Mus’ab ibn Umayr roziyallohu anhu — Islomning birinchi elchisi va muallimi, Uhud shahidi. U Qurayshning Abdud-dor urug‘idan bo‘lib, Makkaning eng go‘zal, eng nozik kiyinadigan yigitlaridan biri edi. Ota-onasi uni juda erkalab o‘stirgan, u eng qimmatbaho kiyimlarni kiyar, eng yaxshi xushbo‘yliklarni separ edi. Tarixiy manbalarda aytilishicha, u Makka ko‘chalaridan o‘tsa, xushbo‘yligi uzoqdan bilinib turardi.

Shunday imkoniyatlarga ega yigit Islom haqida eshitib, Arqam ibn Abul Arqamning uyida Payg‘ambarimiz bilan uchrashdi va iymon keltirdi. Bu oson qaror emas edi. Onasi bu xabarni eshitib, uni uyida qamab qo‘ydi, barcha imtiyozlaridan mahrum qildi. Lekin Mus’ab iymonidan qaytmadi. Keyinchalik u Habashistonga hijrat qilgan musulmonlar qatorida bo‘ldi.

Mus’abning eng katta xizmati Madinada amalga oshdi. Birinchi Aqaba bay’atidan so‘ng Payg‘ambarimiz madinaliklarga Qur’onni o‘rgatish va ularni Islomga chaqirish uchun Mus’abni yubordilar. U Islom tarixidagi birinchi elchi edi. Baro ibn Ozib roziyallohu anhu aytadi: «Bizning oldimizga (Madinaga) birinchi bo‘lib Mus’ab ibn Umayr va Ibn Ummu Maktum kelishdi, ular odamlarga Qur’on o‘qitardilar» (Buxoriy rivoyati).

Mus’ab Madinada hikmat va yumshoqlik bilan da’vat qildi. Tarixiy manbalarda bir ibratli voqea rivoyat qilinadi: Madinaning nufuzli kishilaridan Usayd ibn Huzayr g‘azab bilan nayzasini ko‘tarib Mus’abning oldiga keldi va uni bu yerdan ketishga undadi. Mus’ab esa xotirjam: «O‘tirib, eshitib ko‘rmaysizmi? Agar yoqsa, qabul qilasiz, yoqmasa, sizga yoqmagan narsadan tiyilamiz», dedi. Usayd o‘tirdi, Qur’on tinglab, qalbi yumshadi va Islomni qabul qildi. Uning ortidan qabila boshlig‘i Sa’d ibn Muoz ham musulmon bo‘ldi va uning qabilasi ham Islomga kirdi. Bir yil ichida Madinada Islom keng tarqaldi va keyingi Aqaba bay’atiga ko‘p sonli madinaliklar keldi. Bu Payg‘ambarimizning Madinaga hijratlari uchun zamin tayyorladi.

Uhud jangida Payg‘ambarimiz bayroqni Mus’abga topshirdilar. Jang qizigan paytda Mus’ab bayroqni mahkam ushlab, Payg‘ambarimizni himoya qilib jang qildi va shu yo‘lda shahid bo‘ldi.

Uning vafotidagi holat bugun ham yuraklarni titratadi. Xabbob ibn Arat roziyallohu anhu aytadi: «Biz Payg‘ambarimiz bilan Alloh rizosini istab hijrat qildik... Bizdan ba’zilarimiz o‘z ajridan bu dunyoda hech narsa olmay o‘tib ketdi. Ulardan biri Mus’ab ibn Umayr. U Uhud kuni shahid bo‘ldi. Uni kafanlash uchun bir parcha chopondan boshqa narsa topmadik. Uning boshini yopsak, oyoqlari ochilib qolardi, oyoqlarini yopsak, boshi ochilib qolardi. Payg‘ambarimiz bizga uning boshini yopishni va oyoqlari ustiga izxir o‘tidan qo‘yishni buyurdilar» (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Bir zamonlar Makkaning eng chiroyli kiyingan yigiti dunyodan bir chopon bilan ketdi. Lekin u bu dunyoning bezaklarini oxiratning abadiy ne’matlariga almashtirdi. Yuqorida aytganimizdek, oradan yillar o‘tib, Abdurahmon ibn Avf roziyallohu anhu oldiga mo‘l taom qo‘yilganda Mus’abni eslab yig‘lagan edi (Buxoriy rivoyati).

Uhud shahidlari haqida Qur’onda shunday deyiladi: «Mo‘minlar orasida Allohga bergan ahdlariga sodiq bo‘lgan erkaklar bor. Ulardan ba’zilari ahdini ado etdi (shahid bo‘ldi), ba’zilari esa kutmoqda. Ular (ahdlarini) hech o‘zgartirmadilar» (Ahzob surasi, 23-oyat ma’nosi). Mufassirlar bu oyatni Uhudda shahid bo‘lgan sahobalar, jumladan, Mus’abga ham taalluqli deb aytishgan.

Mus’abning hayotiga nazar tashlasak, uning eng katta ishlari yoshlik chog‘ida amalga oshganini ko‘ramiz. U Madinaga muallim bo‘lib borganda hali yosh yigit edi, ammo butun bir shaharning Islomga kirishiga sabab bo‘ldi. Bu yoshlik — kuchsizlik emas, balki imkoniyat ekanini, katta ishlar uchun avvalo ixlos, bilim va go‘zal xulq kerakligini ko‘rsatadi.

Saboq: Mus’ab hayoti eng katta qaror — qulay hayot va haq yo‘l orasida tanlov ekanini ko‘rsatadi. U yoshligida haqni tanladi va unga sodiq qoldi. Uning da’vat uslubi ham ibratli: g‘azabga g‘azab bilan emas, xotirjamlik, yumshoqlik va hikmat bilan javob berish. «Eshitib ko‘ring, keyin qaror qiling» — bu so‘z bugun ham har qanday suhbatda eng to‘g‘ri yo‘l.