Usmon ibn Affon roziyallohu anhu — uchinchi xalifa, Qurayshning Umaviy urug‘idan, Makkaning boy va obro‘li savdogarlaridan biri. U hayosi, saxovati va yumshoq tabiati bilan tanilgan. Islomni dastlabki yillarda, Abu Bakr roziyallohu anhuning da’vati bilan qabul qilgan.

Usmon «Zun-nurayn» — «ikki nur egasi» laqabi bilan mashhur. Chunki u Payg‘ambarimizning ikki qizlariga uylangan: avval Ruqayyaga, u vafot etgach, Ummu Kulsumga. Tarixda bir payg‘ambarning ikki qiziga uylangan boshqa kishi ma’lum emas, deb aytishadi.

Usmon Islom uchun ikki marta hijrat qilgan: avval Ruqayya bilan Habashistonga, keyin Madinaga. Badr jangi kunlarida Ruqayya og‘ir kasal bo‘lgani uchun Payg‘ambarimiz Usmonni unga qarashga qoldirganlar va unga Badr ahli bilan teng ajr va ulush borligini aytganlar (Buxoriy rivoyati, Ibn Umar roziyallohu anhumodan).

Usmonning saxovati haqida ikki mashhur voqea bor. Birinchisi — Ruma qudug‘i. Madinada chuchuk suvli quduq kam edi, Ruma qudug‘i esa bir kishining mulki bo‘lib, u suvni sotar edi. Payg‘ambarimiz: «Kim Ruma qudug‘ini sotib olib, musulmonlarga vaqf qilsa, unga jannat bor», dedilar. Usmon uni sotib olib, hammaga bepul qilib berdi (Buxoriy ta’liqan, Termiziy va Nasoiy rivoyati).

Ikkinchisi — «Jayshul usra» (qiyinchilik qo‘shini). Tabuk g‘azotiga chiqilganda qahatchilik, issiqlik va mablag‘ tanqisligi bor edi. Usmon qo‘shinning katta qismini jihozladi. Abdurrahmon ibn Samura roziyallohu anhu aytadi: Usmon ming dinor olib kelib, Payg‘ambarimizning etaklariga to‘kdi. Payg‘ambarimiz ularni ag‘darib turib: «Bugundan keyin Usmonga qilgan amali zarar bermaydi», dedilar (Termiziy rivoyati, «hasan»).

Usmonning hayosi ham alohida edi. Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: bir kuni Payg‘ambarimiz uyda yonboshlab o‘tirgan edilar. Abu Bakr, so‘ng Umar kirib kelishdi, u zot holatlarini o‘zgartirmadilar. Usmon kirib kelayotganda esa o‘tirib, kiyimlarini to‘g‘riladilar. Oisha buning sababini so‘raganda, u zot: «Farishtalar hayo qiladigan kishidan men hayo qilmaymanmi?» dedilar (Muslim rivoyati).

Hudaybiya sulhi kunlarida Payg‘ambarimiz Usmonni Makkaga elchi qilib yubordilar. Uning o‘ldirilgani haqida mish-mish tarqaganda, sahobalar daraxt ostida Payg‘ambarimizga bay’at qildilar. Shunda Payg‘ambarimiz o‘ng qo‘llarini ko‘rsatib: «Bu — Usmonning qo‘li», dedilar va uni chap qo‘llari ustiga qo‘yib, Usmon uchun ham bay’at qildilar (Buxoriy rivoyati, Ibn Umar roziyallohu anhumodan). Bu — Usmonga ko‘rsatilgan katta ehtirom edi.

Umar roziyallohu anhudan keyin Usmon xalifa bo‘ldi va o‘n ikki yilcha (hijriy 24–35, milodiy 644–656 yillar) boshqaruv olib bordi. Uning eng ulug‘ xizmati — Qur’on mushaflarini yagona nusxa asosida ko‘paytirish. Islom yurtlari kengaygach, turli o‘lkalarda Qur’on qiroatida farqlar paydo bo‘la boshladi. Huzayfa ibn Yamon roziyallohu anhuning taklifi bilan Usmon Abu Bakr davrida jamlangan sahifalar asosida mushaflar ko‘chirtirib, turli shaharlarga yubordi (Buxoriy rivoyati, Anas roziyallohu anhudan). Bugun dunyodagi barcha mushaflar shu ishga tayanadi. Usmon mushaflaridan biri bilan bog‘liq qadimiy qo‘lyozma Toshkentda, Hazrati Imom majmuasida saqlanadi.

Usmon roziyallohu anhu hijriy 35-yilda Madinada, o‘z uyida shahid bo‘ldi. Manbalarda u o‘sha paytda Qur’on o‘qib o‘tirgani aytiladi. Payg‘ambarimiz Usmonni jannat bilan xushxabar berilgan o‘n kishi qatorida zikr qilganlar (Termiziy rivoyati). Bir kuni Payg‘ambarimiz, Abu Bakr, Umar va Usmon Uhud tog‘iga chiqqanlarida tog‘ tebrangan, shunda u zot: «Qimirlama, Uhud! Ustingda bir payg‘ambar, bir siddiq va ikki shahid bor», deganlar (Buxoriy rivoyati, Anas roziyallohu anhudan).

Bugun har birimiz qo‘limizga mushafni olib, uni bir xil tartibda, bir xil matnda o‘qiyotgan ekanmiz, buning ortida Abu Bakr va Usmon roziyallohu anhumoning mashaqqatli mehnati turibdi. Usmon bu ishni o‘zboshimchalik bilan emas, sahobalar bilan maslahatlashib, Qur’onni yaxshi biladigan Zayd ibn Sobit kabi qorilarni jalb qilib amalga oshirdi. Bu — katta ishni jamoa bilan, ilm ahliga tayanib qilishning namunasi.

Saboq: boylik — sinov. Usmon uni Alloh yo‘lida sarflab, o‘ziga jannat sotib oldi. Hayo esa insonning eng go‘zal libosi: hatto farishtalar ham hayoli kishini hurmat qiladi.