— U agar qizil atirgul keltirsam, men bilan raqs tushishini aytdi, — xitob qildi yosh Talaba. — Ammo butun bog‘imda birorta ham qizil atirgul yo‘q.

Eman daraxtidagi uyasida o‘tirgan Bulbul uni eshitdi va barglar orasidan qarab, hayron bo‘ldi.

— Birorta ham qizil atirgul yo‘q! — qichqirdi Talaba va uning go‘zal ko‘zlari yoshga to‘ldi. — Oh, baxt qanchalik arzimas narsalarga bog‘liq ekan! Men donishmandlar yozgan hamma narsani o‘qidim, falsafaning barcha sirlarini bilaman, ammo bitta qizil atirgul yo‘qligi uchun hayotim baxtsiz bo‘lyapti.

— Mana, nihoyat haqiqiy oshiq, — dedi Bulbul. — Men uni tanimasam ham, tunma-tun u haqida kuyladim, tunma-tun uning hikoyasini yulduzlarga aytib berdim, endi esa uni ko‘ryapman. Uning sochlari sumbul gulidek qoramtir, lablari esa u orzu qilgan atirguldek qizil. Ammo ishq uning yuzini fil suyagidek oqartirib yuborgan, qayg‘u esa peshonasiga muhr bosgan.

— Shahzoda ertaga kechqurun bazm beradi, — pichirladi yosh Talaba, — sevgilim ham u yerda bo‘ladi. Agar unga qizil atirgul keltirsam, u men bilan tong otguncha raqs tushadi. Agar unga qizil atirgul keltirsam, men uni quchog‘imga olaman, u boshini yelkamga qo‘yadi, qo‘lini esa qo‘limda tutaman. Ammo bog‘imda qizil atirgul yo‘q, shuning uchun men yolg‘iz o‘tiraman, u esa yonimdan o‘tib ketadi. U menga e’tibor bermaydi, yuragim esa yorilib ketadi.

— Mana, haqiqiy oshiq, — dedi Bulbul. — Men nimani kuylasam, u shundan azob chekmoqda. Men uchun quvonch bo‘lgan narsa — u uchun og‘riq. Darhaqiqat, Ishq ajoyib narsa. U zumraddan ham qimmatroq, nozik opaldan ham qadrliroq. Uni marvaridlar va anorlar bilan sotib olib bo‘lmaydi, bozorda sotilmaydi. Uni savdogarlardan xarid qilib ham, oltinga tortib ham bo‘lmaydi.

— Musiqachilar o‘z joylarida o‘tirishadi, — dedi yosh Talaba, — torli sozlarini chalishadi, sevgilim esa arfa va skripka sadolari ostida raqs tushadi. U shunchalik yengil raqs tushadiki, oyoqlari polga tegmaydi, yorqin liboslardagi saroy a’yonlari esa uning atrofida to‘planishadi. Ammo u men bilan raqs tushmaydi, chunki menda unga beradigan qizil atirgul yo‘q.

Va u o‘tga yuzini bosib, yig‘lab yubordi.

— Nega u yig‘layapti? — so‘radi dumini ko‘tarib, yonidan yugurib o‘tayotgan kichkina Yashil kaltakesak.

— Rostdan ham, nega? — dedi quyosh nuri ortidan uchib yurgan Kapalak.

— Rostdan ham, nega? — ohista, past ovozda qo‘shnisiga pichirladi Moychechak.

— U qizil atirgul uchun yig‘layapti, — dedi Bulbul.

— Qizil atirgul uchun? — qichqirishdi ular. — Qanday kulgili!

Va biroz kinoyali tabiatli kichkina Kaltakesak qah-qah urib kulib yubordi.

Ammo Bulbul Talabaning qayg‘usi sirini tushundi. U eman daraxtida jim o‘tirib, Ishqning sirlari haqida o‘ylardi.

To‘satdan u qo‘ng‘ir qanotlarini havoga yoyib, ko‘kka ko‘tarildi. U bog‘dan soyadek uchib o‘tdi va soyadek o‘tloq ustidan suzib bordi.

O‘tloq o‘rtasida ajoyib atirgul butasi o‘sardi. Bulbul uni ko‘rib, unga uchib bordi va shoxlaridan biriga qo‘ndi.

— Menga qizil atirgul ber, — qichqirdi u, — men senga eng shirin qo‘shig‘imni kuylab beraman.

Ammo Buta boshini chayqadi.

— Mening atirgullarim oq, — javob berdi u. — Ular dengiz ko‘pigidek oq, tog‘lardagi qordan ham oq. Ammo eski quyosh soati atrofida o‘sadigan akamning oldiga bor, ehtimol u senga xohlaganingni berar.

Bulbul eski quyosh soati atrofida o‘sadigan Atirgul butasining oldiga uchib bordi.

— Menga qizil atirgul ber, — qichqirdi u, — men senga eng shirin qo‘shig‘imni kuylab beraman.

Ammo Buta boshini chayqadi.

— Mening atirgullarim sariq, — javob berdi u. — Ular qahrabo taxtda o‘tiradigan suv parisining sochlaridek sariq, o‘roqchi o‘roq bilan kelishidan oldin o‘tloqda gullaydigan nargisdan ham sariqroq. Ammo Talabaning derazasi ostida o‘sadigan akamning oldiga bor, ehtimol u senga xohlaganingni berar.

Bulbul Talabaning derazasi ostida o‘sadigan Atirgul butasining oldiga uchib bordi.

— Menga qizil atirgul ber, — qichqirdi u, — men senga eng shirin qo‘shig‘imni kuylab beraman.

Ammo Buta boshini chayqadi.

— Mening atirgullarim qizil, — javob berdi u. — Ular kaptarning oyoqlaridek qizil, okean g‘orlarida tebranadigan katta marjon yelpig‘ichlaridan ham qizilroq. Ammo qish tomirlarimni sovuqdan qotirib qo‘ydi, ayoz kurtaklarimni kuydirdi, bo‘ron shoxlarimni sindirdi, shuning uchun bu yil menda umuman atirgul bo‘lmaydi.

— Menga faqat bitta qizil atirgul kerak, — qichqirdi Bulbul. — Faqat bitta qizil atirgul! Uni olishning hech qanday yo‘li yo‘qmi?

— Bor bir yo‘l, — javob berdi Buta, — ammo u shunchalik dahshatliki, uni senga aytishga jur’at etolmayman.

— Ayt menga, — dedi Bulbul. — Men qo‘rqmayman.

— Agar qizil atirgul istasang, — dedi Buta, — uni oy nurida musiqadan yaratishing va o‘z yuraging qoni bilan bo‘yashing kerak. Sen menga ko‘kragingni tikanimga tirab kuylashing kerak. Tun bo‘yi menga kuylashing kerak, tikan yuragingni teshib o‘tishi kerak, hayot qoning esa tomirlarimga oqib kirib, meniki bo‘lishi kerak.

— O‘lim — qizil atirgul uchun katta baho, — xitob qildi Bulbul. — Hayot esa hammaga juda aziz. Yashil o‘rmonda o‘tirib, oltin aravasidagi Quyoshni va marvarid aravasidagi Oyni tomosha qilish qanday yoqimli. Do‘lananing hidi qanday shirin, vodiyda yashirinib yotgan moviy qo‘ng‘iroqgullar va tepalikda shabadada tebranadigan xazonchalar qanday shirin. Ammo Ishq Hayotdan yaxshiroq, qolaversa, qushning yuragi insonning yuragi oldida nima bo‘libdi?

Shunday qilib, u qo‘ng‘ir qanotlarini yoyib, ko‘kka ko‘tarildi. U bog‘ ustidan soyadek uchib o‘tdi va soyadek suzib bog‘dan o‘tib ketdi.

Yosh Talaba hali ham u qoldirib ketgan joyda, o‘tlarda yotardi, uning go‘zal ko‘zlaridagi yoshlar hali qurimagan edi.

— Xursand bo‘l, — qichqirdi Bulbul, — xursand bo‘l! Sen qizil atirgulingni olasan. Men uni oy nurida musiqadan yarataman va o‘z yuragimning qoni bilan bo‘yayman. Sendan buning evaziga faqat bitta narsani so‘rayman: chin oshiq bo‘l. Chunki Ishq Falsafadan donoroq, garchi Falsafa dono bo‘lsa ham. Ishq Hokimiyatdan qudratliroq, garchi Hokimiyat qudratli bo‘lsa ham. Uning qanotlari olov rangida, tanasi ham olov rangida. Uning lablari asaldek shirin, nafasi esa xushbo‘y hiddek.

Talaba o‘tlardan boshini ko‘tarib tingladi, ammo Bulbul unga nima deyayotganini tushunmadi — u faqat kitoblarda yozilgan narsalarni bilardi.

Ammo Eman daraxti tushundi va xafa bo‘ldi, chunki u o‘z shoxlarida uya qurgan kichkina Bulbulni juda yaxshi ko‘rardi.

— Menga oxirgi marta bir qo‘shiq kuylab ber, — pichirladi u. — Sen ketganingdan keyin men juda yolg‘iz qolaman.

Bulbul Eman uchun kuyladi. Uning ovozi kumush ko‘zadan suv qaynab chiqayotgandek edi.

U qo‘shiqni tugatgach, Talaba o‘rnidan turdi va cho‘ntagidan daftarcha va qalam chiqardi.

— Unda shakl bor, — dedi u o‘ziga o‘zi, xiyobon bo‘ylab ketar ekan. — Buni inkor etib bo‘lmaydi. Ammo hissiyot bormi? Yo‘q, deb qo‘rqaman. Aslida u ko‘pchilik san’atkorlar kabi: faqat uslub, samimiyat esa zarracha yo‘q. U boshqalar uchun o‘zini qurbon qilmaydi. U faqat musiqa haqida o‘ylaydi, hamma biladiki, san’at xudbin narsa. Lekin tan olish kerak, uning ovozida go‘zal notalar bor. Afsuski, ular hech narsani anglatmaydi va hech qanday amaliy foyda keltirmaydi.

Va u o‘z xonasiga kirib, kichkina tor to‘shagiga yotdi va sevgilisi haqida o‘ylay boshladi. Biroz vaqt o‘tgach, uxlab qoldi.

Oy osmonda porlab turganda, Bulbul Atirgul butasining oldiga uchib keldi va ko‘kragini tikanga tirab o‘tirdi. Tun bo‘yi u ko‘kragini tikanga tirab kuyladi, sovuq billur Oy esa egilib, tingladi. Tun bo‘yi u kuyladi, tikan esa uning ko‘kragiga tobora chuqurroq kirib borar, hayot qoni undan oqib ketardi.

U avval yigit va qizning yuragida ishq tug‘ilishi haqida kuyladi. Va Atirgul butasining eng baland shoxida ajoyib atirgul ochila boshladi — qo‘shiq ortidan qo‘shiq, gulbarg ortidan gulbarg. Avval u daryo ustida osilib turgan tuman kabi oqish edi — tong oyog‘idek oqish, shafaq qanotlaridek kumushrang. Kumush ko‘zgudagi atirgul aksi, ko‘lmak suvidagi atirgul aksi qanday bo‘lsa, Butaning eng baland shoxida ochilgan atirgul ham shunday edi.

Ammo Buta Bulbulga tikanni yanada qattiqroq bosishni buyurdi.

— Qattiqroq bos, kichkina Bulbul, — qichqirdi Buta, — bo‘lmasa atirgul tayyor bo‘lmasidan Kun keladi.

Shunday qilib, Bulbul tikanni yanada qattiqroq bosdi va qo‘shig‘i tobora balandroq yangradi, chunki u er va ayolning qalbida ehtiros tug‘ilishi haqida kuylardi.

Va atirgul barglariga xuddi kelinni o‘payotgan kuyovning yuziga yuguradigan qizillikdek nozik pushti rang yugurdi. Ammo tikan hali uning yuragiga yetib bormagan edi, shuning uchun atirgulning yuragi oq bo‘lib qolaverdi — chunki faqat Bulbulning yurak qonigina atirgulning yuragini qizilga bo‘yay olardi.

Va Buta Bulbulga tikanni yanada qattiqroq bosishni buyurdi.

— Qattiqroq bos, kichkina Bulbul, — qichqirdi Buta, — bo‘lmasa atirgul tayyor bo‘lmasidan Kun keladi.

Shunday qilib, Bulbul tikanni yanada qattiqroq bosdi va tikan uning yuragiga tegdi. Uning butun vujudini dahshatli og‘riq qopladi. Og‘riq tobora achchiqroq, qo‘shiq esa tobora vahshiyroq bo‘lib bordi, chunki u O‘lim bilan mukammal bo‘ladigan Ishq haqida, qabrda ham o‘lmaydigan Ishq haqida kuylardi.

Va ajoyib atirgul sharq osmonidagi atirgul kabi qip-qizil bo‘ldi. Gulbarglarning gardishi qizil, yuragi esa yoqutdek qizil edi.

Ammo Bulbulning ovozi zaiflashdi, kichkina qanotlari pirpiray boshladi, ko‘zlarini parda qopladi. Qo‘shig‘i tobora zaiflashib borar, u tomog‘ida nimadir tiqilib qolayotganini his qilardi.

Shunda u so‘nggi marta qo‘shig‘ini avjga chiqardi. Oppoq Oy uni eshitdi va tongni unutib, osmonda qolib ketdi. Qizil atirgul uni eshitdi va hayajondan titrab, gulbarglarini sovuq tong havosiga ochdi. Aks-sado uni tepaliklardagi qizil g‘origa olib borib, uxlab yotgan cho‘ponlarni tushlaridan uyg‘otdi. U daryodagi qamishlar orasidan suzib o‘tdi va ular uning so‘zlarini dengizga yetkazdi.

— Qara, qara! — qichqirdi Buta. — Atirgul endi tayyor!

Ammo Bulbul javob bermadi, chunki u ko‘kragida tikan bilan baland o‘tlar orasida o‘lik yotardi.

Peshinda Talaba derazasini ochib, tashqariga qaradi.

— Qanday omad! — qichqirdi u. — Mana qizil atirgul! Umrimda bunday atirgulni ko‘rmaganman. U shunchalik chiroyliki, uning uzun lotincha nomi bo‘lsa kerak.

Va u engashib, atirgulni uzib oldi.

Keyin u shlyapasini kiyib, atirgulni qo‘lida tutib, Professorning uyiga yugurdi.

Professorning qizi eshik oldida o‘tirib, g‘altakka moviy ipak o‘rardi, kichkina iti esa oyog‘i ostida yotardi.

— Agar menga qizil atirgul keltirsangiz, men bilan raqs tushishingizni aytgan edingiz, — xitob qildi Talaba. — Mana, dunyodagi eng qizil atirgul. Bugun kechqurun uni yuragingiz yoniga taqasiz, biz raqs tushganimizda u sizga sizni qanchalik sevishimni aytib beradi.

Ammo qiz qovog‘ini soldi.

— U mening ko‘ylagimga mos kelmaydi, deb qo‘rqaman, — javob berdi u. — Qolaversa, Kamergerning jiyani menga haqiqiy qimmatbaho toshlar yuborgan, hamma biladiki, qimmatbaho toshlar gullardan ancha qimmat.

— Siz juda noshukur ekansiz, — dedi Talaba jahl bilan va atirgulni ko‘chaga tashladi. Atirgul ariqqa tushdi va uni arava g‘ildiragi bosib o‘tdi.

— Noshukurmi? — dedi qiz. — Sizga aytsam, siz juda qo‘pol ekansiz. Qolaversa, o‘zi kimsiz? Bor-yo‘g‘i talaba. Kamergerning jiyanidek oyoq kiyimingizda kumush to‘qalar ham bo‘lmasa kerak.

Va u o‘rnidan turib, uyga kirib ketdi.

— Ishq qanday ahmoqona narsa, — dedi Talaba ketar ekan. — U Mantiqdan yarmicha ham foydali emas, chunki u hech narsani isbotlamaydi, doim bo‘lmaydigan narsalarni va’da qiladi, haqiqat bo‘lmagan narsalarga ishontiradi. Darhaqiqat, u mutlaqo amaliy emas, bizning davrimizda esa amaliy bo‘lish hamma narsadan muhim. Falsafaga qaytaman va Metafizikani o‘rganaman.

Shunday qilib, u o‘z xonasiga qaytib, katta, changga botgan kitobni olib, o‘qiy boshladi.