Qadim zamonda bir keksa baliqchi yashardi. Uning xotini va uch farzandi bor edi, o‘zi esa shunchalik kambag‘al ediki, bir kunlik ovqatini zo‘rg‘a topardi. Uning odati shunday edi: har kuni dengizga to‘rini faqat to‘rt marta tashlardi, ortiq emas.

Bir kuni u tong saharda dengiz bo‘yiga kelib, to‘rini tashladi. To‘r og‘irlashdi, u bor kuchi bilan tortib chiqarsa — ichida o‘lgan eshak bor ekan. To‘r ham yirtilib ketdi. Baliqchi xafa bo‘lib, to‘rni tuzatdi va ikkinchi marta tashladi. Bu safar to‘r yana og‘ir edi — ichidan qum va loyga to‘la katta ko‘za chiqdi. Uchinchi marta esa singan sopol va shisha parchalari chiqdi.

Baliqchi osmonga qarab: «Yo Rabbim, sen bilasanki, men to‘rimni kuniga to‘rt marta tashlayman. Uchtasini tashladim, hech narsa chiqmadi. Bu oxirgisida rizqimni ber», — deb duo qildi va to‘rtinchi marta to‘rni tashladi.

Bu safar to‘r tubga yopishib qolgandek, zo‘rg‘a chiqdi. Qarasa, ichida sariq misdan yasalgan, og‘zi qo‘rg‘oshin bilan berkitilgan, ustiga Sulaymon payg‘ambarning muhri bosilgan katta bir ko‘za bor. Baliqchi quvondi: «Buni bozorga olib borsam, o‘n tilla turadi». Lekin u ko‘zani silkitib ko‘rib, juda og‘ir ekanini sezdi. «Ichida nima bor ekan? Avval ochib ko‘ray, keyin sotaman», — deb, pichog‘i bilan qo‘rg‘oshinni qirib, qopqog‘ini ochdi.

Ko‘zani ag‘dardi, ichidan hech narsa to‘kilmadi. Lekin bir lahzadan keyin ko‘zadan qop-qora tutun chiqa boshladi. Tutun osmonga ko‘tarilib, dengiz yuzasi bo‘ylab yoyildi. So‘ng u bir joyga yig‘ilib, qotib, shunday ulkan bir jinga aylandiki, uning boshi bulutlarga tegar, oyoqlari yerda edi. Uning boshi gumbazdek, qo‘llari ayri shoxdek, og‘zi g‘ordek, tishlari tosh bo‘laklaridek, burun teshiklari ko‘zadek, ko‘zlari ikki chiroqdek yonardi.

Baliqchi qo‘rquvdan dag‘-dag‘ titrab, tishlari bir-biriga urilib, joyida qotib qoldi. Jin esa qichqirdi:

— Ey Sulaymon, Xudoning payg‘ambari! Meni o‘ldirma! Endi hech qachon senga qarshi chiqmayman!

— Ey jin, — dedi baliqchi, — Sulaymon payg‘ambar bundan ming sakkiz yuz yil ilgari vafot etgan. Biz esa zamonning oxiridamiz. Sen kimsan va nega bu ko‘zaga kirib qolding?

Jin bu so‘zni eshitib, kuldi:

— Unday bo‘lsa, ey baliqchi, senga bir xushxabar bor!

— Qanday xushxabar?

— Seni hozir eng yomon o‘lim bilan o‘ldiraman.

— Nega? Men seni dengiz tubidan chiqarib, ozod qildim-ku! Buning uchun menga yaxshilik qilishing kerak edi!

— Qulog‘ingni ber, men senga hikoyamni aytib beray, — dedi jin. — Men Sulaymon payg‘ambarga qarshi chiqqan isyonkor jinlardan biriman. U meni tutib oldi va menga o‘z diniga kirishni, unga itoat qilishni buyurdi. Men bosh tortdim. Shunda u meni shu ko‘zaga qamab, og‘zini muhri bilan berkitdi va dengizga tashlatdi.

Men ko‘za ichida o‘tirib, o‘zimga dedim: «Kim meni birinchi yuz yil ichida ozod qilsa, uni umrbod boy qilaman». Yuz yil o‘tdi, hech kim ozod qilmadi. Ikkinchi yuz yilda dedim: «Kim meni ozod qilsa, unga yer yuzining barcha xazinalarini ochib beraman». Hech kim ozod qilmadi. Uchinchi yuz yilda dedim: «Kim meni ozod qilsa, uni podshoh qilaman va har kuni uchta tilagini bajaraman». Yana hech kim ozod qilmadi. Shunda men qattiq g‘azablandim va dedim: «Endi kim meni ozod qilsa, uni o‘ldiraman, faqat qanday o‘limni tanlashni o‘ziga qo‘yib beraman». Mana, sen meni ozod qilding. Endi qanday o‘limni xohlaysan, tanla!

Baliqchi yig‘lab, yalinib-yolvordi, lekin jin unamadi:

— Gapni cho‘zma, baribir o‘lasan!

Baliqchi o‘ziga-o‘zi o‘yladi: «Bu bir jin, men esa insonman. Xudo menga aql bergan. Men uni aql bilan yengishim kerak». U jinga dedi:

— Mayli, o‘ldirsang o‘ldir. Lekin avval men senga Sulaymon payg‘ambarning muhri haqqi bir savol beraman, sen menga rostini ayt.

Jin muhrning nomini eshitib, titrab ketdi:

— So‘ra, lekin tez bo‘l!

— Sen shunday ulkansan, boshing osmonga tegadi, oyog‘ing yerda. Qanday qilib shunday kichkina ko‘zaga sig‘ding? Sening qo‘ling ham unga sig‘maydi-ku!

— Nahotki ishonmasang? — dedi jin.

— O‘z ko‘zim bilan ko‘rmagunimcha hech qachon ishonmayman.

Shunda jin silkinib, yana tutunga aylandi, tutun dengiz ustida yoyilib, keyin yig‘ilib, oz-ozdan ko‘zaga kira boshladi, oxiri butunlay ichiga kirib ketdi. Baliqchi chaqqonlik bilan qo‘rg‘oshin qopqoqni olib, ko‘zaning og‘zini berkitdi va qichqirdi:

— Endi o‘zing tanla, ey jin, qanday o‘limni xohlaysan? Men seni yana dengizga tashlayman, shu yerga uy qurib, kelgan har bir baliqchiga: «Bu yerda shunday bir jin bor, uni chiqargan odamni o‘ldiradi», deb ogohlantirib turaman!

Jin ko‘za ichidan yalinib-yolvora boshladi:

— Ey baliqchi, meni qo‘yib yubor! Men senga hazillashgan edim. Agar meni ozod qilsang, senga yaxshilik qilaman, seni boy qilaman!

— Yolg‘on gapiryapsan, — dedi baliqchi. — Sening ishing Yunon podshoh bilan hakim Duyonning ishiga o‘xshaydi.

— Ular kim edi? — deb so‘radi jin.

Va baliqchi unga hikoya qildi: qadim zamonda Yunon yurtining bir podshohi moxov kasaliga chalingan ekan, hech bir tabib uni davolay olmabdi. Bir kuni uning shahriga Duyon ismli dono bir hakim kelib, podshohni chavgon tayog‘i orqali, terlatish yo‘li bilan davolabdi. Podshoh unga katta hurmat ko‘rsatib, uni o‘ziga eng yaqin odam qilibdi. Ammo hasadgo‘y vazir podshohning qulog‘iga: «Bu hakim seni o‘ldirish uchun kelgan josus», deb shivirlabdi. Podshoh ishonib, hakimni qatl etishni buyuribdi. Hakim yalinib-yolvoribdi: «Meni ayang, Xudo sizni ayaydi», lekin podshoh unamabdi. Shunda hakim unga bir kitob tuhfa qilib: «Boshim kesilgach, shu kitobni ochib o‘qing, kesilgan boshim siz bilan gaplashadi», debdi. Hakimning boshi kesilgach, podshoh kitobni ochibdi. Uning varaqlari bir-biriga yopishib qolgan ekan, podshoh barmog‘ini so‘lagiga ho‘llab, varaqlab boribdi. Kitob sahifalariga esa zahar surtilgan ekan. Podshoh zahardan o‘libdi. «Agar Yunon podshoh hakimni ayaganida, Xudo ham uni ayardi, — dedi baliqchi. — Agar sen meni ayaganingda, men ham seni ayardim. Lekin sen meni o‘ldirishdan boshqa narsani o‘ylamading».

Jin qasam ustiga qasam ichdi:

— Meni ozod qil, Xudo haqqi, senga hech qanday yomonlik qilmayman, aksincha, seni boy qilaman!

Baliqchi uning qasamiga ishondi va ko‘zani ochdi. Jin tutun bo‘lib chiqdi, qotib, yana avvalgi qiyofasiga kirdi va birinchi ishi — ko‘zani tepib dengizga uloqtirdi. Baliqchi qo‘rqib ketdi: «Endi o‘ldim!» Lekin jin kulib dedi:

— Qo‘rqma, ey baliqchi. Ortimdan yur.

Ular shahar tashqarisiga, tog‘dan oshib, keng bir sahroga chiqishdi. Sahroning o‘rtasida, to‘rt tepalik orasida tiniq bir ko‘l bor edi. Jin baliqchiga dedi:

— To‘ringni shu ko‘lga tashla.

Baliqchi to‘rni tashlab tortsa, ichida to‘rtta baliq bor: biri oq, biri qizil, biri ko‘k, biri sariq. U bunday rangli baliqlarni hech qachon ko‘rmagan edi.

— Bularni sultonga olib borib sot, — dedi jin. — U seni boy qiladi. Lekin bu ko‘lda kuniga faqat bir marta baliq tut. Endi xayr, men ko‘p asr dengiz tubida yotdim, dunyoning qanday bo‘lganini bilmayman.

Shunday deb, jin oyog‘i bilan yerni urdi, yer yorilib, uni yutib yubordi.

Baliqchi baliqlarni sultonning saroyiga olib bordi. Sulton bunday baliqlarni ko‘rib, hayratda qoldi va baliqchiga to‘rt yuz tilla tanga berdi. Baliqchi quvonib, uyiga qaytdi va oilasi uchun kerakli hamma narsani sotib oldi.

Sulton baliqlarni oshpaz qizga berib, qovurishni buyurdi. Qiz baliqlarni tozalab, tovaga solib, bir tomonini qovurdi va ag‘darmoqchi bo‘lgan edi, birdan oshxona devori yorilib, undan qo‘lida tayoq ushlagan, go‘zal kiyingan bir qiz chiqdi. U tayoqni tovaga tegizib:

— Ey baliqlar, ey baliqlar, ahdingizga sodiqmisiz? — deb so‘radi.

Baliqlar boshlarini ko‘tarib, bir ovozdan javob berishdi:

— Ha, ha! Agar qaytsang, qaytamiz; agar vafo qilsang, vafo qilamiz; agar qochsang, biz ham qochamiz!

Qiz tovani ag‘darib tashladi va devor ichiga kirib ketdi, devor esa yana avvalgidek yopilib qoldi. Oshpaz qiz qarasa — baliqlar ko‘mirdek qorayib ketgan. U qo‘rqqanidan hushidan ketdi.

Ertasi kuni baliqchi yana to‘rtta rangli baliq olib keldi va hammasi yana takrorlandi. Uchinchi kuni bu voqeani o‘z ko‘zi bilan ko‘rish uchun vazir keldi, to‘rtinchi kuni esa sultonning o‘zi kuzatdi. Bu safar devordan dahshatli, ulkan bir qora qul chiqdi va baliqlarga o‘sha savolni berdi, ular ham o‘sha javobni qaytarishdi.

Sulton dedi: «Bu ishda katta sir bor. Men uni bilmaguncha tinchimayman». U baliqchini chaqirib, ko‘lni ko‘rsatishni buyurdi. Sulton qo‘shini bilan ko‘l bo‘yiga yetib kelib, hayratga tushdi: shaharga shunchalik yaqin bo‘lsa ham, bu ko‘lni hech kim ko‘rmagan, bilmagan ekan. Kechasi sulton hech kimga aytmasdan, yolg‘iz o‘zi sirni bilish uchun yo‘lga chiqdi.

U ikki kun yurib, qora toshdan qurilgan ulkan bir qasrga yetib keldi. Qasrning darvozasi ochiq edi, lekin ichida hech kim ko‘rinmasdi. Sulton ichkari kirib, xonalarni aylanib chiqdi, hammasi ipak va oltin bilan bezatilgan, lekin bo‘m-bo‘sh edi. Birdan u kimningdir alamli ingrash ovozini eshitdi. Ovoz kelgan tomonga borib, parda ortida taxtda o‘tirgan go‘zal bir yigitni ko‘rdi. Yigit sultonga qarab, ko‘z yoshlari bilan dedi:

— Kechiring, o‘rnimdan turib sizni kutib ololmayman.

U kiyimining etagini ko‘tardi va sulton dahshatga tushdi: yigitning belidan yuqorisi odam, belidan pasti esa qora toshga aylangan edi.

Yigit o‘z boshidan o‘tganini hikoya qildi. U Qora orollar mamlakatining podshohi ekan. Uning xotini sehrgar bo‘lib, unga xiyonat qilib, bir qora qul bilan yashirin munosabatda bo‘lgan. Podshoh buni bilib, qulni qilich bilan yaralagan. Shunda sehrgar xotin g‘azablanib, erining yarmini toshga aylantirgan, uning go‘zal shahrini — musulmonlar, nasroniylar, yahudiylar va majusiylar yashaydigan to‘rt mahallasini — o‘sha ko‘lga, to‘rt tepalikni esa to‘rt orolga aylantirgan. Shahar aholisi rangli baliqlarga aylangan: oqlari musulmonlar, qizillari majusiylar, ko‘klari nasroniylar, sariqlari yahudiylar edi. Xotin esa har kuni kelib, sehrlangan erini yuz qamchi bilan urar, keyin yarador qulni davolagani ketardi. Qul esa yarasi tufayli gapira olmay, yarim o‘lik holda «Ko‘z yoshlar maqbarasi» deb atalgan joyda yotardi.

Sulton yigitga dedi: «Senga yordam beraman». U maqbaraga kirib, qulni o‘ldirdi, o‘zi esa uning kiyimini kiyib, uning o‘rniga yotib oldi. Sehrgar xotin kelib, «Mening sevgilim, hech bo‘lmasa bir og‘iz gapir!» deb yig‘lay boshladi. Sulton qulning ovoziga taqlid qilib, past ovozda dedi:

— Sen har kuni eringni qiynaysan, uning faryodi meni uxlatmaydi, shuning uchun men tuzalmayapman. Agar uni ozod qilsang, men gapira boshlayman.

Sehrgar xotin quvonib ketdi, darhol erining oldiga borib, idishdagi suvga afsun o‘qib, unga sepdi: «O‘z holingga qayt!» Yigit sog‘-salomat bo‘lib o‘rnidan turdi. Keyin xotin yana maqbaraga qaytib keldi. Sulton yana qul ovozida dedi:

— Hali ham tuzala olmayman. Har kecha baliqlar boshlarini suvdan chiqarib, seni la’natlaydi. Ularni ozod qil, shaharni avvalgi holiga qaytar.

Sehrgar ko‘l bo‘yiga borib, afsun o‘qidi. Baliqlar yana odamga aylandi, ko‘l — shaharga, orollar — tepaliklarga. Bozorlar yana gavjum bo‘ldi, savdogarlar do‘konlarini ochdi, hayot qaytdi. Sehrgar maqbaraga qaytib: «Qani, sevgilim, endi tur!» — dedi. Shunda sulton qilichini sug‘urib, uni bir zarba bilan o‘ldirdi.

Sulton toshdan qutulgan yigitning oldiga chiqib, unga xushxabarni aytdi. Yigit uning qo‘llarini o‘pib, minnatdorchilik bildirdi. Sulton unga dedi:

— Mening farzandim yo‘q. Men seni o‘g‘il qilib olaman. Mening shahrim bu yerdan atigi ikki kunlik yo‘l.

Yigit kulib dedi:

— Hazratim, siz bu yerga sehr tufayli ikki kunda yetib keldingiz. Haqiqatda sizning shahringiz bu yerdan bir yillik yo‘l uzoqlikda.

Sulton hayron qoldi. Yigit sultonni o‘z mamlakatiga kuzatib qo‘yish uchun ellik mamluk va ko‘p sovg‘alar bilan yo‘lga chiqdi. Bir yildan keyin ular sultonning poytaxtiga yetib kelishdi. Sulton baliqchini chaqirtirib, unga katta boylik berdi, uning bir qizini o‘zi nikohiga oldi, ikkinchi qizini esa Qora orollarning yosh podshohiga turmushga berdi, o‘g‘lini esa o‘z xazinachisi qildi. Shunday qilib, kambag‘al baliqchi o‘z zamonasining eng boy odamlaridan biriga aylandi va qolgan umrini to‘qchilikda o‘tkazdi.