Odatda darsliklarda mashqlar mavzu bo‘yicha joylashgan: kvadrat tenglamalar bobidan keyin 20 ta kvadrat tenglama, keyin keyingi bob va uning 20 ta masalasi. Bunday mashqda siz har bir masalani qaysi usul bilan yechish kerakligini oldindan bilasiz — bob nomi aytib turibdi. Imtihonda esa savollar aralash keladi va eng birinchi qiyinchilik — bu qanday turdagi masala ekanini va qaysi usulni qo‘llash kerakligini tanish.

Aralash mashq — inglizchada «interleaving» — aynan shu muammoni hal qiladi. Uning g‘oyasi: bir turdagi masalalarni ketma-ket yechish o‘rniga turli mavzulardan masalalarni aralashtirib yechish. Matematika va boshqa sohalardagi bir qator tadqiqotlarda aralash mashq qilgan o‘quvchilar keyingi sinovlarda ancha yaxshi natija ko‘rsatgan, garchi mashq paytida ular o‘zlarini qiyinroq his qilgan bo‘lsalar ham.

Nega bunday? Bir xil masalalarni ketma-ket yechganda miya «avtopilot»ga o‘tadi: birinchi masalada usulni tanlaydi, qolganlarida shunchaki takrorlaydi. Aralash mashqda esa har bir masalada miya to‘xtab, «bu nima? qaysi usul kerak?» deb o‘ylashga majbur bo‘ladi. Aynan shu tanlash ko‘nikmasi imtihonda eng kerakli narsa.

Bu yerda ham «foydali qiyinchilik» tamoyili ishlaydi. Aralash mashq paytida siz ko‘proq xato qilasiz va sekinroq ishlaysiz. Bu sizni «bu usul ishlamayapti» degan xulosaga olib kelishi mumkin. Lekin unday emas: mashqdagi qiyinchilik imtihondagi osonlikka aylanadi. Bir mavzuni ketma-ket mashq qilganda o‘zingizni ustadek his qilasiz, lekin bu tuyg‘u ham bilish illyuziyasining bir ko‘rinishi bo‘lishi mumkin.

Aralash mashqni qachon qo‘llash kerak? Yangi mavzuni endi o‘rganayotganingizda, avval uni alohida mashq qilishingiz tabiiy — asosiy tushunchani egallash kerak. Lekin mavzuni biroz tushunganingizdan keyin uni oldingi mavzular bilan aralashtira boshlang. Masalan, matematikada bugungi mashqlar to‘plamiga 10 ta yangi mavzu masalasi, 5 ta o‘tgan haftadagi va 5 ta o‘tgan oydagi masalalarni qo‘shing.

Turli fanlarda bu qanday ko‘rinadi? Fizikada — mexanika, elektr va optika masalalarini aralashtirish. Kimyoda — organik va noorganik savollarni, hisob masalalari va nazariy savollarni aralashtirish. Biologiyada — botanika, zoologiya va odam anatomiyasini bir to‘plamda. Ona tilida — imlo, grammatika va matn tahlilini birga. Tarixda — turli davrlarni aralashtirib, voqealarni solishtirish.

Aralash mashqni oraliq takrorlash bilan birlashtirish ayniqsa kuchli. Eski mavzulardan aralash savollar yechish — bir vaqtning o‘zida ham takrorlash, ham tanlash mashqi. Haftalik aralash testlar, oylik to‘liq sinovlar — mana shu ikki usulning tabiiy birlashmasi.

Qo‘qonlik Ulug‘bek matematikada har bir mavzuni yaxshi bilardi, lekin aralash testlarda past natija olardi. U masalaga qarab qaysi formulani ishlatishni darhol bilmas edi. U har kuni oxirgi yarim soatni faqat aralash masalalarga ajratdi: o‘tgan oylardagi turli boblardan tasodifiy masalalar tanlab yechdi. Avvaliga juda qiyin bo‘ldi, lekin bir oydan keyin u masalani ko‘rishi bilan uning turini taniy boshladi.

Bugun qiling:

1. Bugungi mashq to‘plamingizga kamida uch xil mavzudan masalalarni aralashtiring.

2. Har bir masalani yechishdan oldin o‘zingizdan so‘rang: «Bu qaysi mavzu va qaysi usul kerak?»

3. Haftalik jadvalingizga bitta aralash test kunini belgilang.