Endi bundan ham muhimroq bir fikrga shoshilay. «Filadelfiyada yashaydigan buyuk erkak va ayollarni ko‘rsating-chi», deysiz. Narida bir janob o‘rnidan turib deydi: «Filadelfiyada buyuk odamlar yo‘q. Ular bu yerda yashamaydi. Ular olisda — Rimda, Peterburgda yoki Londonda, xullas, bizning shahrimizdan boshqa har qayerda yashaydi».

Haqiqiy buyuklik ko‘pincha tan olinmaydi. Bu aniq. Siz eng buyuk erkak va ayollar haqida hech narsa bilmaysiz. Bir kuni men general Garfildning tarjimai holini yozish uchun bordim. Bir qo‘shnisi shoshayotganimni bilib, old eshik oldida esa olomon ko‘p bo‘lgani uchun, meni general Garfild uyining orqa eshigiga olib bordi-da: «Jim! Jim!» deb chaqirdi. Tez orada «Jim» eshikka chiqib, meni ichkariga taklif qildi va men millatning eng ulug‘ odamlaridan birining tarjimai holini yozdim. Biroq qo‘shnisi uchun u o‘sha-o‘sha «Jim» edi. Agar Filadelfiyada biror buyuk odamni tanisangiz va ertaga uni uchratsangiz: «Ishlar qalay, Sem?» yoki «Xayrli tong, Jim», deysiz. Albatta, shunday deysiz.

Fuqarolar urushida askarlarimdan biri o‘limga hukm qilingan edi va men Vashingtondagi Oq uyga — umrimda birinchi marta Prezident huzuriga yuborildim. Kutish zaliga kirib, boshqalar bilan birga o‘rindiqqa o‘tirdim, kotib birin-ketin har kimdan nima istashini so‘radi. Navbatni aylanib chiqqach, u ichkariga kirdi, keyin eshikka qaytib, menga imo qildi. Men qabulxonaga kirdim va kotib dedi: «Ana u — Prezidentning eshigi. Shunchaki taqillating-da, kiravering». Do‘stlar, umrimda hech qachon bunchalik dovdirab qolmaganman, hech qachon! Kotib vaziyatni battar qildi: qanday kirishni aytdi-yu, o‘zi chapdagi boshqa eshikdan chiqib, uni yopib ketdi. Men Amerika Qo‘shma Shtatlari Prezidentining eshigi oldida, yo‘lakda yolg‘iz qoldim. Men jang maydonlarida bo‘lganman, u yerda snaryadlar chiyillagan, o‘qlar ba’zan menga tekkan, lekin har doim qochgim kelardi. «Men to‘pning og‘ziga tushlik qilishga borgandek bemalol yurib boraman», deydigan qariyaga hamdard emasman. O‘qqa tutilayotganda qo‘rqishni bilmaydigan odamga ishonmayman. Antitemda snaryadlar atrofimizda portlaganda ham o‘sha kuni o‘sha xonaga kirayotgandagichalik qo‘rqmaganman. Nihoyat, qanday qilib bilmayman, jur’atimni yig‘ib, qo‘limni uzatib eshikni taqillatdim. Ichkaridagi odam menga hech yordam bermadi, shunchaki baqirdi: «Kiring, o‘tiring!»

Men kirib, stulning chetiga o‘tirdim va Yevropada bo‘lishni istadim. Stol ortidagi odam boshini ko‘tarmadi. U dunyoning eng buyuk odamlaridan biri edi va uni yagona bir qoida buyuk qilgan edi. Qani endi Filadelfiyaning barcha yoshlari hozir qarshimda bo‘lsa-yu, men ularga faqat shu bir narsani aytsam va ular uni eslab qolsa! Uning shahrimizga va madaniyatga ko‘rsatadigan ta’siri uchun butun umrimni berardim. Avraam Linkolnning buyuklik tamoyilini deyarli har kim qabul qila oladi. Uning qoidasi shu edi: qanday ish qilishi kerak bo‘lsa, butun fikrini unga qaratar va ish tugaguncha fikrini o‘sha yerda ushlab turardi. Bu odamlarni deyarli har qayerda buyuk qiladi. U stol ustidagi qog‘ozlariga berilib, menga qaramadi, men esa titrab o‘tirardim. Nihoyat, qog‘ozlarini ip bilan bog‘lagach, ularni bir chetga surib, menga qaradi va charchagan yuziga tabassum yugurdi. U dedi:

— Men juda band odamman, bor-yo‘g‘i bir necha daqiqam bor. Endi nima istashingizni eng qisqa so‘zlar bilan ayting.

Men gapira boshladim, ishni tilga oldim, u esa dedi:

— Men bu haqda hammasini eshitganman, boshqa gapirishingiz shart emas. Bir necha kun oldin janob Stenton men bilan shu haqda gaplashgan edi. Mehmonxonaga borib, xotirjam bo‘lishingiz mumkin: Prezident yigirma yoshga to‘lmagan yigitni otish haqidagi buyruqqa hech qachon imzo chekmagan va chekmaydi ham. Buni uning onasiga ham aytishingiz mumkin.

Keyin u mendan so‘radi:

— Frontda ishlar qalay?

— Ba’zan ruhimiz tushib ketadi, — dedim.

— Hechqisi yo‘q, — dedi u. — Endi g‘alaba qilamiz. Yorug‘likka juda yaqinlashib qoldik. Hech kim Qo‘shma Shtatlar Prezidenti bo‘lishni istamasligi kerak. Muddatim tugasa xursand bo‘laman; keyin Ted ikkalamiz Illinoysdagi Springfildga ketamiz. U yerda ferma sotib olganman va yana kuniga yigirma besh sent topsam ham parvo qilmayman. Tedning xachirlar qo‘shilgan aravasi bor, piyoz ekamiz.

Keyin u mendan so‘radi:

— Siz fermada o‘sganmisiz?

— Ha, Massachusetsdagi Berkshir tepaliklarida.

U oyog‘ini katta kresloning burchagiga tashladi-da, dedi:

— Yoshligimdan beri ko‘p eshitaman: o‘sha tepaliklarda qo‘ylar toshlar orasidagi o‘tga yetishi uchun tumshug‘ini charxlash kerak ekan.

U shunchalik samimiy, shunchalik oddiy, dehqonlarga xos sodda ediki, men o‘zimni darhol uydagidek his qildim.

Keyin u boshqa bir o‘ram qog‘ozni qo‘liga olib, menga qaradi-da: «Xayr», dedi. Ishorani tushunib, o‘rnimdan turdim va chiqib ketdim. Chiqqanimdan keyin Qo‘shma Shtatlar Prezidentini ko‘rganimga hech ishona olmadim. Ammo bir necha kundan keyin, hali shaharda ekanimda, Oq uyning Sharqiy zalida Avraam Linkolnning tobuti yonidan o‘tayotgan olomonni ko‘rdim. Halok bo‘lgan Prezidentning yuziga qaraganimda, his qildimki, qisqa vaqt oldin ko‘rganim o‘sha odam — shunchalik sodda, shunchalik oddiy odam — Yaratgan millatni oxir-oqibat ozodlikka yetaklash uchun yuksaltirgan eng buyuk insonlardan biri edi. Shunga qaramay, qo‘shnilari uchun u shunchaki «Keksa Eyb» edi. Ikkinchi dafn marosimida men ham taklif qilinganlar qatorida Springfildga borib, o‘sha tobutning maqbaraga qo‘yilishini ko‘rdim. Maqbara atrofida Linkolnning eski qo‘shnilari turardi — ular uchun u faqat «Keksa Eyb» edi.

Oddiy mehnatkash ustaga e’tibor bermaslik uchun o‘zini haddan tashqari katta tutib, kerilib yuradigan odamni ko‘rganmisiz? Uni buyuk deb o‘ylaysizmi? U katta oyoqlari yerga bosib turgan puflangan shardan boshqa narsa emas. Unda buyuklik yo‘q.

Endi fikrimning cho‘qqisiga keldim. Butun masalaning yuragiga, kurashimning markaziga keldim: nega Filadelfiya o‘zining katta boyligiga yarasha kattaroq shahar emas? Nega Nyu-York Filadelfiyadan o‘zib ketgan? «Bandargohi tufayli», deyishadi. Nega hozir Qo‘shma Shtatlarning ko‘p boshqa shaharlari Filadelfiyadan oldinda? Javob bitta: chunki bizning odamlarimiz o‘z shaharlarini o‘zlari kamsitadi. Yer yuzida oldinga zo‘rlab itarish kerak bo‘lgan biror jamoa bo‘lsa, u — Filadelfiya shahri. Keng xiyobon quriladigan bo‘lsa — yomonlaymiz; yaxshiroq maktablar ochiladigan bo‘lsa — yomonlaymiz; oqilona qonunlar qabul qilmoqchi bo‘lsangiz — yomonlaymiz; taklif qilingan barcha yaxshiliklarni yomonlaymiz. Menga shunchalik mehribon bo‘lgan muhtasham Filadelfiyada men ko‘rgan yagona katta xato shu. Aytamanki, shahrimizda o‘girilib, undagi narsalarni maqtay boshlash, ularni xuddi Chikago, Nyu-York, Sent-Luis va San-Fransisko ahli qilganidek, dunyo oldiga qo‘yish vaqti keldi. Qani endi xalqimiz orasida «biz Filadelfiyada ish qila olamiz va uni yaxshi qila olamiz» degan ruhni uyg‘ota olsak!

Qo‘zg‘alinglar, ey millionlab filadelfiyaliklar! Xudoga va insonga ishoninglar, Nyu-Yorkda yoki Bostonda emas, aynan shu yerda — savdo uchun, yer yuzida yashashga arziydigan har narsa uchun — ulkan imkoniyatlar borligiga ishoninglar. Bundan katta imkoniyat hech qachon bo‘lmagan. Keling, o‘z shahrimizni maqtaylik.

Bu yerda bugun yana ikki yigit bor — kech bo‘lib qolgani uchun faqat shularni aytaman, xolos. Narida biri o‘rnidan turib deydi: «Filadelfiyada bir kun buyuk odam paydo bo‘ladi, lekin hali bo‘lmagan».

— Shundaymi? Siz qachon buyuk bo‘lasiz?

— Biror davlat lavozimiga saylanganimda.

Yigit, siyosat alifbosidagi bir saboqni o‘rganmaysanmi: bizning boshqaruv tizimimizda lavozimda o‘tirishning o‘zi buyuklik dalili emas. Xalq boshqaradigan bu mamlakatda mansabdor — xalqning xizmatkori, xolos, xizmatkor esa xo‘jayinidan ulug‘ bo‘la olmaydi. Xalq boshqaradi yoki boshqarishi kerak; agar shunday bo‘lsa, lavozimda buyuk odamlarga ehtiyojimiz yo‘q.

Boshqa bir yigit o‘rnidan turib deydi: «Bu mamlakatda, Filadelfiyada ham buyuk odamlar paydo bo‘ladi».

— Shundaymi? Qachon?

— Katta urush boshlanganda! O‘shanda men to‘pning og‘ziga qarab yuraman, yaltiroq nayzalar orasiga yorib kiraman, maydonga sakrab tushib, dushman bayrog‘ini yulib olib, zafar bilan olib ketaman. Yelkamda yulduzlar bilan uyga qaytaman, xalq beradigan har qanday lavozimni egallayman va buyuk bo‘laman.

Yo‘q, bo‘lmaysan. Seni lavozim buyuk qiladi deb o‘ylaysan, lekin yodingda tut: agar lavozimga ega bo‘lishdan oldin buyuk bo‘lmasang, unga erishganingda ham buyuk bo‘lmaysan. Bu faqat masxaraboz qiyofasi bo‘ladi, xolos.

Ispaniya urushidan keyin bu yerda tinchlik bayrami o‘tkazdik. Ba’zilaringiz Brod ko‘chasi bo‘ylab o‘tgan namoyishni ko‘rgansiz. Men shaharda yo‘q edim, lekin oilam yozishicha, leytenant Xobson o‘tirgan arava aynan uyimiz oldida to‘xtagan va odamlar: «Yashasin Xobson!» deb hayqirgan. Agar men u yerda bo‘lganimda, men ham hayqirardim, chunki u mamlakatidan olganidan ko‘ra ancha ko‘proqqa loyiq. Lekin faraz qilaylik, maktabga kirib: «Santyagoda „Merrimak“ kemasini kim cho‘ktirgan?» deb so‘rasam va bolalar: «Xobson», deb javob berishsa, ular menga sakkizdan yetti qismi yolg‘on gapni aytgan bo‘ladi. O‘sha kemada yana yetti qahramon bor edi va ular o‘z vazifasiga ko‘ra doimo ispan o‘qi ostida turgan, Xobson esa zobit sifatida, aqlan olganda, mo‘ri ortida turishi mumkin edi. Siz bu zalga eng bilimdon odamlaringizni yig‘gansiz, lekin ehtimol bu yerda bitta ham odam qolgan yetti kishining ismini ayta olmaydi.

Tarixni bunday o‘qitmasligimiz kerak. Biz shuni o‘rgatishimiz kerakki, odamning mavqei qanchalik kamtar bo‘lmasin, agar u o‘sha o‘rinda burchini to‘liq bajarsa, xalqning hurmatiga taxtdagi podshoh kabi loyiqdir. Biz esa bunday o‘rgatmaymiz. Hozir hamma joyda go‘yo hamma jangni generallar qiladigandek o‘rgatamiz.

Yana bir misolni eslayman. Ko‘zlarimni yumaman — mahkam yumaman — va mana, yoshligimdagi yuzlarni ko‘raman. Ha, ba’zan menga: «Sochingiz oqarmagan, kecha-kunduz to‘xtovsiz ishlaysiz, siz keksa bo‘lishingiz mumkin emas», deyishadi. Lekin ko‘zlarimni yumganimda, mening yoshimdagi har qanday odam kabi, uzoq o‘tmishdagi suyukli va yo‘qotilgan yuzlar birin-ketin qaytib keladi va odamlar nima demasin, oqshom chog‘i kelganini bilaman.

Ko‘zlarimni yumib, Massachusetsdagi ona shaharchamga nazar tashlayman: tog‘ cho‘qqisidagi chorva ko‘rgazmasi maydonini, otxonalarni, ibodatxonani, shahar majlisxonasini, tog‘liklarning uychalarini ko‘raman; bayramona kiyingan katta olomon chiqib kelganini, hilpirayotgan bayroqlar va ro‘mollarni ko‘raman, orkestrlar sadosini eshitaman. Qayta xizmatga yozilgan askarlar rotasining o‘sha maydonga qarab yurib kelayotganini ko‘raman. Men bor-yo‘g‘i o‘smir edim, lekin o‘sha rotaning kapitani edim va g‘ururdan ko‘pchib ketgan edim — bir igna tegsa, chilparchin bo‘lib yorilib ketardim. O‘shanda bu yer yuzida inson boshiga tushgan eng ulug‘ voqea deb o‘ylagan edim.

Orkestrlar chalindi, butun xalq bizni kutib olishga chiqdi. Men askarlarim boshida g‘urur bilan maydondan o‘tib, shahar majlisxonasiga burildim. Askarlarimni o‘rtadagi yo‘lak bo‘ylab o‘tqazishdi, men esa birinchi qatorga o‘tirdim. Zalga sig‘magan odamlar devor bo‘ylab tik turishdi. Keyin shahar amaldorlari kirib, yarim doira bo‘lib joylashdi. Minbar o‘rtasida shahar boshlig‘i o‘tirdi. U ilgari hech qachon lavozimda bo‘lmagan, yaxshi odam edi, lekin lavozim odamni buyuk qiladi deb o‘ylardi. U o‘rnashib, kuchli ko‘zoynagini to‘g‘riladi va atrofga qarab, birdan meni birinchi qatorda ko‘rib qoldi. U minbarning oldiga chiqib, meni shahar amaldorlari yoniga o‘tirishga taklif qildi. Urushga ketishimdan oldin birorta shahar amaldori menga e’tibor bermagan edi — bitta istisno: o‘qituvchiga meni kaltaklashni maslahat berishgan. Endi esa meni amaldorlar bilan minbarga taklif qilishdi. Voy-bo‘y! O‘shanda shahar boshlig‘i biz uchun imperator, zamonamizning podshohi edi.

Men o‘tirgach, shahar kengashi raisi o‘rnidan turib, stol oldiga chiqdi. Hammamiz u shahardagi yagona notiq bo‘lgan ruhoniyni tanishtiradi, u esa qaytgan askarlarga nutq so‘zlaydi deb o‘ylagan edik. Ammo, do‘stlar, keksa odamning nutqni o‘zi so‘zlamoqchi ekanini bilganda zal bo‘ylab yugurgan hayratni ko‘rsangiz edi! U umrida bir marta ham nutq so‘zlamagan edi, lekin yuzlab boshqa odamlar tushgan xatoga tushdi: lavozimga ega bo‘lsa, buyuk notiq bo‘lib qoladi deb o‘yladi.

U yaylovda u yoqdan bu yoqqa yurib, mollarni cho‘chitib, yod olgan nutqini olib kelgan edi. Qo‘lyozmani ko‘rib turish uchun stol ustiga yoydi. Ko‘zoynagini to‘g‘rilab, bir lahza unga engashdi, keyin minbar orqasiga qaytib, so‘ng mana bunday — tap, tap, tap — oldinga chiqdi. U «notiqlik» holatini egalladi: chap tovoniga og‘irlik berib, yelkalarini orqaga tashladi, o‘ng oyog‘ini qirq besh daraja burchak ostida biroz oldinga chiqardi. Do‘stlar, o‘sha holatda turib nutqi mana bunday ketdi. Ba’zilar menga: «Oshirib yubormayapsizmi?» deyishadi. Bunisi mumkin emas. Lekin men hikoya uchun emas, saboq uchun shu yerdaman, nutq esa bunday ketdi:

«Hurmatli vatandoshlar...» — o‘z ovozini eshitishi bilan barmoqlari mana bunday qimirlay boshladi, tizzalari qaltiradi, keyin butun vujudi titray boshladi. U tutilib, yutindi va qo‘lyozmaga qarash uchun stol yoniga keldi. Keyin mushtlarini tugib, o‘zini yig‘ib oldi-da, qaytib chiqdi: «Hurmatli vatandoshlar, biz... biz... biz... juda baxtiyormiz... juda baxtiyormiz. Biz qon to‘kib jang qilgan va ona shaharlariga qaytib kelgan bu askarlarni kutib olishdan juda baxtiyormiz. Ayniqsa... ayniqsa... Ayniqsa bugun oramizda bu yosh qahramonni ko‘rishdan mamnunmiz» (bu men edim), «biz xayolimizda...» (do‘stlar, yodingizda tutinglar, u «xayolimizda» dedi; agar shunday demaganida, bu haqda gapirib o‘tirishga o‘zimni maqtaydigan darajada kibrli bo‘lmasdim) «...biz xayolimizda uning askarlarini halokatli jang maydoniga boshlab borayotganini ko‘rganmiz... boshlab... Uning yaltiroq... yaltiroq... yaltiroq qilichini... quyosh nurida yarqiratib, askarlariga: „Ortimdan!“ deb hayqirayotganini ko‘rganmiz!»

Voy-voy-voy! O‘sha yaxshi odam urush haqida qanchalik kam bilardi! Agar urush haqida ozgina bo‘lsa ham bilganida, bugun shu yerda o‘tirgan har qanday urush faxriysi aytadigan haqiqatni bilardi: xavf paytida piyoda askar zobitining o‘z askarlaridan oldinga chiqishi jinoyatga yaqin ish. «Men yaltiroq qilichimni quyosh nurida yarqiratib, askarlarimga „Ortimdan!“ deb hayqirib...» Men hech qachon bunday qilmaganman. Oldimdan dushman, orqamdan o‘z askarlarim otsin deb ularning oldiga chiqardim deb o‘ylaysizmi? Haqiqiy jangda zobitning joyi saf ortida. Necha marta shtab zobiti sifatida saf bo‘ylab ot choptirib: «Zobitlar orqaga! Zobitlar orqaga!» deb hayqirganman. Shunda har bir zobit oddiy askarlar safi ortiga o‘tadi va zobitning unvoni qanchalik baland bo‘lsa, shunchalik orqaroqqa ketadi. Kam jasur bo‘lgani uchun emas, urush qonunlari shuni talab qilgani uchun. Uning esa: «Men yaltiroq qilichim bilan...» deb hayqirishini qarang! O‘sha zalda o‘sha bolani oyog‘i ho‘l bo‘lmasin deb Karolina daryolaridan ko‘tarib o‘tkazgan askarlarim o‘tirardi. Ulardan ba’zilari Tennessi tog‘laridagi snaryadlar ostidagi qarag‘ayzorlarda halok bo‘lgan edi, ammo yaxshi odamning nutqida ular deyarli tilga olinmadi. Tilga olgan bo‘lsa ham, shunchaki yo‘l-yo‘lakay. Lahzaning qahramoni — o‘sha bola edi. Millat undan biror narsaga qarzdormidi? Yo‘q, o‘shanda ham, hozir ham hech narsaga qarzdor emas. Nega u qahramon edi? Faqat o‘sha odam keng tarqalgan insoniy xatoga tushgani uchun: bu bola zobit bo‘lgani uchun buyuk, ular esa shunchaki oddiy askar deb o‘ylagani uchun.

Ey, o‘shanda men vaqt qo‘ng‘irog‘ining tili men uchun tebranib turar ekan, hech qachon unutmaydigan saboqni oldim. Buyuklik kelajakdagi qandaydir lavozimni egallashda emas, balki kichik vositalar bilan katta ishlar qilishda, hayotning oddiy saflarida turib ulkan maqsadlarni amalga oshirishdadir. Umuman buyuk bo‘lish uchun odam shu yerda, hozir, Filadelfiyada buyuk bo‘lishi kerak. Kim bu shaharga yaxshiroq ko‘chalar va yo‘laklar, yaxshiroq maktablar va ko‘proq kollejlar, ko‘proq baxt va madaniyat, ko‘proq ezgulik bera olsa, u har qayerda buyuk bo‘ladi. Bu yerdagi har bir erkak va ayol, agar meni boshqa hech qachon eshitmasa ham, shuni yodda tutsin: agar umuman buyuk bo‘lishni istasangiz, qayerda bo‘lsangiz va kim bo‘lsangiz, o‘sha yerdan — Filadelfiyada, hozir boshlashingiz kerak. Kim o‘z shahriga biror baraka bera olsa, kim shu yerda yashab yaxshi fuqaro bo‘la olsa, kim yaxshiroq uylar qura olsa, ustaxonada ishlasin, peshtaxta ortida o‘tirsin yoki uy-ro‘zg‘or yuritsin, hayoti qanday bo‘lmasin, baraka bo‘la olsa — har qayerda buyuk bo‘lishni istagan odam avvalo o‘z Filadelfiyasida buyuk bo‘lishi kerak.