Salmon Forsiy roziyallohu anhu — haqiqatni izlab butun umrini yo‘lda o‘tkazgan, oxiri uni topgan inson. Uning hayoti haqida Imom Ahmad o‘z «Musnad»ida Ibn Abbos roziyallohu anhumo orqali Salmonning o‘zidan uzun bir hikoyani rivoyat qilgan. Quyida shu hikoyaning asosiy qismlarini keltiramiz.

Salmon Fors yurtida, Isfahon atrofidagi Jayy degan qishloqda tug‘ilgan. Otasi qishloqning kattasi bo‘lib, majusiy (otashparast) edi va o‘g‘lini juda yaxshi ko‘rardi. U Salmonni ibodatxonadagi olovni o‘chirmay qo‘riqlovchi qilib qo‘ygan edi. Bir kuni Salmon otasining yumushi bilan dalaga ketayotib, nasroniylarning ibodatxonasi oldidan o‘tdi. Ularning duolari uni o‘ziga tortdi va u: «Bu din bizning dinimizdan yaxshiroq», degan qarorga keldi. Ular bu dinning asli Shomda ekanini aytishdi.

Otasi uning nasroniylikka qiziqib qolganini bilib, uni uyda kishanlab qo‘ydi. Lekin Salmon fursat topib qochdi va Shomga ketayotgan karvonga qo‘shildi. Shomda u bir olim rohibga xizmat qila boshladi. Rohib vafotidan oldin uni Mavsildagi boshqa olimga yo‘lladi, u — Nusaybindagi olimga, u esa Ammuriyadagi olimga. Ammuriyadagi so‘nggi ustozi vafot etish oldidan Salmonga aytdi: «Endi bu dinda yuradigan, senga tavsiya qila oladigan hech kimni bilmayman. Lekin Ibrohimning dinida bir payg‘ambar chiqadigan zamon yaqinlashdi. U arablar yurtida chiqib, ikki toshloq orasidagi xurmozor yerga hijrat qiladi. Uning belgilari bor: u sadaqani yemaydi, hadyani yeydi va ikki kuragi orasida payg‘ambarlik muhri bo‘ladi».

Salmon arab yurtiga ketayotgan bir karvon bilan kelishib yo‘lga chiqdi. Lekin ular unga xiyonat qilib, uni qul qilib sotib yuborishdi. U bir necha qo‘ldan o‘tib, oxiri Madinadagi bir yahudiyning qo‘liga tushdi. Madinani ko‘rib, Salmon ustozi aytgan xurmozor yer aynan shu ekanini tanidi.

Payg‘ambarimiz Madinaga hijrat qilganlarida, Salmon xurmo daraxti ustida ishlayotgan edi. Bu xabarni eshitib, belgilarni sinab ko‘rmoqchi bo‘ldi. Avval u bir oz taom olib borib: «Bu sadaqa», dedi. Payg‘ambarimiz sahobalariga yeyishni buyurib, o‘zlari yemadilar. Keyin yana taom olib borib: «Bu hadya», dedi. Payg‘ambarimiz undan yedilar. Uchinchi marta u Baqi’ qabristonida bir janoza paytida Payg‘ambarimizning orqalarida turib, muhrni ko‘rishga intildi. Payg‘ambarimiz buni sezib, choponlarini yelkalaridan tushirdilar. Salmon muhrni ko‘rib, uni o‘pib yig‘lab yubordi va iymon keltirdi.

Qullikdan qutulish uchun Salmon xo‘jayini bilan kelishuv (mukotaba) tuzdi: uch yuz tup xurmo ko‘chati o‘tqazib berish va qirq uqiya oltin to‘lash. Payg‘ambarimiz sahobalarni unga yordam berishga chaqirdilar. Har kim qo‘lidan kelgancha ko‘chat olib keldi, Payg‘ambarimiz ularni o‘z qo‘llari bilan o‘tqazdilar. Oltin ham topildi va Salmon ozod bo‘ldi.

Xandaq g‘azotida Madina atrofida xandaq qazish taklifini aynan Salmon bergani tarix kitoblarida mashhur. Bu fors xalqida ma’lum bo‘lgan mudofaa usuli edi va arablar uchun yangilik hisoblanardi. Bu tajriba shaharni himoya qilishda katta rol o‘ynadi.

Salmonning tafakkuri chuqur edi. Payg‘ambarimiz uni Abu Dardo roziyallohu anhu bilan birodar qildilar. Bir kuni Salmon Abu Dardoning ibodatga haddan ortiq berilib, oilasiga e’tibor bermay qo‘yganini ko‘rib, unga dedi: «Robbingning senda haqqi bor, nafsingning senda haqqi bor, ahlingning ham senda haqqi bor. Har bir haq egasiga haqqini ber». Bu gap Payg‘ambarimizga yetkazilganda, u zot: «Salmon rost aytdi», dedilar (Buxoriy rivoyati, Abu Juhayfa roziyallohu anhudan).

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: biz Payg‘ambarimiz huzurida o‘tirgan edik, Juma surasi nozil bo‘ldi. Unda «va ulardan hali ularga qo‘shilmagan boshqalar» degan oyat bor edi. Sahobalar ular kimligini so‘rashdi. Payg‘ambarimiz qo‘llarini Salmonning ustiga qo‘yib: «Agar iymon Surayyo (Hulkar) yulduzi oldida bo‘lsa ham, mana bularning qavmidan bo‘lgan kishilar unga erishadilar», dedilar (Buxoriy va Muslim rivoyati). Ko‘plab ulamolar bu hadisni keyinchalik Sharq o‘lkalaridan, jumladan, Xuroson va Movarounnahrdan chiqqan buyuk olimlarga ishora deb tushunishgan.

Umar roziyallohu anhu davrida Salmon Madoin shahriga voliy etib tayinlandi. Manbalarda uning voliy bo‘lsa ham oddiy yashagani, o‘z qo‘li bilan savat to‘qib, daromadining bir qismini sadaqa qilgani rivoyat qilinadi. U Madoinda, hijriy 35-yil atrofida vafot etgan deb aytiladi.

Saboq: Salmon hayoti — haqiqat izlovchining yo‘li. U qulay hayotni, oilasini, vatanini tark qildi, qullikka tushdi, lekin izlashdan to‘xtamadi. Kim chin dildan haqni izlasa, Alloh unga yo‘l ko‘rsatadi. Shuningdek, muvozanat haqidagi uning so‘zi bugun ham dolzarb: ibodat ham, oila ham, o‘z sog‘lig‘ingiz ham — har birining haqqi bor.