Ikkinchi qism haqida qisqacha

Ushbu kitob asosan birinchi va uchinchi qismlarga bag‘ishlangan, ammo ikkinchi qism haqida ham bir necha so‘z aytish o‘rinli. Bu qismda Navoiy kishini kamolga yetkazuvchi xislatlarni birma-bir ko‘rib chiqadi.

Tavba — xatoni tan olish va undan qaytish. Navoiy uchun bu zaiflik emas, kuch belgisi: xatosini tan olmagan odam undan hech qachon qutula olmaydi.

Zuhd — dunyo matohiga qul bo‘lmaslik. Bu dunyodan butkul voz kechish emas, balki mol-dunyo qo‘lda tursin-u, ko‘ngilga kirmasin degani.

Tavakkul — qo‘ldan kelganini qilib, natijani Yaratganga topshirish. Navoiy tavakkulni dangasalik bilan adashtirmaslikni uqtiradi: urug‘ni ekmay turib hosilni Xudodan kutish tavakkul emas.

Qanoat va sabr — Navoiy eng ko‘p ta’riflagan xislatlardan. Qanoat odamni ochko‘zlik qulligidan ozod qiladi, sabr esa qiyinchilikda yiqilmaslikka yordam beradi.

Tavoze’ va adab — kamtarlik va odob. Navoiy ularni insonning ichki go‘zalligi deb biladi: chiroyli yuz qariydi, chiroyli xulq esa qarimaydi.

Zikr, tavajjuh va rizo — Yaratganni yodda tutish, ko‘ngilni Unga qaratish va taqdirga rozi bo‘lish haqida. Navoiy rizoni ham passivlik deb tushunmaydi: odam qo‘lidan kelganini qiladi, natija esa qanday bo‘lsa ham, noshukurlik va isyon bilan emas, xotirjamlik bilan qabul qiladi.

Bu boblarning umumiy g‘oyasi shuki, odamning baxti tashqi narsalarda — boylik, mansab, shon-shuhratda emas, balki ichki holatida. Boylik bo‘la turib qanoatsiz odam doim kambag‘al; mansabi bo‘la turib kibrli odam doim yolg‘iz; ilmi bo‘la turib odobsiz odam doim kamsitilgan. Aksincha, qanoat, sabr va kamtarlik bilan yashagan odam har qanday sharoitda o‘zini topa oladi. Navoiyning XV asrda aytgan bu fikrlari bugungi psixologiyaning ham ko‘p xulosalariga hamohang. Qism ishq — insonni yuksaltiruvchi pok muhabbat haqidagi mulohazalar bilan yakunlanadi.