdi. Qanday dahshatli parvoz edi! U oyog‘ini havoga ko‘tarib, nayzasini tosh yo‘lak orasiga tiqib, boshi pastga qarab qolib ketdi.

Xizmatkor qiz va kichkina bola darhol uni qidirgani pastga yugurib tushishdi, ammo qancha qidirishmasin, topa olishmadi, holbuki uni bosib olishlariga oz qoldi. Agar u «Men shu yerdaman!» deb qichqirganida, ular uni albatta topishardi, ammo u mundir kiyib turib baland ovozda qichqirishni odobsizlik deb hisobladi.

Yomg‘ir yog‘a boshladi, tomchilar tobora tez-tez tushib, oxiri jala quyib berdi. Jala to‘xtagach, ikki ko‘cha bolasi o‘sha yerga kelib qoldi.

— Qara! — dedi biri. — Qalay askar yotibdi! Uni suzishga yuboramiz!

Ular gazeta qog‘ozidan qayiq yasab, uning ichiga qalay askarni o‘tqazishdi va ariqqa qo‘yib yuborishdi. Bolalar esa yonidan yugurib, qo‘l chapaklab borishardi. Voy-boy, ariqda qanday to‘lqinlar ko‘tarilgan, oqim qanday kuchli edi! Axir shunday jala bo‘lgan-da! Qog‘oz qayiq goh ko‘tarilib, goh pastga tushar, gir aylanardi, qalay askar esa titrab qo‘yardi. Ammo u matonatli edi: avvalgidek to‘g‘riga qarab, qo‘lida miltig‘ini mahkam ushlab turardi.

Birdan qayiq ariq ustidan o‘tadigan uzun ko‘prik tagiga kirib ketdi. Atrof shunday qorong‘i bo‘ldiki, go‘yo askar yana qutisiga tushib qolgandi.

«Meni qayoqqa olib ketyapti? — deb o‘yladi u. — Ha, bularning hammasi o‘sha jinning qilig‘i! Oh, agar qayiqda men bilan o‘sha qizcha birga o‘tirganida edi, qorong‘ilik ikki baravar quyuq bo‘lsa ham mayli edi!»

Shu payt ko‘prik tagida yashovchi katta kalamush paydo bo‘ldi.

— Pasporting bormi? — so‘radi u. — Qani, pasportingni ko‘rsat!

Ammo qalay askar churq etmadi, faqat miltig‘ini yanada mahkamroq ushladi. Qayiq oqib ketaverdi, kalamush esa ortidan quvib bordi. U tishlarini g‘ijirlatib, oqib kelayotgan cho‘p va xashaklarga qichqirardi:

— Ushlanglar uni! Ushlanglar! U boj to‘lamadi, pasportini ko‘rsatmadi!

Ammo oqim tobora kuchayib borardi. Qalay askar ko‘prik oxirida yorug‘likni ko‘rib qoldi, lekin shu payt shunday dahshatli shovqin eshitildiki, har qanday botir ham qo‘rqib ketardi. Tasavvur qiling: ko‘prik tugaydigan joyda ariq katta kanalga quyilardi. Bu askar uchun xuddi biz katta sharshara ostiga qayiqda tushib ketgandek xavfli edi.

U endi to‘xtay olmasdi. Qayiq pastga uchib ketdi, bechora askar esa iloji boricha qimirlamay turardi — hatto ko‘zini ham qisib qo‘ymadi. Qayiq to‘rt-besh marta aylanib, chetigacha suvga to‘ldi va cho‘ka boshladi. Askar bo‘yinigacha suvda qoldi, qayiq tobora cho‘kib borar, qog‘oz ivib, bo‘shashib borardi. Mana, suv askarning boshini ham yopdi. Shunda u go‘zal raqqosani esladi — endi uni hech qachon ko‘rmasligini o‘yladi. Uning qulog‘ida qo‘shiq yangradi:

«Olg‘a, jangchi, olg‘a yur, Seni o‘lim kutadi!»

Shu payt qog‘oz yirtilib ketdi va qalay askar suv tubiga cho‘kdi — ammo shu zahotiyoq uni katta bir baliq yutib yubordi.

Voy, baliqning ichi qanchalik qorong‘i edi! Ko‘prik tagidagidan ham qorong‘iroq, ustiga-ustak torligini aytmaysizmi! Ammo qalay askar bu yerda ham mardligini yo‘qotmadi: miltig‘ini qo‘lidan qo‘ymay, cho‘zilib yotaverdi.

Baliq u yoqdan-bu yoqqa suzib, g‘alati sakrab-qalqib yurdi. Keyin birdan qimirlamay qoldi va uning ichiga xuddi chaqmoqdek yorug‘lik tushdi. Yorug‘lik tobora kuchayib, nihoyat to‘la kunduzday yorishib ketdi, kimdir qichqirdi:

— Qalay askar!

Gap shundaki, baliqni tutishib, bozorga olib borishgan, u yerdan sotib olishib, oshxonaga keltirishgan va oshpaz ayol uning qornini katta pichoq bilan yorgan edi. Oshpaz ayol qalay askarni ikki barmog‘i bilan belidan ushlab, mehmonxonaga olib kirdi — hamma bu ajoyib odamni, baliq qornida sayohat qilgan askarni ko‘rishni xohlardi. Ammo qalay askar zarracha ham kibrlanmadi.

Uni stol ustiga qo‘yishdi va — dunyoda nimalar bo‘lmaydi deysiz! — u o‘zini xuddi o‘sha xonada ko‘rdi. U o‘sha bolalarni, o‘sha o‘yinchoqlarni, o‘sha chiroyli saroyni va o‘sha go‘zal raqqosani ko‘rdi. Raqqosa hamon bir oyog‘ida turar, ikkinchisini baland ko‘targan edi — u ham matonatli edi! Bu qalay askarni shunchalik ta’sirlantirdiki, ko‘zidan qalay yosh oqay dedi, ammo bunday qilish yarashmasdi. U unga qaradi, u ham unga qaradi, ammo ikkalasi ham bir og‘iz so‘z demadi.

Shu payt kichkina bolalardan biri qalay askarni ushlab, hech qanday sababsiz to‘g‘ri pechka ichiga uloqtirib yubordi. Bularning hammasi, shubhasiz, tamaki qutisidagi jinning qilig‘i edi.

Qalay askar olov ichida turardi. U dahshatli issiqni sezdi, ammo bu olovdanmi yoki yuragidagi muhabbatdanmi — o‘zi ham bilmasdi. Mundirining ranglari butunlay o‘chib ketgandi — bu safardagi azoblardanmi yoki qayg‘udanmi, hech kim ayta olmasdi. U kichkina raqqosaga qarardi, raqqosa ham unga qarardi, va u erib borayotganini sezardi, ammo hamon matonat bilan, miltig‘ini yelkasida tutib turardi.

Birdan xonaning eshigi ochilib ketdi, shamol raqqosani ko‘tarib oldi va u xuddi peri kabi to‘g‘ri pechkaga, qalay askarning yoniga uchib kirdi, bir lahzada lov etib yonib ketdi — va g‘oyib bo‘ldi. Qalay askar esa erib, kichkina bir parchaga aylandi.

Ertasiga xizmatkor qiz pechkadan kulni olayotganda, qalay askardan qolgan kichkina qalay yurakchani topdi. Raqqosadan esa faqat yaltiroq bezak qoldi, xolos — u ham kuyib, ko‘mirdek qorayib ketgan edi.