Lev Tolstoy: hikoyalar

I

Katta opa shahardan singlisinikiga mehmon bo‘lib keldi. Kattasi shaharda savdogarga erga tekkan, kichigi qishloqda dehqonning xotini edi. Opa-singil choy ichib, gurunglashib o‘tirishibdi. Katta opa maqtana boshladi — shahardagi turmushini ko‘kka ko‘tarib: shaharda qanday keng-mo‘l yashashini, ozoda kiyinishini, bolalarini yasantirib yurishini, qanday shirin yeb-ichishini, sayrga, bayramlarga, teatrga qanday borishini gapirdi.

Kichik singilning g‘ashi keldi, u savdogarning turmushini kamsitib, o‘zining dehqon hayotini ulug‘lay boshladi.

— Men o‘z turmushimni senikiga almashmayman, — dedi u. — Kulrang yashasak ham, qo‘rquv nimaligini bilmaymiz. Sizlar ozodaroq yashaysizlar, lekin yo savdoda ko‘p foyda ko‘rasizlar, yo butunlay sinib qolasizlar. Maqolda ham aytilgan: foyda zararning tug‘ishgan og‘asi. Shunday ham bo‘ladi: bugun boy, ertaga eshikma-eshik tilanib yurasan. Bizning dehqonchilik ishimiz ishonchliroq: dehqonning qorni ingichka bo‘lsa ham, umri uzun; boy bo‘lmasak ham, to‘q bo‘lamiz.

Katta opa dedi:

— To‘qliging qursin — cho‘chqa-yu buzoqlar bilan birga! Na yasan-tusan bor, na odob-muomala! Ering qancha ter to‘kmasin, go‘ngning ichida qanday yashayotgan bo‘lsangiz, shunday o‘lib ketasizlar, bolalaringiz ham shunday.

— Xo‘sh, nima qilibdi, — dedi kichigi. — Bizning ishimiz shunaqa. Buning evaziga mustahkam yashaymiz, hech kimga ta’zim qilmaymiz, hech kimdan qo‘rqmaymiz. Sizlar esa shaharda doim vasvasaning ichida yashaysizlar: bugun yaxshi, ertaga shayton yo‘liqib qolsa — qarabsanki, eringni yo qimorga, yo ichkilikka, yo biror go‘zalga yo‘ldan urib qo‘yadi. Shunda hamma narsa kulga aylanadi. Shunaqasi bo‘lmaydimi?

Uy egasi Paxom pechka ustida yotib, xotinlarning gapini eshitib turardi.

— Bu rost, — dedi u, — haq gap. Biz dehqonlar yoshligimizdan ona-yerni ag‘darib yuramiz, shuning uchun bema’ni xayollar boshimizga kirmaydi. Bitta dardimiz — yerimiz tor! Yer xohlagancha bo‘lsa edi, men hech kimdan, hatto shaytonning o‘zidan ham qo‘rqmasdim!

Xotinlar choyni ichib bo‘lishdi, yana bir oz kiyim-kechak haqida gaplashishdi, idish-tovoqni yig‘ishtirib, uxlashga yotishdi.

Shayton esa pechka orqasida o‘tirib, hammasini eshitgan edi. Dehqonning xotini erini maqtanishga undagani unga xush yoqdi: dehqon, yerim bo‘lsa edi, meni shayton ham ololmasdi, deb maqtangan edi-da.

«Mayli, — deb o‘yladi u, — sen bilan bahslashamiz: men senga ko‘p yer beraman. Seni yer bilan qo‘lga olaman».

II

Dehqonlarning qo‘shnichiligida unchalik katta bo‘lmagan bir pomeshchik xonim yashardi. Uning bir yuz yigirma desyatina yeri bor edi. Ilgari u dehqonlar bilan tinch-totuv yashar, ularni xafa qilmasdi. Lekin uning xizmatiga iste’fodagi bir soldat boshqaruvchi bo‘lib yollandi-yu, dehqonlarni jarima bilan qiynay boshladi. Paxom qancha ehtiyot bo‘lmasin, goh oti suli ekiniga kirib ketadi, goh sigiri bog‘ga kirib oladi, goh buzoqlari o‘tloqqa o‘tib ketadi — har biriga jarima.

Paxom jarimani to‘laydi-yu, so‘kinadi, uyidagilarni uradi. Shu boshqaruvchi tufayli Paxom yoz bo‘yi ko‘p gunohga botdi. Mol-qo‘y qishga hovliga qamalganidan ham xursand bo‘ldi: yemi achinarli bo‘lsa ham, hech bo‘lmasa qo‘rquv yo‘q.

Qishda mish-mish tarqaldi: xonim yerini sotayotgan emish, katta yo‘l bo‘yidagi karvonsaroy egasi esa uni sotib olish uchun savdolashayotgan emish. Buni eshitib, dehqonlarning yuragi shuv etib ketdi. «Endi, — deb o‘ylashdi ular, — yer karvonsaroychiga o‘tsa, xonimdan ham battar jarima bilan qiynaydi. Bizga bu yersiz kun yo‘q, biz hammamiz uning atrofida yashaymiz». Dehqonlar jamoa nomidan xonimning oldiga borishdi, yerni karvonsaroychiga sotmay, o‘zlariga berishini so‘rashdi. Qimmatroq to‘lashga va’da berishdi. Xonim rozi bo‘ldi. Dehqonlar butun yerni jamoa bo‘lib sotib olish uchun kelishmoqchi bo‘lishdi; bir marta yig‘in qilishdi, ikki marta qilishdi — ish bitmadi. Shayton orani buzdi, hech kelisha olishmadi. Oxiri har kim o‘zi qurbi yetganicha alohida sotib olishga qaror qildi. Xonim bunga ham rozi bo‘ldi. Paxom eshitdiki, qo‘shnisi xonimdan yigirma desyatina yer sotib olibdi, xonim esa pulning yarmini bir yilga muddatli qilib qoldiribdi. Paxomning havasi keldi. «Butun yerni sotib olib ketishadi, — deb o‘yladi u, — men quruq qolaman». Xotini bilan maslahatlasha boshladi.

— Odamlar sotib olyapti, — dedi u, — bizga ham o‘n desyatinacha yer olish kerak. Bo‘lmasa yashab bo‘lmaydi: boshqaruvchi jarima bilan xonavayron qildi.

Qanday qilib sotib olish yo‘lini o‘ylab topishdi. Yig‘ib qo‘ygan yuz so‘mlari bor edi, ustiga bir toychoqni sotishdi, asalari uyalarining yarmini sotishdi, o‘g‘lini birovga ishchilikka garovga berishdi, bojasidan ham qarz olishdi — shu tariqa pulning yarmini yig‘ishdi.

Paxom pulni yig‘ib, yer tanladi — o‘n besh desyatina, ozgina o‘rmonchasi ham bor, — so‘ng xonimning oldiga savdolashgani bordi. O‘n besh desyatinani savdolashib oldi, qo‘l berib kelishdi va bay’ana berdi. Shaharga borib, oldi-sotdi hujjatini rasmiylashtirishdi, pulning yarmini berdi, qolganini ikki yil ichida to‘lashga majburiyat oldi.

Shunday qilib Paxom yerli bo‘ldi. Urug‘ni qarzga olib, sotib olgan yeriga ekdi; hosil yaxshi chiqdi. Bir yildayoq u xonimdan ham, bojasidan ham qarzini uzdi. Endi Paxom ham yer egasiga aylandi: o‘z yerini haydaydi, ekadi, o‘z yeridan pichan o‘radi, o‘z yeridan qoziq kesadi, o‘z yerida mol boqadi. Paxom o‘zining abadiy yerini haydagani chiqsa yoki maysalar va o‘tloqlarni ko‘rgani borsa — quvonchi ichiga sig‘masdi. Unga o‘t ham bu yerda boshqacha o‘sadigandek, gullar ham boshqacha ochiladigandek tuyulardi. Ilgari bu yerdan o‘tib ketganida, yer yer-da, derdi; endi esa u allaqanday alohida yerga aylangan edi.

III

Paxom shunday yashab, quvonib yuraverdi. Hammasi yaxshi edi-yu, faqat dehqonlar Paxomning ekinlari va o‘tloqlarini payhon qila boshlashdi. U yaxshilik bilan so‘radi — baribir to‘xtashmadi: goh cho‘ponlar sigirlarni o‘tloqqa qo‘yib yuboradi, goh tungi yaylovdagi otlar ekinga kirib ketadi. Paxom ularni haydab chiqardi ham, kechirdi ham, sudlashishni istamadi; keyin jonig‘a tegib, volost sudiga shikoyat qila boshladi. Dehqonlar buni yovuz niyat bilan emas, torlikdan qilishayotganini biladi-yu, yana o‘ylaydi: «Indamay qo‘yib bo‘lmaydi, aks holda hammasini yo‘q qilib yuborishadi. Ularni bir o‘rgatib qo‘yish kerak».

Bir kishini sud orqali o‘rgatdi, ikkinchisini o‘rgatdi: bittasini ham, ikkinchisini ham jarimaga tortishdi. Qo‘shni dehqonlar Paxomdan achchiqlana boshlashdi, endi ataylab payhon qiladigan bo‘lishdi. Kimdir kechasi o‘rmonchaga kirib, po‘stloq shilish uchun o‘ntacha jo‘ka daraxtini kesib ketdi. Paxom o‘rmon oralab o‘tib ketayotib qarasa — o‘rmon siyraklashib qolibdi. Yaqin borsa — daraxtlar yotibdi, to‘nkalar qaqqayib turibdi. Hech bo‘lmasa chetdagilarini kesib, bittasini qoldirsa ham mayli edi, yovuz banda hammasini qatorasiga qirib ketibdi. Paxomning jahli chiqdi. «Eh, — deb o‘yladi u, — buni kim qilganini bilsam edi, alamimni olardim». O‘yladi, o‘yladi, kim bo‘lishi mumkin, deb. «Semkadan boshqa hech kim emas», — deb o‘yladi. Semkaning hovlisini qidirgani bordi, hech narsa topmadi, faqat urishib qaytdi. Shundan keyin Semyon qilgan, degan ishonchi yanada mustahkamlandi. Ariza berdi. Sudga chaqirishdi. Sudlashdi, sudlashdi — dalil yo‘q, deb dehqonni oqlashdi. Paxom yanada qattiqroq xafa bo‘ldi, volost oqsoqoli bilan ham, sudyalar bilan ham urishib ketdi.

— Sizlar o‘g‘rilarning tarafini olasizlar, — dedi u. — O‘zlaringiz qonun bilan yashasangiz edi, o‘g‘rilarni oqlamasdingiz.

Paxom sudyalar bilan ham, qo‘shnilar bilan ham orani buzdi. Hatto uyiga o‘t qo‘yamiz, deb do‘q qila boshlashdi. Paxom yerda kengroq yashaydigan bo‘ldi-yu, el orasida torroq bo‘lib qoldi.

Shu paytda mish-mish tarqaldi: xalq yangi yerlarga ko‘chib ketayotgan emish. Paxom o‘ylaydi: «Menga o‘z yerimdan ketishning hojati yo‘q, lekin biznikilardan birortasi ketib qolsa, bizda kengroq bo‘lardi. Ularning yerini o‘zimga olib, yerimga qo‘shib olardim; turmush ancha yaxshilanardi. Bo‘lmasa hali ham tor».

Bir kuni Paxom uyda o‘tirgan ekan, yo‘lovchi bir dehqon kirib keldi. Uni tunashga qo‘yishdi, ovqatlantirishdi, gapga tutishdi: qayoqdan kelyapsan, Xudo yo‘l bersin, deyishdi. Dehqon pastdan, Volga ortidan kelayotganini, u yerda ishda bo‘lganini aytdi. Gap gapga ulanib, dehqon u yerlarga xalq qanday ko‘chib borayotganini hikoya qila boshladi. Ularning o‘z qishlog‘idan borganlar u yerda qanday o‘rnashganini, jamoaga yozilganini, har jonga o‘n desyatinadan yer ajratib berishganini gapirib berdi.

— Yeri shunaqangi, — dedi u, — javdar ekishgan edi, poyasi orasida ot ko‘rinmay qoldi, shunaqangi qalin — besh hovuch bir bog‘. Bir dehqon, — dedi u, — juda kambag‘al edi, quruq qo‘l bilan borgan edi, hozir oltita oti, ikkita sigiri bor.

Paxomning yuragida olov yondi. O‘yladi: «Yaxshi yashash mumkin ekan, nima qilaman bu yerda torlikda azob chekib? Bu yerdagi yerimni ham, hovlimni ham sotaman-da, u yerda shu pulga yangidan hammasini boshlab, butun ro‘zg‘orni tiklayman. Bu yerda torlikda — faqat gunoh. Lekin avval o‘zim borib bilib kelishim kerak».

Yozda yo‘lga otlandi. Samaragacha paroxodda Volga bo‘ylab pastga tushdi, so‘ng to‘rt yuz chaqirim piyoda yurdi. Manzilga yetib keldi. Hammasi aytilganday. Dehqonlar keng yashashadi, har jonga o‘n desyatinadan yer ajratilgan, jamoaga qabul qilishga ham xursand. Puli borlar esa ajratilgan ulushdan tashqari xohlagancha yerni abadiy mulk qilib sotib olishi mumkin; eng yaxshi yer desyatinasi uch so‘mdan — xohlaganingcha ol!

Paxom hammasini bilib, kuzga yaqin uyga qaytdi va hamma narsasini sota boshladi. Yerini foyda bilan sotdi, hovlisini sotdi, butun mol-qo‘yini sotdi, jamoadan chiqdi, bahorni kutib, oilasi bilan yangi yerlarga jo‘nadi.

IV

Paxom oilasi bilan yangi yerga keldi va katta bir qishloqning jamoasiga yozildi. Qariyalarni mehmon qilib, sharob ichirdi, hamma qog‘ozlarni to‘g‘irladi. Paxomni qabul qilishdi, besh jon hisobidan turli dalalardan ellik desyatina yer ajratib berishdi, yaylovi bundan tashqari. Paxom uy-joy qurdi, mol-qo‘y orttirdi. Faqat ajratilgan yerning o‘zi ilgarigidan uch barobar ko‘p bo‘ldi. Yeri ham serhosil. Turmushi avvalgisidan o‘n barobar yaxshilandi. Haydaladigan yer ham, yem-xashak ham mo‘l. Mol-qo‘yni xohlagancha boqaver.

Avvaliga, uy-joy qurib, ro‘zg‘or tiklayotganda Paxomga hammasi yaxshi ko‘rindi; o‘rganib qolgach esa bu yer ham unga tor tuyula boshladi. Birinchi yiliyoq Paxom oq bug‘doy — «beloturka» ekmoqchi bo‘ldi. Ajratilgan yer bug‘doyga kamlik qiladi. Bug‘doy esa bo‘z yerga yoki bir necha yil dam olgan yerga ekiladi. Uni bir-ikki yil ekishadi-da, keyin yana chalovga to‘lguncha tashlab qo‘yishadi. Bunday yerga xaridor ko‘p, hammaga yetmaydi. Shu sababli uning ustida janjallar ham bo‘lib turadi: boyroqlari o‘zlari ekmoqchi bo‘ladi, kambag‘alroqlari soliqni to‘lash uchun savdogarlarga ijaraga beradi. Paxom ko‘proq ekmoqchi bo‘ldi. Keyingi yili u bir savdogarning oldiga borib, bir yilga yer ijaraga oldi. Ko‘proq ekdi — yaxshi hosil bo‘ldi, lekin qishloqdan uzoq — o‘n besh chaqirimcha tashishga to‘g‘ri keladi. Paxom qarasaki, atrofda savdogar-dehqonlar xutorlarda yashab boyib ketishyapti. «Qani endi, — deb o‘yladi Paxom, — men ham yerni abadiy mulk qilib sotib olib, xutor qursam. Hamma narsa qo‘l ostida bo‘lardi». Va Paxom qanday qilib abadiy yer sotib olsam ekan, deb o‘ylay boshladi.

Paxom shu tariqa uch yil yashadi. Yer ijaraga olib, bug‘doy ekdi. Yillar yaxshi keldi, bug‘doy ham yaxshi bitdi, ortiqcha pul ham to‘plandi. Yashayverish kerak edi-yu, lekin har yili odamlardan yer ijaraga olish, yer deb yugurib yurish Paxomning joniga tegdi: qayerda yaxshi yer bo‘lsa, dehqonlar darhol o‘sha yoqqa yopirilib, hammasini talab olishadi; vaqtida ulgurmasang — ekishga yer qolmaydi. Uchinchi yili esa u bir savdogar bilan sherik bo‘lib dehqonlardan yaylov ijaraga oldi; haydab ham qo‘yishgan edi, lekin dehqonlar sudlashib qolishdi-yu, mehnat bekorga ketdi. «O‘z yerim bo‘lsa edi, — deb o‘yladi u, — hech kimga ta’zim qilmasdim, gunoh ham bo‘lmasdi».

Shunda Paxom abadiy yerni qayerdan sotib olish mumkinligini surishtira boshladi. Va bir dehqonga duch keldi. Bu dehqon besh yuz desyatina yer sotib olgan ekan-u, sinib qolib, arzonroq sotayotgan ekan. Paxom u bilan gaplasha boshladi. Gaplashdi, gaplashdi, bir ming besh yuz so‘mga kelishdi, pulning yarmini keyinroq to‘lash sharti bilan. Butunlay kelishib ham qo‘yishgan edi, bir kuni Paxomning hovlisiga o‘tkinchi bir savdogar otlarini boqish uchun to‘xtadi. Choy ichishdi, gaplashishdi. Savdogar uzoqdan, boshqirdlar yurtidan kelayotganini aytdi. U yerda, dedi u, boshqirdlardan besh ming desyatina yer sotib olibman. Hammasiga ming so‘m to‘labman. Paxom surishtira boshladi. Savdogar hikoya qildi:

— Faqat, — dedi u, — qariyalarning ko‘nglini oldim. Yuz so‘mlik to‘n, gilam ulashdim, bir quti choy tarqatdim, kimni xohlasam, sharob ichirdim. Desyatinasini yigirma tiyindan oldim. — Oldi-sotdi hujjatini ko‘rsatdi. — Yer, — dedi u, — daryo bo‘yida, dashti butunlay chalovzor.

Paxom surishtira boshladi: qanday qilib, nima qilib?

— U yerda yer shunchalik ko‘pki, — dedi savdogar, — bir yilda aylanib chiqolmaysan. Hammasi boshqirdlarniki. Xalqi esa qo‘ylarday sodda. Deyarli tekinga olish mumkin.

«Bo‘ldi, — deb o‘yladi Paxom, — nega men o‘z ming so‘mimga besh yuz desyatina sotib olib, yana bo‘ynimga qarz ilaman? U yerda men ming so‘mga qancha yer olaman!»

V

Paxom u yerga qanday borishni surishtirdi va savdogarni kuzatib qo‘yishi bilanoq o‘zi ham yo‘lga hozirlana boshladi. Uyni xotiniga qoldirib, bir xizmatkorini oldi-da, jo‘nab ketdi. Shaharga kirib, bir quti choy, sovg‘a-salomlar, sharob — hammasini savdogar aytganday sotib olishdi. Yurishdi, yurishdi, besh yuz chaqirim yo‘l bosishdi. Yettinchi kuni boshqirdlarning ko‘chmanchi ovuliga yetib kelishdi. Hammasi savdogar aytganday. Hammalari dashtda, daryo bo‘yida, kigiz o‘tovlarda yashashadi. O‘zlari yer haydamaydi, non yemaydi. Dashtda mol-qo‘y yayrab yuradi, otlar uyur-uyur bo‘lib o‘tlaydi. O‘tovlar ortida toylar bog‘lab qo‘yilgan, kuniga ikki mahal ularning oldiga biyalarni haydab kelishadi; biyalarni sog‘ib, sutidan qimiz qilishadi. Ayollar qimiz pishadi, pishloq tayyorlaydi, erkaklar esa faqat qimiz, choy ichishni, qo‘y go‘shti yeyishni va nay chalishni bilishadi. Hammasi semiz, xushchaqchaq, butun yoz bayram qilishadi. Xalqi butunlay qorong‘i, ruschani bilishmaydi, lekin juda mehribon.

Boshqirdlar Paxomni ko‘rishlari bilan o‘tovlaridan chiqib, mehmonni o‘rab olishdi. Tilmoch topildi; Paxom unga yer masalasida kelganini aytdi. Boshqirdlar suyunib ketishdi, Paxomni qo‘ltiqlab, yaxshi bir o‘tovga olib kirishdi, gilamlarga o‘tqazishdi, ostiga par yostiqlar qo‘yishdi, atrofiga davra qurib o‘tirishdi va choy, qimiz bilan siylay boshlashdi. Qo‘y so‘yib, go‘shtidan yedirishdi. Paxom tarantasidan sovg‘alarni olib, boshqirdlarga ulasha boshladi. Hamma boshqirdlarga sovg‘a ulashdi, choyni ham bo‘lib berdi. Boshqirdlar xursand bo‘lib ketishdi. O‘zaro uzoq g‘o‘ldirashdi, keyin tilmochga gapirishni buyurishdi.

— Senga aytishimni buyurishyapti, — dedi u, — ular seni yaxshi ko‘rib qolishibdi, bizda odat bor — mehmonning ko‘nglini har jihatdan xushlash va sovg‘aga sovg‘a bilan javob qaytarish. Sen bizni sovg‘alar bilan siylading, endi ayt: bizda senga nima yoqdi, senga shuni hadya qilaylik?

— Menga sizlarda hammasidan ham ko‘proq yeringiz yoqdi, — dedi Paxom. — Bizda, — dedi u, — tor, yer haydalaverib holdan toygan, sizlarda esa yer ko‘p, yeringiz yaxshi. Men bunday yerni ko‘rmagan edim.

Tilmoch tarjima qildi. Boshqirdlar gaplashishdi, gaplashishdi. Paxom ularning nima deyayotganini tushunmaydi, lekin xursandligini, nimadir deb baqirib, kulishayotganini ko‘rib turibdi. Keyin jim bo‘lib, Paxomga tikilishdi, tilmoch esa dedi:

— Senga aytishimni buyurishyapti: yaxshiliging evaziga senga xohlaganingcha yer berishga ular rozi. Faqat qaysi birini qo‘ling bilan ko‘rsat — seniki bo‘ladi.

Yana gaplashishdi va nimanidir talashib qolishdi. Paxom nima haqida tortishayotganlarini so‘radi. Tilmoch dedi:

— Ba’zilari yer haqida oqsoqoldan so‘rash kerak, usiz bo‘lmaydi, deyapti. Boshqalari esa usiz ham bo‘ladi, deyapti.

VI

Boshqirdlar tortishib turishganda, birdan tulki telpak kiygan bir kishi kelib qoldi. Hamma jim bo‘lib, o‘rnidan turdi. Tilmoch dedi:

— Bu oqsoqolning o‘zi.

Paxom darhol eng yaxshi to‘nni va besh qadoq choyni olib, oqsoqolga tortiq qildi. Oqsoqol qabul qilib, to‘rga o‘tirdi. Boshqirdlar darhol unga nimalarnidir gapira ketishdi. Oqsoqol tingladi, tingladi, jim bo‘linglar, deb bosh irg‘adi va Paxomga ruscha gapira boshladi.

— Nima ham derdik, — dedi u, — bo‘ladi. Qayeri yoqsa, o‘sha yerdan ol. Yer ko‘p.

«Qanday qilib xohlaganimcha olaman? — deb o‘yladi Paxom. — Qandaydir yo‘l bilan mustahkamlab qo‘yish kerak. Bo‘lmasa, seniki deyishadi-yu, keyin tortib olishadi».

— Yaxshi so‘zingiz uchun rahmat, — dedi u. — Sizlarda yer ko‘p, menga esa ozgina kerak. Faqat qaysi biri meniki bo‘lishini bilishim kerak. Qandaydir o‘lchab, mening nomimga mustahkamlab qo‘yish lozim. Bo‘lmasa, o‘lim ham, hayot ham Xudoning qo‘lida. Sizlar, yaxshi odamlar, beryapsiz, bolalaringiz esa, ehtimol, qaytarib olar.

— Gaping to‘g‘ri, — dedi oqsoqol, — mustahkamlab qo‘ysa bo‘ladi.

Paxom gapira boshladi:

— Eshitishimcha, bu yerda bir savdogar bo‘lgan ekan. Sizlar unga ham yer hadya qilib, oldi-sotdi hujjati qilib bergan ekansizlar; menga ham shunday qilsangiz.

Oqsoqol hammasini tushundi.

— Bo‘ladi, — dedi u, — hammasi bo‘ladi. Bizda mirzo ham bor, shaharga ham boramiz, hamma muhrlarni bostiramiz.

— Narxi qancha bo‘ladi? — dedi Paxom.

— Bizda narx bitta: kuniga ming so‘m.

Paxom tushunmadi.

— Bu qanaqa o‘lchov bo‘ldi — kun? Unda necha desyatina bo‘ladi?

— Biz buni hisoblashni bilmaymiz, — dedi u. — Biz kunlab sotamiz: bir kunda qancha yerni aylanib chiqsang, o‘shancha seniki, narxi esa ming so‘m.

Paxom hayron qoldi.

— Axir, — dedi u, — bir kunda aylanib chiqilgan yer juda ko‘p bo‘ladi-ku.

Oqsoqol kulib yubordi.

— Hammasi seniki! — dedi u. — Faqat bitta sharti bor: agar kun botguncha qaysi joydan yo‘lga chiqqan bo‘lsang, o‘sha joyga qaytib kelmasang, puling kuyadi.

— Men o‘tgan joyni qanday belgilayman? — dedi Paxom.

— Biz sen tanlagan joyda turamiz; biz turaveramiz, sen esa yurib, aylana yasaysan, o‘zing bilan ketmon ol, qayerda kerak bo‘lsa, belgi qo‘yasan, burchaklarda chuqurcha qazib, chim qo‘yib ketasan; keyin chuqurchadan chuqurchaga omoch bilan iz solib chiqamiz. Xohlaganingcha katta aylana ol, faqat kun botguncha qayerdan chiqqan bo‘lsang, o‘sha yerga qaytib kel. Nimani aylanib chiqsang, hammasi seniki.

Paxom suyunib ketdi. Ertasiga yo‘lga chiqishga kelishishdi. Yana gaplashishdi, yana qimiz ichishdi, qo‘y go‘shti yeyishdi, yana choy ichishdi; qorong‘i tusha boshladi. Paxomga par to‘shak solib berishdi, boshqirdlar tarqalishdi. Ertaga tong otarda yig‘ilib, quyosh chiqmasdan joyga borishga va’da berishdi.

VII

Paxom par to‘shakda yotibdi-yu, uxlay olmaydi — faqat yer haqida o‘ylaydi. «Katta bir mamlakatni egallab olaman, — deb o‘ylaydi u. — Bir kunda ellik chaqirim yuraman. Hozir kun bir yilday uzun. Ellik chaqirimda qancha yer bo‘ladi-ya! Yomonrog‘ini sotaman yoki dehqonlarga ijaraga beraman, yoqqanini tanlab, o‘zim o‘rnashaman. Ikki qo‘sh ho‘kiz olaman, ikkita xizmatkor yollayman; bir yuz ellik desyatinasini haydayman, qolganiga mol boqaman».

Paxom tun bo‘yi uxlamadi. Faqat tong oldidan ko‘zi ilindi. Ko‘zi ilinishi bilan tush ko‘rdi. Ko‘rsaki, go‘yo o‘sha o‘tovda yotganmish va tashqarida kimdir qah-qah urib kulayotganini eshitarmish. Kim bunday kulayotgan ekan, deb ajablandi, kimligini ko‘rgisi keldi, turib, o‘tovdan chiqdi va ko‘rdiki — o‘sha boshqird oqsoqolining o‘zi o‘tov oldida o‘tirib, ikki qo‘li bilan qornini changallagancha nimadandir to‘lg‘anib, qah-qah urib kulyapti. Paxom yaqinlashib so‘radi: «Nimaga kulyapsan?» Qarasa, bu boshqird oqsoqoli emas, yaqinda uning uyiga tushib, yer haqida gapirib bergan savdogar ekan. Savdogardan endigina: «Bu yerda ancha bo‘ldingmi?» — deb so‘ragan edi, qarasa, bu savdogar ham emas, ancha ilgari pastdan kelib, uning uyida tunab ketgan o‘sha dehqon. Paxom yana qaradiki, bu dehqon ham emas, shoxli, tuyoqli shaytonning o‘zi o‘tirib qah-qah urayotibdi, uning oldida esa yalangoyoq, faqat ko‘ylak va ishton kiygan bir odam yotibdi. Paxom go‘yo yaxshilab qarab, bu qanday odam ekan, deb tikildi. Ko‘rdiki, odam o‘lik, va bu — uning o‘zi. Paxom dahshatga tushib uyg‘onib ketdi. Uyg‘ondi. «Tushga nimalar kirmaydi», — deb o‘yladi. Atrofga qaradi, ochiq eshikdan ko‘rdi: tashqari oqarib, tong yorishib kelyapti. «Odamlarni uyg‘otish kerak, — deb o‘yladi u, — jo‘nash vaqti bo‘ldi». Paxom o‘rnidan turib, tarantasda uxlab yotgan xizmatkorini uyg‘otdi, ot qo‘shishni buyurdi, o‘zi esa boshqirdlarni uyg‘otgani ketdi.

— Vaqt bo‘ldi, — dedi u, — dashtga borib, o‘lchash kerak.

Boshqirdlar turishdi, hammasi yig‘ildi, oqsoqol ham keldi. Boshqirdlar yana qimiz icha boshlashdi, Paxomni choy bilan siylamoqchi bo‘lishdi, lekin u kutib o‘tirmadi.

— Borsak, boraylik, — dedi u. — Vaqt bo‘ldi.

VIII

Boshqirdlar yig‘ilishdi, kimdir otga, kimdir tarantasga o‘tirib, yo‘lga tushishdi. Paxom esa xizmatkori bilan o‘z aravachasida bordi va o‘zi bilan ketmon ham oldi. Dashtga yetib kelishganda tong yorishayotgan edi. Bir tepalikka — boshqirdcha aytganda, shixanga — chiqishdi. Tarantaslardan tushishdi, otlardan tushishdi, bir joyga to‘planishdi. Oqsoqol Paxomning oldiga kelib, qo‘li bilan ko‘rsatdi.

— Mana, — dedi u, — ko‘zing ko‘rgan hamma yer bizniki. Qaysi birini xohlasang, tanla.

Paxomning ko‘zlari yonib ketdi: yer butunlay chalovzor, kaftday tekis, ko‘knor urug‘iday qop-qora, qayerda chuqurcha bo‘lsa, turli-tuman o‘t ko‘krakka yetadi.

Oqsoqol tulki telpagini yechib, yerga qo‘ydi.

— Mana, — dedi u, — belgi shu bo‘ladi. Shu yerdan chiqib, shu yerga qaytib kel. Nimani aylanib chiqsang, hammasi seniki bo‘ladi.

Paxom pulini chiqarib, telpak ustiga qo‘ydi, kaftanini yechib, faqat yengil chakmonda qoldi; qornining tagidan belbog‘ini mahkamroq bog‘lab, tortinib oldi, qo‘yniga non solingan xaltachani qo‘ydi, beliga suvli sopol idishni bog‘ladi, etigining qo‘njini tortib qo‘ydi, xizmatkoridan ketmonni olib, yo‘lga otlandi. Qaysi tomonga yursam ekan, deb uzoq o‘yladi — hamma yoq yaxshi. O‘yladi: «Baribir: kunchiqarga qarab ketaman». Yuzini quyoshga qaratib turib, oyoq-qo‘lini yozdi, quyosh ufq chetidan ko‘rinishini kutdi. O‘ylaydi: «Hech vaqtni boy bermaslik kerak. Salqinda yurish ham osonroq». Quyosh ufq ortidan endigina nur sochishi bilan Paxom ketmonni yelkasiga tashlab, dashtga qarab yurdi.

Paxom na sekin, na tez yurdi. Bir chaqirimcha yurgach, to‘xtadi, chuqurcha qazidi va ko‘zga tashlanib tursin deb chimlarni ustma-ust qo‘ydi. Davom etdi. Oyog‘i ochilib, qadamini tezlatdi. Yana yurib, yana bir chuqurcha qazidi.

Paxom orqasiga qaradi. Quyoshda shixan yaqqol ko‘rinib turibdi, odamlar ham turibdi, tarantaslarning g‘ildiraklaridagi temir gardishlar yaltirab turibdi. Paxom besh chaqirimcha yurganini taxmin qildi. Isib ketdi, chakmonini yechib, yelkasiga tashlab, yo‘lida davom etdi. Yana besh chaqirimcha yurdi. Havo isib ketdi. Quyoshga qaradi — nonushta vaqti bo‘lib qolibdi.

«Bir qo‘sh vaqti o‘tdi, — deb o‘yladi Paxom. — Kunda esa ular to‘rtta, burilishga hali erta. Hozir faqat etigimni yechib olay». O‘tirdi, etigini yechdi, etiklarni beliga qistirib, yo‘lida davom etdi. Yurish yengil bo‘ldi. O‘ylaydi: «Yana besh chaqirimcha yuraman, keyin chapga buriladigan bo‘laman. Joy juda yaxshi, tashlab ketishga ko‘zim qiymaydi. Qancha nariga borsang, shuncha yaxshiroq». Yana to‘g‘riga yurdi. Orqasiga qarasa — shixan zo‘rg‘a ko‘rinadi, odamlar chumolilarday qorayib turibdi, allanima zo‘rg‘a yaltiraydi.

«Bo‘ldi, — deb o‘yladi Paxom, — bu tomonga yetarlicha oldim; burilish kerak. Juda terlab ketdim — chanqadim». To‘xtab, kattaroq chuqurcha qazidi, chimlarni qo‘ydi, suv idishini yechib, suv ichdi va keskin chapga burildi. Yurdi, yurdi, o‘tlar balandlashdi, havo issiq bo‘ldi.

Paxom charchay boshladi; quyoshga qaradi — naq tush payti. «Bo‘ldi, — deb o‘yladi u, — dam olish kerak». To‘xtab, yerga o‘tirdi. Suv bilan non yedi, lekin yotmadi: yotsam, uxlab qolaman, deb o‘yladi. Bir oz o‘tirdi-da, yo‘lida davom etdi. Avvaliga yengil yurdi. Ovqatdan kuchi ko‘paydi. Lekin havo juda isib ketdi, uyqu ham bosa boshladi; shunday bo‘lsa-da, yuraverdi, o‘yladi: «Bir soat chidasang — umr bo‘yi yashaysan».

Bu tomonga ham ancha yurdi, chapga burilay degan edi, qarasa — nam bir pastqamlik: tashlab ketishga ko‘zi qiymaydi. O‘yladi: «Bu yerda zig‘ir yaxshi bitadi». Yana to‘g‘riga yurdi. Pastqamlikni qamrab oldi, pastqamlik ortida chuqurcha qazib, ikkinchi burchakni burdi. Paxom shixanga qaradi: issiqdan havo tumanlanib, allanima titrab turibdi, tuman orasidan shixandagi odamlar zo‘rg‘a ko‘rinadi — ular gacha o‘n besh chaqirimcha bor. «Bo‘ldi, — deb o‘yladi Paxom, — tomonlarni uzun olib yubordim, bu tomonini qisqaroq olish kerak». Uchinchi tomonga yurib, qadamini tezlatdi. Quyoshga qaradi — u allaqachon peshinga yaqinlashib qolibdi, uchinchi tomon bo‘ylab esa atigi ikki chaqirim yurgan. Joyigacha esa hali ham o‘n besh chaqirim. «Yo‘q, — deb o‘yladi u, — yer qiyshiq bo‘lsa ham mayli, to‘g‘ri yo‘l bilan ulgurish kerak. Ortiqcha olib qo‘ymay. Shusiz ham yer ko‘p bo‘ldi». Paxom shoshib chuqurcha qazidi-da, to‘g‘ri shixanga qarab burildi.

IX

Paxom to‘g‘ri shixanga qarab yuryapti, unga endi og‘ir bo‘lib qoldi. Terga botib ketgan, yalang oyoqlari tilinib, lat yegan, tizzalari bukila boshlagan. Dam olgisi keladi-yu, bo‘lmaydi — kun botguncha yetib kelolmaydi. Quyosh kutib turmaydi, pastlab boryapti, pastlab boryapti. «Eh, — deb o‘ylaydi u, — adashmadimmikan, juda ko‘p olib qo‘ymadimmikan? Ulgurmasam-chi?» Goh oldinga, shixanga qaraydi, goh quyoshga: joyigacha uzoq, quyosh esa ufq chetiga yaqin qolgan.

Paxom shunday yurib boryapti, unga qiyin, lekin qadamini tezlatgandan tezlatyapti. Yurdi, yurdi — hali ham uzoq; yo‘rtib yugura boshladi. Chakmonini, etiklarini, suv idishini tashladi, telpagini ham tashladi, faqat ketmonni ushlab, unga tayanib boryapti. «Eh, — deb o‘ylaydi u, — ko‘zim och bo‘ldi, butun ishni barbod qildim, quyosh botguncha yugurib yetolmayman». Qo‘rquvdan nafasi yanada battar qisiladi. Paxom yuguryapti, ko‘ylagi va ishtoni terdan badaniga yopishgan, og‘zi qurib qolgan. Ko‘kragi temirchining dami kabi ko‘tarilib-tushadi, yuragi esa bolg‘aday urib turibdi, oyoqlari go‘yo o‘zinikimas — bukilib ketyapti. Paxomning vahimasi keldi. O‘ylaydi: «Zo‘riqishdan o‘lib qolmasam edi».

O‘lishdan qo‘rqadi-yu, to‘xtay olmaydi. «Shuncha yugurdim-u, — deb o‘ylaydi u, — endi to‘xtasam, ahmoq deyishadi». Yugurdi, yugurdi, ancha yaqinlashib qoldi va eshitdi: boshqirdlar unga qarab chinqirishyapti, qichqirishyapti — ularning qichqirig‘idan yuragi yanada battar alangalanadi. Paxom so‘nggi kuchi bilan yuguryapti, quyosh esa allaqachon ufq chetiga yetib, tumanga kirdi, katta, qip-qizil, qonday bo‘lib qoldi. Mana-mana botadi. Quyosh yaqin, lekin joyigacha ham endi uncha uzoq emas. Paxom shixandagi odamlarni ham ko‘rib turibdi, unga qo‘l silkitib, shoshiltirishyapti. Yerdagi tulki telpakni, ustidagi pulni ham ko‘ryapti; oqsoqolni ham ko‘ryapti — yerda o‘tirib, qo‘llari bilan qornini changallab turibdi. Paxomning esiga tushi tushdi. «Yer ko‘p, — deb o‘yladi u, — lekin Xudo unda yashashni nasib etarmikan? Voy, o‘zimni o‘zim halok qildim, — deb o‘yladi u, — yetib bora olmayman».

Paxom quyoshga qaradi, u esa allaqachon yerga tegib, bir chetidan bota boshlagan, chetini yoy shaklida kesib olganday edi. Paxom so‘nggi kuchini yig‘ib, oldinga engashib intildi, yiqilib tushmaslik uchun oyoqlari zo‘rg‘a ulguryapti. Paxom shixan etagiga yugurib kelishi bilan birdan qorong‘i tushdi. Orqasiga qaradi — quyosh botib bo‘lgan edi. Paxom «oh» deb yubordi. «Mehnatlarim kuydi», — deb o‘yladi u. To‘xtamoqchi ham bo‘ldi, lekin boshqirdlarning hammasi shovqin solayotganini eshitdi va esiga tushdi: pastdan qaraganda unga quyosh botganday ko‘rinyapti, tepalikdan esa hali botmagan. Paxom kuchini yig‘ib, shixanga yugurib chiqdi. Shixan ustida hali yorug‘. Yugurib chiqib, telpakni ko‘rdi. Telpak oldida oqsoqol o‘tiribdi, qo‘llari bilan qornini changallab, qah-qah uryapti. Paxomning esiga tushi tushdi, «oh» dedi, oyoqlari bukilib ketdi va u oldinga yiqildi, qo‘llari telpakka yetdi.

— Ay, barakalla! — deb qichqirdi oqsoqol. — Ko‘p yerga ega bo‘lding!

Xizmatkori yugurib kelib, uni turg‘izmoqchi bo‘ldi, qarasa, og‘zidan qon oqyapti va u o‘lib yotibdi.

Boshqirdlar achinib, tillarini taqillatishdi.

Xizmatkor ketmonni olib, Paxomga qabr qazidi — oyog‘idan boshigacha qancha joy egallagan bo‘lsa, roppa-rosa shuncha — uch gaz, va uni ko‘mdi.