Imom Termiziyning to‘liq ismi — Abu Iyso Muhammad ibn Iyso ibn Savra at-Termiziy. U hijriy 209-yil atrofida (milodiy 824-yil) Termiz yaqinidagi Bug‘ qishlog‘ida tug‘ilgan deb aytiladi. Termiz o‘sha davrda Amudaryo bo‘yidagi muhim ilm va savdo shahri edi.

Yoshligidan hadis ilmiga mehr qo‘ygan Abu Iyso ilm talabida Xuroson, Iroq va Hijoz shaharlariga safar qildi. U davrining eng mashhur muhaddislaridan dars oldi. Uning eng muhim ustozi — Imom Buxoriy. Termiziy o‘z kitobida roviylar va hadislarning illatlari haqidagi ko‘plab ma’lumotlarni Buxoriydan so‘rab olganini qayta-qayta zikr qiladi. Manbalarda Imom Buxoriyning shogirdiga: «Men sendan foydalanganim, sen mendan foydalanganingdan ko‘proq», degani rivoyat qilinadi. Bu — ustozning shogirdni naqadar qadrlaganini ko‘rsatadi. Termiziy Imom Muslim va Imom Abu Dovuddan ham ilm olgan.

Imom Termiziyning eng mashhur asari — «Al-Jomi’», xalq orasida «Sunani Termiziy» yoki «Jomi’ut Termiziy» deb ataladi. U «Kutubi sitta» — hadis ilmidagi oltita asosiy to‘plamdan biri. Bu kitobning o‘ziga xos jihatlari bor. Birinchidan, Termiziy har bir hadisdan keyin uning darajasini — sahih, hasan yoki zaif ekanini ko‘rsatadi. «Hasan» atamasini keng qo‘llagan va uni ilmiy muomalaga kiritgan olimlardan biri aynan u. Ikkinchidan, u har bir masalada sahobalar, tobeinlar va mazhab imomlarining fikrlarini qisqacha keltiradi. Shu sababli kitob hadis to‘plamigina emas, fiqhiy masalalarning qiyosiy manbai ham hisoblanadi. Uchinchidan, har bob oxirida o‘sha mavzuda boshqa qaysi sahobalardan rivoyat borligini ko‘rsatadi.

Termiziy kitobini tugatgach, uni Hijoz, Iroq va Xuroson olimlariga ko‘rsatgani, ular uni ma’qullashgani rivoyat qilinadi. Unga nisbat berilgan bir so‘zda aytilishicha, kimning uyida bu kitob bo‘lsa, go‘yo uyida gapirayotgan Payg‘ambar bordek.

Ikkinchi mashhur asari — «Ash-Shamoil al-Muhammadiya». Bu kitob Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning tashqi qiyofasi, kiyinishi, taomlanishi, yurish-turishi, ibodati va axloqi haqidagi hadislar to‘plami. To‘rt yuzga yaqin hadisdan iborat bu asar asrlar davomida musulmonlar uchun Payg‘ambarimizni yaqindan tanishning eng sevimli manbai bo‘lib kelmoqda. Uning o‘zbek tilidagi tarjimalari ham mavjud. Bundan tashqari, Termiziy hadislarning yashirin nuqsonlari haqida «Al-Ilal» asarini ham yozgan.

Imom Termiziy kuchli xotirasi, taqvosi va ko‘p yig‘lashi bilan tanilgan. Manbalarda umrining oxirgi yillarida ko‘zi ojiz bo‘lib qolgani aytiladi. U hijriy 279-yil Rajab oyida (milodiy 892-yil) Bug‘ qishlog‘ida vafot etgan.

Bugun Imom Termiziy maqbarasi Surxondaryo viloyatining Sherobod tumanida joylashgan. Mustaqillik yillarida maqbara va uning atrofi obodonlashtirilib, ziyoratgohga aylantirildi. Termiz shahrida esa Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tashkil etilgan.

Bir narsani alohida eslatib o‘tish kerak: Termiz shahrida ziyorat qilinadigan Hakim Termiziy maqbarasi boshqa allomaga tegishli. Hakim Termiziy (Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali) — Imom Termiziyning zamondoshi bo‘lgan mutasavvif olim. Ikki allomani adashtirmaslik lozim.

Ta’siri: Imom Termiziyning «Jomi’»i va «Shamoil»i o‘n bir asrdan buyon madrasalarda o‘qitiladi. Ularga ko‘plab sharhlar yozilgan. Uning hadis darajalarini aniq ko‘rsatish uslubi keyingi muhaddislar uchun namuna bo‘ldi. Ustoz Buxoriy bilan shogird Termiziyning munosabati esa ilm ahli o‘rtasidagi samimiy hurmatning go‘zal timsolidir.