Ming bir kecha: tanlangan ertaklar

Qadim zamonlarda, Hind va Chin o‘lkalarining orolu sohillarini o‘z ichiga olgan ulkan bir saltanatda Sosoniylar sulolasidan bo‘lgan bir podshoh yashagan ekan. Uning ikki o‘g‘li bor edi. Kattasi Shahriyor otasidan keyin taxtga o‘tirib, adolatli, saxiy va mard hukmdor sifatida dong taratdi. Kichigi Shohzamon esa olis Samarqand mamlakatining podshohi bo‘ldi. Aka-uka yigirma yil davomida har biri o‘z yurtida tinch-totuv hukm surdi, el-yurt ularni duo qildi.

Yigirma yil o‘tgach, Shahriyor ukasini juda sog‘indi va vaziriga: «Samarqandga bor, ukamni mehmonga chaqirib kel», — deb buyurdi. Vazir sovg‘a-salomlar bilan yo‘lga chiqdi. Shohzamon akasining taklifidan quvonib, safar hozirligini ko‘rdi, shahar tashqarisiga chodir tikdirib, tunda jo‘nashga tayyorlandi. Lekin yarim kechada akasiga atagan bir sovg‘asini saroyda unutib qoldirganini esladi va orqaga qaytdi. Saroyga kirib, xotinining bir qul bilan xiyonat qilib o‘tirganini ko‘rdi. Dunyo ko‘ziga qorong‘i bo‘lib ketdi. G‘azab ustida qilichini sug‘urib, ikkalasini ham o‘ldirdi-da, hech kimga hech narsa demay, yo‘lga ravona bo‘ldi.

Akasining poytaxtiga yetib kelganda Shahriyor uni katta izzat-ikrom bilan kutib oldi, shahar bezatildi, bazmlar boshlandi. Ammo Shohzamonning yuzida tabassum yo‘q edi. Uning ko‘ngli xiyonat yarasidan qon yig‘lar, kundan-kunga ozib, sarg‘ayib borardi. Shahriyor buni sezib, «Ukam o‘z yurtidan, oilasidan ayrilib qolgani uchun g‘amgin bo‘lsa kerak», deb o‘yladi va sababini so‘rab qistamadi.

Bir kuni Shahriyor ovga chiqdi, ukasini ham chaqirdi, lekin Shohzamon betobligini bahona qilib, saroyda qoldi. U saroyning bog‘ga qaragan derazasi oldida o‘tirgan edi, birdan bog‘ga akasining xotini kanizaklari bilan chiqib kelganini, so‘ng u yerda ham xuddi o‘zining boshidan o‘tgan sharmandalik takrorlanganini ko‘rdi. Shunda Shohzamon o‘ziga-o‘zi dedi: «Mening dardim akamning dardi oldida hech narsa emas ekan. Shunday qudratli podshohning boshiga ham bu ish tushibdi-ku!» Ko‘nglidagi tosh ko‘tarilgandek bo‘ldi, o‘sha kundan boshlab yana yeb-ichadigan, kuladigan bo‘ldi, yuziga qizillik yugurdi.

Ovdan qaytgan Shahriyor ukasining birdan o‘zgarganini ko‘rib hayron qoldi va sababini so‘radi. Shohzamon avvaliga aytmay turdi, oxiri akasi qasam ichib qistagach, avval o‘z boshidan o‘tganini, keyin esa bog‘da ko‘rganini hikoya qildi. Shahriyor: «O‘z ko‘zim bilan ko‘rmaguncha ishonmayman», — dedi. Ular yana ovga chiqqan bo‘lib, yashirincha saroyga qaytishdi va Shahriyor ukasi aytgan hamma narsani o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi.

Podshohning qalbi dahshatli g‘azab va alamga to‘ldi. U xotinini ham, unga sherik bo‘lganlarni ham jazoladi, ammo bu bilan ko‘ngli taskin topmadi. Uning qalbida butun ayollar zotiga nisbatan shubha va nafrat ildiz otdi. «Dunyoda vafodor xotin yo‘q», — dedi u va dahshatli bir qasam ichdi: har kecha yangi qizga uylanadi, tong otishi bilan esa uni qatl ettiradi, toki hech bir ayol unga xiyonat qilishga ulgurmasin.

Shunday qilib, mamlakatda qora kunlar boshlandi. Har kecha bir qiz podshohga nikohlanib, ertasi tongda jallodga topshirilardi. Bu vazifani bajarish podshohning bosh vaziriga yuklatilgan edi. Uch yil shu tarzda o‘tdi. Ota-onalar qizlarini olib, boshqa yurtlarga qocha boshlashdi, shaharda nola va faryod tinmay qoldi. El-yurtning podshohni duo qilgan tillari endi uni qarg‘ay boshladi.

Bosh vazirning ikki qizi bor edi. Kattasining ismi Shahrizoda, kichigining ismi Dunyozoda edi. Shahrizoda nihoyatda aqlli, zukko va bilimdon qiz edi. U minglab kitoblarni o‘qigan, o‘tgan podshohlar tarixini, xalqlarning rivoyatlarini, shoirlarning she’rlarini, hakimlarning hikmatlarini, tabobat va ilm-fanni puxta egallagan edi. Gapga chechan, so‘zi shirin, odobi go‘zal edi.

Bir kuni vazir qayg‘uga botib uyga qaytdi: shaharda podshohga uylantirish uchun birorta ham qiz qolmagan edi, ertaga qiz topilmasa, podshohning g‘azabi vazirning o‘ziga tushishi aniq edi. Shunda Shahrizoda otasiga dedi:

— Ota, meni podshohga turmushga bering. Yo tirik qolaman, yo musulmonlarning qizlari uchun fido bo‘laman va ularni bu balodan qutqarishga sabab bo‘laman.

Vazir dahshatga tushdi:

— Qizim, aqldan ozdingmi? O‘z oyog‘ing bilan o‘limga borasanmi? Bunday tavakkal qilgan odamning holi «Eshak bilan ho‘kiz» hikoyasidagi eshakning holiga o‘xshaydi.

U qiziga uzoq nasihat qildi, uni qaytarish uchun turli hikoyalar aytib berdi. Ammo Shahrizoda o‘z qarorida qat’iy turdi:

— Nima desangiz ham, men o‘z so‘zimdan qaytmayman. Agar meni o‘zingiz olib bormasangiz, o‘zim podshohning oldiga borib, sizni qizini yashirdi, deb aytaman.

Vazir noiloj podshohning huzuriga borib, qizini unga nikohlab berishini aytdi. Shahriyor hayron bo‘ldi:

— Ertaga tongda uni senga topshirib, «qatl et» deyishimni bilasan-ku. Agar buyruqni bajarmasang, o‘zingni o‘ldiraman.

— Bilaman, shohim, — dedi vazir. — Lekin qizimning o‘zi shuni istadi, men uni qaytara olmadim.

Shahrizoda saroyga ketishdan oldin singlisi Dunyozodani chetga chaqirib, unga pichirladi:

— Meni podshohning huzuriga olib borganlarida, men seni chaqirtiraman. Sen kelib, tun yarmidan oqqanida menga: «Opajon, uyqum kelmayapti, bir ajoyib hikoya aytib bering, tun o‘tsin», — deysan. Men hikoya boshlayman, va Xudo xohlasa, bu bizning najotimiz bo‘ladi.

Shunday ham bo‘ldi. Kechasi Shahrizoda yig‘lay boshladi va podshohdan so‘radi:

— Hazratim, mening bir singlim bor, u bilan so‘nggi marta xayrlashib olsam.

Podshoh Dunyozodani chaqirtirdi. U kelib, opasini quchoqladi va karavot oyog‘iga, gilam ustiga o‘tirdi. Tun yarmidan oqqanida Dunyozoda o‘rnidan qo‘zg‘alib:

— Opajon, Xudo haqqi, bizga biror qiziq hikoya aytib bering, tunimiz o‘tsin, — dedi.

— Agar bu oliyhimmat podshoh ruxsat bersa, bajonidil, — dedi Shahrizoda.

Uyqusi kelmay yotgan Shahriyor hikoya eshitish fikridan xursand bo‘lib, ruxsat berdi. Shahrizoda «Savdogar va jin» haqidagi hikoyani boshladi. Hikoya shu qadar qiziqarli ediki, podshoh bor vujudi bilan quloq tutdi. Ammo hikoyaning eng qiziq joyiga kelganda tong otib qoldi va Shahrizoda gapini to‘xtatdi.

— Opajon, qanday ajoyib, qanday shirin hikoya! — dedi Dunyozoda.

— Bu hali hech narsa emas, — dedi Shahrizoda. — Agar podshoh meni tirik qoldirsa, ertaga kechasi bundan ham ajoyibini aytib beraman.

Shahriyor o‘ziga-o‘zi: «Xudo haqqi, hikoyaning oxirini eshitmaguncha uni o‘ldirmayman», — dedi. U kunduzi devonga chiqib, odatdagidek hukm-farmonlar chiqardi, lekin vazirga qizini qatl etishni buyurmadi. Vazir hayratda qoldi.

Ertasi kechasi Shahrizoda hikoyani davom ettirdi, uni tugatib, darhol yangisini boshladi — va yana eng qiziq joyida tong otdi. Shu tariqa kechalar ketidan kechalar o‘tdi. Shahrizoda bir hikoya ichidan ikkinchisini chiqarar, uning qahramonlari ham o‘z navbatida yangi hikoyalar so‘zlab berar, podshoh esa har tongda «Davomini eshitmaguncha o‘ldirmayman», deb qaror qilardi. Hikoyalarda savdogarlar va baliqchilar, sultonlar va gadolar, jinlar va parilar, uzoq safarlar va ajoyib sarguzashtlar bor edi. Ana shu hikoyalardan ba’zilarini biz ham sizga aytib beramiz.