Tong sovuq va kulrang otgan edi — g‘oyat sovuq va kulrang. Shu payt kishi Yukon daryosi bo‘ylab o‘tgan katta yo‘ldan burilib, baland tuproq jarlikka tirmashib chiqdi; u yerdan zich archazor orasidan sharqqa qarab xira, kam yurilgan so‘qmoq ketgan edi. Jarlik tik edi, tepaga chiqib, u nafasini rostlash uchun to‘xtadi va bu to‘xtashni o‘ziga oqlash uchun soatiga qaradi. Soat to‘qqiz edi. Osmonda bir parcha ham bulut bo‘lmasa-da, na quyosh, na quyoshning nishonasi bor edi. Kun ochiq edi, shunga qaramay, hamma narsaning ustiga qandaydir sezib bo‘lmas parda tushib turgandek, kunni qorong‘i qilib qo‘ygan nozik bir g‘ira-shiralik bor edi — buning sababi quyoshning yo‘qligi edi. Bu holat kishini tashvishga solmadi. U quyoshsizlikka o‘rganib qolgan edi. Quyoshni ko‘rmaganiga ancha kunlar bo‘lgan, u o‘sha quvnoq yoritqich janubda ufqdan bir mo‘ralab, darhol yana ko‘zdan yashirinishi uchun hali yana bir necha kun o‘tishi kerakligini bilardi.

Kishi bosib kelgan yo‘liga bir nazar tashladi. Bir mil kenglikdagi Yukon uch fut qalinlikdagi muz ostida yashirinib yotardi. Muzning ustida yana shuncha fut qor bor edi. Hammasi oppoq edi, daryo muzlay boshlagan paytda muz uyumlari hosil bo‘lgan joylarda mayin to‘lqinlar kabi qavarib turardi. Shimolga ham, janubga ham, ko‘z ilg‘aganicha, hamma yoq bir tekis oppoq edi; faqat janubdagi archa qoplagan orol ortidan egilib-burilib chiqib kelayotgan va shimolga qarab egilib-burilib ketib, boshqa bir archali orol ortida g‘oyib bo‘layotgan qop-qora, qildek ingichka chiziqqina bu oqlikni buzib turardi. Bu qora qil chiziq — yo‘l edi, bosh yo‘l; u janubga besh yuz mil cho‘zilib, Chilkut dovoniga, Dayiga va sho‘r suvga — dengizga olib borar; shimolga esa yetmish mil yurib Dousonga, undan yana ming mil shimolga — Nulatoga, nihoyat, Bering dengizi bo‘yidagi Sent-Maykl qo‘rg‘oniga — ming besh yuz mil narigacha olib borardi.

Ammo bularning hammasi — uzoqlarga cho‘zilib ketgan sirli, qildek ingichka yo‘l, osmonda quyoshning yo‘qligi, dahshatli sovuq, bu manzaraning g‘alatiligi va sirliligi — kishiga hech qanday ta’sir qilmadi. Bu u bularga uzoqdan beri o‘rganib qolgani uchun emasdi. U bu o‘lkada yangi kelgan odam — mahalliylar aytganidek, «chechako» edi va bu uning birinchi qishi edi. Uning muammosi shunda ediki, unda tasavvur yo‘q edi. U hayotiy narsalarda chaqqon va ziyrak edi, ammo faqat narsalarning o‘zida, ularning ma’nosida emas. Noldan ellik daraja past (bu Farengeyt shkalasi; Selsiyda taxminan 45 daraja sovuq degani) — bu muzlash nuqtasidan sakson daraja chamasi pastda demakdir. Bunday haqiqat unga shunchaki sovuq va noqulay bo‘lib tuyulardi, xolos. Bu uni haroratga qaram maxluq sifatida o‘zining ojizligi haqida, umuman, issiq va sovuqning ma’lum tor chegaralari ichidagina yashay oladigan insonning ojizligi haqida o‘ylashga undamasdi; u yerdan esa o‘lmaslik va insonning koinotdagi o‘rni haqidagi taxminlar olamiga ham olib bormasdi. Noldan ellik daraja past — bu og‘ritadigan, qo‘lqop, quloqchin, issiq mokasin va qalin paypoq bilan himoyalanish kerak bo‘lgan ayoz tishlashi degani edi. Uning uchun noldan ellik daraja past — aynan noldan ellik daraja past edi. Buning ortida yana nimadir bo‘lishi mumkinligi uning xayoliga ham kelmasdi.

Yo‘lida davom etish uchun burilarkan, u sinab ko‘rmoqchi bo‘lgandek tupurdi. Keskin, portlagandek qarsillagan ovoz uni cho‘chitib yubordi. U yana tupurdi. Va yana tupugi qorga tushmasidan oldin havodayoq qarsilladi. U ellik daraja sovuqda tupuk qor ustida qarsillashini bilardi, ammo bu tupuk havoning o‘zida qarsilladi. Shubhasiz, sovuq ellik darajadan ham qattiqroq edi — qanchalik qattiqroq ekanini u bilmasdi. Ammo harorat muhim emasdi. U Xenderson soyining chap tarmog‘idagi eski uchastkaga ketayotgan edi, sheriklari allaqachon o‘sha yerda edi. Ular Indian-Krik tomonidan suvayirg‘ich orqali o‘tib ketishgan, u esa bahorda Yukondagi orollardan yog‘och tushirish imkoniyatlarini ko‘zdan kechirish uchun aylanma yo‘ldan kelgan edi. Soat oltigacha qarorgohga yetib boradi; to‘g‘ri, qorong‘i tushgandan sal keyinroq, ammo sheriklari u yerda bo‘ladi, gulxan yonib turadi, issiq kechki ovqat tayyor bo‘ladi. Tushlikka kelsak, u qo‘lini kurtkasi ostida bo‘rtib turgan tugunga bosdi. Tugun ko‘ylagining ham ostida, ro‘molchaga o‘ralgan holda yalang‘och badaniga tegib turardi. Pechenyelarni muzlab qolishdan saqlashning yagona yo‘li shu edi. U o‘sha pechenyelarni — har biri o‘rtasidan kesilib, cho‘chqa yog‘iga botirilgan va ichiga qovurilgan cho‘chqa go‘shtining saxiy bir bo‘lagi solingan pechenyelarni o‘ylab, o‘zicha mamnun jilmaydi.

U katta archalar orasiga sho‘ng‘ib kirdi. So‘qmoq zo‘rg‘a ko‘rinardi. Oxirgi chana o‘tganidan beri bir fut qor yog‘gan edi, u chanasiz, yengil ketayotganidan xursand edi. Aslida, uning yonida ro‘molchaga o‘ralgan tushlikdan boshqa hech narsa yo‘q edi. Biroq sovuq uni hayron qoldirdi. Rostdan ham sovuq ekan, degan xulosaga keldi u, qo‘lqopli qo‘li bilan uvishib qolgan burni va yonoq suyaklarini ishqalab. Uning yuzini qalin, issiq soqol qoplagan edi, ammo bu tuklar ayozli havoga dadil turtib chiqqan baland yonoq suyaklarini ham, uchli burnini ham himoya qilmasdi.

Kishining izidan bir it yelib borardi — mahalliy zotdan bo‘lgan katta xaski, haqiqiy bo‘ri-it, kulrang junli, tashqi ko‘rinishidan ham, fe’l-atvoridan ham o‘z birodari — yovvoyi bo‘ridan hech qanday farqi yo‘q. Dahshatli sovuq hayvonni tushkunlikka solgan edi. U bunday paytda yo‘lga chiqib bo‘lmasligini bilardi. Uning instinkti unga odamning aqli odamga aytganidan ko‘ra to‘g‘riroq hikoyani so‘zlardi. Aslida, havo noldan ellik daraja past emas, undan ham sovuqroq edi; oltmish darajadan ham, yetmish darajadan ham sovuqroq. Noldan yetmish besh daraja past edi. Muzlash nuqtasi noldan o‘ttiz ikki daraja yuqori bo‘lgani uchun, bu yuz yetti daraja ayoz degani edi. It termometrlar haqida hech narsa bilmasdi. Ehtimol, uning miyasida odamning miyasidagidek o‘ta sovuq holatni aniq anglash yo‘q edi. Ammo hayvonning instinkti bor edi. U noaniq, lekin xavfli bir xavotirni his qilardi; bu xavotir uni bo‘ysundirib, odamning izidan bukchayib yurishga majbur qilar, odamning har bir g‘ayrioddiy harakatini go‘yo u to‘xtab qarorgoh qurishini yoki biror joydan pana topib, gulxan yoqishini kutgandek, sabrsizlik bilan kuzatishga undardi. It olovni bilardi va olov istardi, yoki bo‘lmasa qor ostiga kirib olib, havodan uzoqda o‘z issig‘iga o‘ralib yotishni istardi.

Nafasining muzlagan namligi uning juniga mayin qirov kukuni bo‘lib qo‘ngan, ayniqsa, jag‘lari, tumshug‘i va kipriklari kristallashgan nafasidan oqarib ketgan edi. Kishining qizg‘ish soqoli va mo‘ylovi ham xuddi shunday qirov bog‘lagan edi, faqat yanada qattiqroq: qirov muz shaklini olib, u chiqarayotgan har bir iliq, nam nafas bilan kattalashib borardi. Bundan tashqari, kishi tamaki chaynardi, muz tumshuq lablarini shunchalik qattiq qisib turardiki, tamaki shirasini tupurganda iyagini toza tutolmasdi. Natijada uning iyagida rangi ham, qattiqligi ham qahrabodek bo‘lgan billur soqol uzayib borardi. Agar u yiqilsa, bu soqol shishadek mo‘rt bo‘laklarga sochilib ketardi. Ammo u bu qo‘shimchaga parvo qilmasdi. Bu o‘lkada tamaki chaynovchilarning hammasi to‘laydigan jarima edi; u ilgari ham ikki marta qattiq sovuqda yo‘lga chiqqan edi. Ular bunchalik sovuq bo‘lmaganini u bilardi, ammo Sikstimayldagi spirtli termometr bo‘yicha o‘shanda noldan ellik va ellik besh daraja past qayd etilganini bilardi.

U bir necha mil tekis o‘rmon bo‘ylab yurdi, o‘t do‘ngchalari bilan qoplangan keng bir tekislikni kesib o‘tdi va jarlikdan kichik bir soyning muzlagan o‘zaniga tushdi. Bu Xenderson soyi edi, u ayrilishgacha o‘n mil qolganini bilardi. U soatiga qaradi. Soat o‘n edi. U soatiga to‘rt mil yurayotgan edi va ayrilishga soat o‘n ikki yarimda yetib borishini hisobladi. U bu voqeani o‘sha yerda tushlik qilib nishonlashga qaror qildi.

Kishi soy o‘zani bo‘ylab keng qadamlar bilan ketar ekan, it yana uning izidan tushdi, dumi tushkunlikdan osilib qolgan edi. Eski chana yo‘lining izi aniq ko‘rinib turardi, ammo oxirgi chana tozlarining izlarini o‘n ikki dyuymcha qor qoplagan edi. Bir oydan beri bu jimjit soy bo‘ylab hech kim na yuqoriga chiqqan, na pastga tushgan edi. Kishi tinimsiz oldinga yurardi. U unchalik ko‘p o‘ylaydigan odam emasdi, ayniqsa, hozir ayrilishda tushlik qilishi va soat oltida qarorgohda sheriklari bilan bo‘lishidan boshqa o‘ylaydigan narsasi yo‘q edi. Gaplashadigan hech kim yo‘q edi, bo‘lganida ham, og‘zidagi muz tumshuq tufayli gapirishning iloji bo‘lmasdi. Shunday qilib, u bir xilda tamaki chaynab, qahrabo soqolini uzaytirib boraverdi.

Vaqti-vaqti bilan xayolida havo juda sovuq ekani va u hech qachon bunday sovuqni boshdan kechirmagani haqidagi fikr takrorlanardi. Yurib borar ekan, u qo‘lqopli qo‘lining orqasi bilan yonoq suyaklari va burnini ishqalardi. U buni beixtiyor, vaqti-vaqti bilan qo‘lini almashtirib qilardi. Ammo qanchalik ishqalamasin, to‘xtashi bilan yonoq suyaklari uvishib qolar, bir lahzadan so‘ng burnining uchi ham uvishardi. U yonoqlarini sovuq urishini aniq bilardi; buni bilar va Bad qattiq sovuqda taqib yuradigan burun bog‘ichini o‘ylab topmaganidan afsuslanardi. Bunday bog‘ich yonoqlarni ham to‘sib, ularni saqlab qolardi. Ammo bu, aslida, unchalik muhim emasdi. Sovuq urgan yonoqlar nima bo‘pti? Sal og‘riydi, bor-yo‘g‘i shu; bu hech qachon jiddiy bo‘lmaydi.

Kishining miyasi fikrlardan qanchalik bo‘sh bo‘lsa-da, u o‘ta kuzatuvchan edi: soydagi o‘zgarishlarni, burilish va egilishlarni, yog‘och tiqilmalarini payqardi, oyog‘ini qayerga qo‘yayotganiga esa doim hushyorlik bilan qarardi. Bir safar burilishdan o‘tayotib, u cho‘chigan otdek keskin tisarildi, yurib kelayotgan joyidan chetga burildi va yo‘l bo‘ylab bir necha qadam orqaga chekindi. U soy tubigacha muzlab qolganini bilardi — bunday qutb qishida hech bir soyda suv qolmaydi, — ammo u tepalik yonbag‘irlaridan qaynab chiqib, qor ostida, soy muzining ustida oqib yuradigan buloqlar borligini ham bilardi. U eng qattiq sovuqlar ham bu buloqlarni muzlata olmasligini, shuningdek, ularning xavfini ham bilardi. Ular tuzoq edi. Ular qor ostida chuqurligi uch dyuym yoki uch fut bo‘lishi mumkin bo‘lgan suv havzalarini yashirardi. Ba’zan ularni yarim dyuym qalinlikdagi muz parda qoplar, uni esa o‘z navbatida qor qoplardi. Ba’zan suv va muz parda qatlamlari navbatma-navbat kelardi, shunda odam bir qatlamni yorib tushsa, yana bir necha qatlamni yorib tushaverar, ba’zan belgacha ho‘l bo‘lardi.

Mana shuning uchun u bunchalik vahima bilan tisarildi. U oyog‘i ostida yer bo‘shashganini sezgan va qor ostidagi muz pardaning qarsillaganini eshitgan edi. Bunday haroratda oyoqni ho‘llash esa — ko‘ngilsizlik va xavf degani edi. Hech bo‘lmaganda, bu kechikish demakdir, chunki u to‘xtab, gulxan yoqishga va uning panohida paypoq va mokasinlarini quritayotganda oyoqlarini yalang‘ochlashga majbur bo‘lardi. U turib soy o‘zanini va qirg‘oqlarini o‘rgandi va suv oqimi o‘ng tomondan kelmoqda, degan qarorga keldi. U burni va yonoqlarini ishqalab, bir oz o‘ylab turdi, keyin chap tomondan aylanib o‘tdi, ehtiyotkorlik bilan qadam tashlab, har qadamda yerni sinab bordi. Xavfdan o‘tib olgach, yangi tamaki chaynab, soatiga to‘rt millik odatiy qadami bilan yo‘lida davom etdi.

Keyingi ikki soat ichida u shunga o‘xshash bir necha tuzoqqa duch keldi. Odatda yashirin suv havzalari ustidagi qor cho‘kkan, shakarlangandek ko‘rinishga ega bo‘lib, xavfdan darak berardi. Biroq yana bir marta u xavfdan bir qadam qolib qutuldi; boshqa bir safar esa xavfni sezib, itni oldinga yurishga majbur qildi. It borishni istamadi. Kishi uni oldinga itarib yubormaguncha orqada tisarilib turdi, keyin oppoq, buzilmagan yuza bo‘ylab tez yugurib ketdi. To‘satdan u muzni yorib tushdi, bir chetga talpinib chiqdi va mustahkamroq joyga o‘tib oldi. Uning old panjalari va oyoqlari ho‘l bo‘lgan edi, unga yopishgan suv deyarli shu zahotiyoq muzga aylandi. It oyoqlaridagi muzni tez-tez yalab tushirishga urindi, keyin qorga yotib, barmoqlari orasida qotib qolgan muzni tishlari bilan kemirib chiqara boshladi. Bu instinkt ishi edi. Muzni qoldirish panjalarning yara bo‘lishiga olib kelardi. It buni bilmasdi. U shunchaki vujudining chuqur qa’ridan ko‘tarilgan sirli da’vatga bo‘ysunardi. Ammo kishi bilardi, chunki bu masala bo‘yicha o‘z xulosasiga ega edi; u o‘ng qo‘lidagi qo‘lqopni yechib, muz parchalarini yulib olishga yordamlashdi. U barmoqlarini bir daqiqadan ortiq ochiq qoldirmadi, ammo ularni urgan tezkor uvishishdan hayratga tushdi. Rostdan ham sovuq ekan. U qo‘lqopni shoshilib kiydi va qo‘lini qattiq-qattiq ko‘kragiga urdi.

Soat o‘n ikkida kun eng yorug‘ paytiga yetdi. Biroq quyosh qishki safarida janubda shunchalik uzoqda ediki, ufqdan ko‘tarila olmasdi. Yerning qavariqligi u bilan Xenderson soyi orasida to‘siq bo‘lib turardi; bu yerda kishi tush paytida tiniq osmon ostida yurar va hech qanday soya tashlamasdi. Soat roppa-rosa o‘n ikki yarimda u soyning ayrilishiga yetib keldi. U o‘zining tezligidan mamnun edi. Agar shu sur’atda yursa, soat oltiga sheriklarining oldida bo‘lishi aniq. U kurtka va ko‘ylagining tugmalarini yechib, tushligini chiqardi. Bu harakat chorak daqiqadan ko‘p vaqt olmadi, ammo shu qisqa lahzada ochiq qolgan barmoqlarni uvishish chulg‘ab oldi. U qo‘lqopni kiymadi, buning o‘rniga barmoqlarini o‘n ikki marta soniga qattiq urdi. Keyin ovqatlanish uchun qor qoplagan xoda ustiga o‘tirdi. Barmoqlarini soniga urganidan keyin paydo bo‘lgan achishish shunchalik tez o‘tib ketdiki, u cho‘chib tushdi — hali pechenyedan bir tishlam ham olishga ulgurmagan edi. U barmoqlarini qayta-qayta urdi va ularni qo‘lqopga qaytardi, ovqatlanish uchun ikkinchi qo‘lini yalang‘ochladi. U bir luqma olishga urindi, ammo muz tumshuq bunga yo‘l qo‘ymadi. U gulxan yoqib, muzni eritishni unutib qo‘ygan edi. O‘zining ahmoqligidan kulib qo‘ydi va kular ekan, ochiq barmoqlariga uvishish o‘rmalab kirayotganini payqadi. Shuningdek, u o‘tirganda oyoq barmoqlarida paydo bo‘lgan achishish allaqachon o‘tib ketayotganini ham sezdi. U oyoq barmoqlari isidimi yoki uvishib qoldimi, deb o‘ylab qoldi. Mokasinlar ichida ularni qimirlatib ko‘rdi va uvishib qolgan, degan qarorga keldi.

U qo‘lqopni shoshib kiydi va o‘rnidan turdi. U sal qo‘rqib ketgan edi. Oyoqlariga achishish qaytguncha yerga tepinib, u yoqdan bu yoqqa yurdi. Rostdan ham sovuq ekan, deb o‘yladi u. Sulfur-Krikdagi o‘sha odam bu o‘lkada ba’zan qanchalik sovuq bo‘lishini aytib berganida rost gapirgan ekan. U esa o‘shanda uning ustidan kulgan edi! Demak, hech narsaga haddan tashqari ishonib bo‘lmas ekan. Hech shubha yo‘q, havo sovuq edi. U qaytib kelayotgan iliqlik uni tinchlantirmaguncha oyoqlarini tepinib, qo‘llarini silkitib, u yoqdan bu yoqqa yurdi. Keyin gugurt chiqarib, gulxan yoqishga kirishdi. O‘tin uchun o‘tgan bahordagi toshqin suv qurigan shox-shabbalarni to‘plab qoldirgan butazorga bordi. Kichkinadan boshlab, ehtiyotkorlik bilan ishlab, u tez orada gurillab yonayotgan gulxanga ega bo‘ldi; uning ustida yuzidagi muzni eritdi va uning panohida pechenyelarini yedi. Hozircha koinot sovug‘i aldab o‘tilgan edi. It gulxandan huzur qildi: isinish uchun yetarlicha yaqin, lekin junini kuydirib olmaslik uchun yetarlicha uzoqda cho‘zilib yotdi.

Kishi ovqatlanib bo‘lgach, trubkasini to‘ldirib, shoshilmay, huzur qilib chekdi. Keyin qo‘lqoplarini kiydi, telpagining quloqchinlarini qulog‘iga mahkam tushirdi va soy bo‘ylab chap tarmoqqa qarab yo‘lga tushdi. It hafsalasi pir bo‘lib, gulxanga qarab intilardi. Bu odam sovuqni bilmasdi. Ehtimol, uning ajdodlarining barcha avlodlari sovuqni — haqiqiy sovuqni, muzlash nuqtasidan yuz yetti daraja past sovuqni bilmagandir. Ammo it bilardi; uning barcha ajdodlari bilardi va u bu bilimni meros qilib olgan edi. U bunday dahshatli sovuqda tashqarida yurish yaxshi emasligini bilardi. Bu — qordagi chuqurchada issiqqina yotib, bu sovuq kelayotgan koinot yuziga bulut pardasi tortilishini kutadigan payt edi. Boshqa tomondan, it bilan odam o‘rtasida hech qanday iliq yaqinlik yo‘q edi. Biri ikkinchisining mehnat quli edi, u umrida ko‘rgan yagona erkalash — qamchi zarbasi va qamchi bilan tahdid qiluvchi dag‘al, qo‘rqinchli tomoq ovozlari edi. Shuning uchun it o‘z xavotirini odamga yetkazishga hech urinmadi. Uni odamning omonligi qiziqtirmasdi; u gulxanga o‘zi uchun intilardi. Ammo odam hushtak chaldi va unga qamchi zarbasidek ovoz bilan gapirdi, shunda it odamning izidan burilib, ortidan ergashdi.

Kishi tamaki chaynab, yangi qahrabo soqol o‘stirishga kirishdi. Shuningdek, uning nam nafasi tezda mo‘ylovi, qoshlari va kipriklarini oq kukun bilan qopladi. Xendersonning chap tarmog‘ida buloqlar unchalik ko‘p emasdek tuyulardi, yarim soat davomida kishi birorta ham belgisini ko‘rmadi. Va keyin bu sodir bo‘ldi. Hech qanday belgi bo‘lmagan, yumshoq, buzilmagan qor ostida mustahkam yer borligidan darak berib turgan joyda kishi muzni yorib tushdi. Chuqur emas edi. U qattiq qatqaloqqa talpinib chiqib olguncha tizzasining yarmigacha ho‘l bo‘ldi.

U g‘azablandi va omadini baland ovozda so‘kdi. U soat oltida qarorgohda sheriklari bilan bo‘lishga umid qilgan edi, bu esa uni bir soatga kechiktirardi, chunki u gulxan yoqib, oyoq kiyimini quritishi kerak edi. Bunday past haroratda bu shart edi — buni u yaxshi bilardi; u qirg‘oqqa burilib, tepaga tirmashib chiqdi. Tepada, bir nechta kichik archa tanalari atrofidagi butazorga chalkashib qolgan holda, toshqin suv qoldirgan quruq o‘tin uyumi bor edi — asosan cho‘p va mayda shox-shabba, ammo yirikroq qurigan shoxlar va o‘tgan yilgi mayin, quruq o‘tlar ham bor edi. U qor ustiga bir nechta katta bo‘laklarni tashladi. Bu poydevor vazifasini o‘tar va yosh olovning o‘zi eritgan qorda cho‘kib o‘chib qolishiga yo‘l qo‘ymasdi. Olovni u cho‘ntagidan olgan kichik bir parcha qayin po‘stlog‘iga gugurt tutib oldi. Qayin po‘stlog‘i qog‘ozdan ham osonroq yonardi. Uni poydevor ustiga qo‘yib, yosh alangaga quruq o‘t tutamlari va eng mayda quruq cho‘plarni berib bordi.

U xavf ostida ekanini yaxshi anglagan holda sekin va ehtiyotkorlik bilan ishladi. Alanga kuchaygan sari, unga berayotgan cho‘plarini asta-sekin kattalashtirib bordi. U qorga cho‘nqayib o‘tirib, butazorga chalkashgan cho‘plarni sug‘urib olar va to‘g‘ridan-to‘g‘ri alangaga tashlardi. U muvaffaqiyatsizlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmasligini bilardi. Havo noldan yetmish besh daraja past bo‘lganda, odam gulxan yoqishning birinchi urinishida muvaffaqiyatsizlikka uchramasligi kerak — ya’ni, agar oyoqlari ho‘l bo‘lsa. Agar oyoqlari quruq bo‘lsa va muvaffaqiyatsizlikka uchrasa, u yarim mil yo‘l bo‘ylab yugurib, qon aylanishini tiklashi mumkin. Ammo havo yetmish besh daraja past bo‘lganda ho‘l va muzlayotgan oyoqlarda qon aylanishini yugurib tiklab bo‘lmaydi. Qanchalik tez yugurmasin, ho‘l oyoqlar battar muzlaydi.

Kishi bularning hammasini bilardi. Sulfur-Krikdagi keksa kashshof unga bu haqda o‘tgan kuzda aytib bergan edi, endi u bu maslahatning qadriga yetayotgan edi. Oyoqlarida allaqachon hech qanday sezgi qolmagan edi. Gulxan yoqish uchun u qo‘lqoplarini yechishga majbur bo‘lgan, barmoqlari esa tezda uvishib qolgan edi. Soatiga to‘rt millik qadami yuragini badanining sirtiga va barcha uchlariga qon haydab turishga majbur qilgan edi. Ammo u to‘xtashi bilanoq, nasosning ishi sekinlashdi. Koinot sovug‘i sayyoraning himoyasiz uchiga zarba berdi, u esa o‘sha himoyasiz uchda bo‘lgani uchun zarbaning butun kuchini o‘z ustiga oldi. Badanidagi qon undan tisarildi. Qon xuddi it kabi tirik edi va xuddi it kabi dahshatli sovuqdan yashirinib, o‘ralib olishni istardi. U soatiga to‘rt mil yurgan paytda qonni xohlasa-xohlamasa sirtga haydab turardi; endi esa qon chekinib, badanining ichkarisiga cho‘kib ketdi. Uning yo‘qligini birinchi bo‘lib qo‘l-oyoq uchlari sezdi. Ho‘l oyoqlari tezroq muzladi, ochiq barmoqlari tezroq uvishdi, garchi ular hali muzlay boshlamagan bo‘lsa ham. Burni va yonoqlari allaqachon muzlayotgan, butun badanining terisi esa qonsizlanib sovib borardi.

Ammo u xavfsiz edi. Oyoq barmoqlari, burni va yonoqlarini ayoz faqat sal chalib o‘tadi, chunki gulxan kuch bilan yona boshlagan edi. U olovga barmog‘i yo‘g‘onligidagi cho‘plarni berib turardi. Yana bir daqiqadan so‘ng unga bilagi yo‘g‘onligidagi shoxlarni bera oladi, keyin ho‘l oyoq kiyimini yechishi mumkin bo‘ladi va ular qurigunicha yalang‘och oyoqlarini olov yonida isitib turadi — albatta, avval ularni qor bilan ishqalab. Gulxan muvaffaqiyatli chiqdi. U xavfsiz edi. U Sulfur-Krikdagi keksa kashshofning maslahatini esladi va jilmaydi. Keksa kashshof ellik darajadan past sovuqda hech kim Klondaykda yolg‘iz yo‘l yurmasligi kerak, degan qoidani juda jiddiy ta’kidlagan edi. Mana, u shu yerda; boshiga ko‘ngilsizlik tushdi; u yolg‘iz; va u o‘zini qutqardi. O‘sha keksa kashshoflar, ba’zilari, ayollarcha qo‘rqoq ekan, deb o‘yladi u. Odam faqat o‘zini yo‘qotmasa bas, hammasi joyida bo‘ladi. Haqiqiy erkak bo‘lgan har qanday odam yolg‘iz yo‘l yura oladi. Ammo yonoqlari va burnining muzlash tezligi hayratlanarli edi. Barmoqlari ham bunchalik qisqa vaqtda jonsiz bo‘lib qolishini o‘ylamagan edi. Ular haqiqatan ham jonsiz edi, chunki u ularni bir cho‘pni ushlash uchun zo‘rg‘a birlashtira olardi, ular go‘yo uning tanasidan va o‘zidan uzoqda bo‘lib tuyulardi. Biror cho‘pga tekkanda, uni ushlaganmi yoki yo‘qmi, ko‘zi bilan qarab tekshirishga majbur bo‘lardi. U bilan barmoq uchlari o‘rtasidagi simlar deyarli uzilib qolgan edi.

Ammo bularning hammasi arzimas narsa edi. Mana gulxan — chirsillab, qarsillab, har bir o‘ynoqi tili bilan hayot va’da qilib turibdi. U mokasinlarining ipini yecha boshladi. Ular muz bilan qoplangan edi; qalin nemis paypoqlari tizzaning yarmigacha temir g‘iloflarga o‘xshab qolgan; mokasin iplari esa go‘yo qandaydir yong‘inda buralib, tugunlanib ketgan po‘lat tayoqchalarga aylangan edi. Bir lahza u uvishgan barmoqlari bilan ularni tortqiladi, keyin bu bema’nilik ekanini anglab, qinidan pichog‘ini sug‘urdi.

Ammo iplarni kesishga ulgurmasidan oldin bu sodir bo‘ldi. Bu uning o‘z aybi, aniqrog‘i, xatosi edi. U gulxanni archa tagida yoqmasligi kerak edi. Uni ochiq joyda yoqishi kerak edi. Ammo cho‘plarni butazordan sug‘urib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri olovga tashlash osonroq edi. Uning tagida bu ishni qilgan daraxtning shoxlarida esa og‘ir qor yuki bor edi. Haftalar davomida shamol esmagan, har bir shox to‘la yuklangan edi. Har safar u cho‘p sug‘urganda daraxtga yengil silkinish berardi — uning nazarida sezilmaydigan silkinish, ammo falokatga sabab bo‘lishga yetarli silkinish. Daraxtning yuqorisidagi bir shox qor yukini to‘kib yubordi. Bu qor pastdagi shoxlarga tushib, ularni ham ag‘dardi. Bu jarayon davom etib, yoyilib, butun daraxtni qamrab oldi. U ko‘chkidek o‘sib, hech qanday ogohlantirishsiz odam va gulxan ustiga yopirilib tushdi — va gulxan o‘chdi! U yongan joyda yangi, tartibsiz qor qatlami yotardi.

Kishi esankirab qoldi. Go‘yo u hozirgina o‘zining o‘lim hukmini eshitgandek edi. Bir lahza u o‘tirib, gulxan bo‘lgan joyga tikilib qoldi. Keyin juda xotirjam bo‘lib qoldi. Balki Sulfur-Krikdagi keksa kashshof haq bo‘lgandir. Agar yo‘ldoshi bo‘lganida, hozir hech qanday xavf ostida bo‘lmasdi. Yo‘ldoshi gulxan yoqib bera olardi. Xo‘p, endi gulxanni qaytadan yoqish uning zimmasida, va bu ikkinchi safar muvaffaqiyatsizlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Muvaffaqiyat qozongan taqdirda ham, u, ehtimol, bir necha oyoq barmog‘idan ajraladi. Hozirga kelib oyoqlari qattiq muzlagan bo‘lsa kerak, ikkinchi gulxan tayyor bo‘lishiga esa hali biroz vaqt bor edi.

Uning fikrlari shunday edi, ammo u o‘tirib, ularni o‘ylab o‘tirmadi. Bu fikrlar xayolidan o‘tayotgan butun vaqt davomida u band edi: gulxan uchun yangi poydevor yasadi, bu safar ochiq joyda, hech bir xoin daraxt uni o‘chira olmaydigan joyda. Keyin toshqin suv qoldirgan uyumdan quruq o‘t va mayda cho‘plar yig‘di. U ularni sug‘urib olish uchun barmoqlarini birlashtira olmasdi, ammo hovuchlab yig‘ishga qodir edi. Shu yo‘l bilan unga ko‘plab chirigan cho‘plar va keraksiz yashil mox parchalari ham tushdi, ammo bu uning qo‘lidan kelgan eng yaxshi ish edi. U usulli ravishda ishladi, hatto keyinroq, olov kuchayganda ishlatish uchun bir quchoq yirikroq shoxlar ham yig‘ib qo‘ydi. Bu butun vaqt davomida it o‘tirib, uni kuzatib turdi; uning ko‘zlarida qandaydir intiq bir mung bor edi, chunki u odamni olov beruvchi deb bilardi, olov esa kechikayotgan edi.

Hammasi tayyor bo‘lgach, kishi ikkinchi parcha qayin po‘stlog‘ini olish uchun cho‘ntagiga qo‘l soldi. U po‘stloq o‘sha yerda ekanini bilardi va garchi uni barmoqlari bilan sezmasa ham, paypaslaganda uning quruq shitirlashini eshitardi. Qanchalik urinmasin, uni ushlay olmadi. Butun bu vaqt davomida ongida oyoqlari har lahzada muzlayotgani haqidagi bilim turardi. Bu fikr uni vahimaga solishga moyil edi, ammo u bunga qarshi kurashdi va xotirjamligini saqladi. U qo‘lqoplarini tishlari bilan kiydi va qo‘llarini oldinga-orqaga silkitib, bor kuchi bilan biqinlariga urdi. Buni o‘tirib ham qildi, turib ham qildi; bu butun vaqt davomida it qorda o‘tirar, bo‘rinikidek momiq dumini old oyoqlari ustiga iliqqina o‘rab olgan, bo‘rinikidek o‘tkir quloqlarini oldinga dikkaytirib, odamni diqqat bilan kuzatardi. Odam esa qo‘llarini silkitib, urib turar ekan, o‘zining tabiiy po‘stinida issiq va xavfsiz o‘tirgan bu maxluqqa qarab, kuchli hasad to‘lqinini his qildi.

Bir muncha vaqtdan keyin u urilgan barmoqlarida sezgining ilk uzoq ishoralarini sezdi. Zaif chimchilash kuchayib, chidab bo‘lmas darajada achishtiruvchi og‘riqqa aylandi, ammo kishi uni mamnuniyat bilan qarshi oldi. U o‘ng qo‘lidan qo‘lqopni sidirib olib, qayin po‘stlog‘ini chiqardi. Ochiq barmoqlar tezda yana uvisha boshladi. Keyin u oltingugurtli gugurtlar dastasini chiqardi. Ammo dahshatli sovuq allaqachon barmoqlaridan hayotni quvib chiqargan edi. Bitta gugurtni boshqalaridan ajratishga urinayotganda, butun dasta qorga tushib ketdi. U uni qordan olishga urindi, ammo uddalay olmadi. O‘lik barmoqlar na sezar, na ushlay olardi. U juda ehtiyotkor edi. Muzlayotgan oyoqlari, burni va yonoqlari haqidagi fikrni xayolidan haydab, butun jonini gugurtlarga qaratdi. U teginish sezgisi o‘rniga ko‘rish sezgisidan foydalanib kuzatdi va barmoqlarini dastaning ikki tomonida ko‘rgach, ularni yumdi — aniqrog‘i, yumishni irodasi bilan buyurdi, chunki simlar uzilgan edi va barmoqlar bo‘ysunmadi. U o‘ng qo‘liga qo‘lqopni kiydi va uni tizzasiga qattiq urdi. Keyin ikkala qo‘lqopli qo‘li bilan gugurt dastasini ko‘p qor bilan birga kurab, tizzasiga oldi. Biroq ahvoli yaxshilanmadi.

Bir oz urinishdan keyin u dastani qo‘lqopli kaftlarining tagi orasiga qisib olishga muvaffaq bo‘ldi. Shu holda uni og‘ziga olib bordi. Qattiq kuch sarflab og‘zini ochganida muz qarsillab, chirsilladi. U pastki jag‘ini ichkariga tortdi, yuqori labini chetga qayirdi va gugurt ajratish uchun dastani yuqori tishlari bilan qirdi. Bittasini ajratishga muvaffaq bo‘ldi va uni tizzasiga tashladi. Ahvoli yaxshilanmadi. U uni ko‘tarib ololmasdi. Keyin bir usul o‘ylab topdi. Gugurtni tishlari bilan olib, soniga chaqdi. Yonishiga erishguncha yigirma marta chaqdi. Gugurt alangalangach, uni tishlari bilan qayin po‘stlog‘iga tutdi. Ammo yonayotgan oltingugurt burun teshiklari orqali o‘pkasiga kirib, uni tutqanoq yo‘taliga soldi. Gugurt qorga tushib, o‘chdi.

Sulfur-Krikdagi keksa kashshof haq ekan, deb o‘yladi u, ortidan kelgan tiyib turilgan umidsizlik lahzasida: ellik darajadan pastda odam sherik bilan yurishi kerak. U qo‘llarini urdi, ammo hech qanday sezgi uyg‘ota olmadi. To‘satdan u tishlari bilan qo‘lqoplarni yechib, ikkala qo‘lini ham yalang‘ochladi. Butun dastani kaftlarining tagi orasiga qisib oldi. Qo‘l mushaklari muzlamagani uchun u kaftlarining tagini gugurtlarga mahkam bosa oldi. Keyin dastani soniga chaqdi. Dasta lov etib yondi — bir yo‘la yetmishta oltingugurtli gugurt! Ularni o‘chiradigan shamol yo‘q edi. U bo‘g‘uvchi tutundan qochish uchun boshini bir chetga burdi va lovullab yonayotgan dastani qayin po‘stlog‘iga tutdi. Shunday tutib turar ekan, qo‘lida sezgi paydo bo‘lganini sezdi. Uning eti kuyayotgan edi. U hidini sezardi. Teri ostida, chuqurda buni his qilardi. Sezgi og‘riqqa aylanib, tobora o‘tkirlashdi. Shunga qaramay u chidadi, gugurtlar alangasini po‘stloqqa noqulay tutib turdi; o‘zining kuyayotgan qo‘llari yo‘lda turib, alanganing ko‘p qismini o‘ziga olayotgani uchun po‘stloq osonlikcha alangalanmasdi.

Nihoyat, chidab bo‘lmay qolganda, u qo‘llarini keskin ajratdi. Lovullagan gugurtlar jizillab qorga tushdi, ammo qayin po‘stlog‘i yonib ketgan edi. U alangaga quruq o‘tlar va eng mayda cho‘plarni qo‘ya boshladi. U tanlab o‘tira olmasdi, chunki yoqilg‘ini kaftlarining tagi orasida ko‘tarishga majbur edi. Cho‘plarga chirigan yog‘och parchalari va yashil mox yopishib qolgan edi, u ularni tishlari bilan iloji boricha tishlab olib tashlardi. U alangani ehtiyotkorlik bilan, noqulay harakatlar bilan avaylardi. Bu alanga hayot degani edi, u so‘nmasligi kerak edi. Badan sirtidan qonning chekinishi endi uni qaltiratadigan qildi, u yanada noqulay harakat qila boshladi. Katta bir parcha yashil mox to‘ppa-to‘g‘ri kichkina gulxanning ustiga tushdi. U uni barmoqlari bilan turtib chiqarishga urindi, ammo qaltirab turgan tanasi uni haddan tashqari qattiq turtishga majbur qildi va u kichkina gulxanning yuragini buzib yubordi — yonayotgan o‘tlar va mayda cho‘plar ajralib, sochilib ketdi. U ularni yana bir joyga turtib to‘plashga urindi, ammo zo‘r berib urinishiga qaramay, qaltirog‘i uni yengdi va cho‘plar umidsiz ravishda sochilib ketdi. Har bir cho‘p bir puflam tutun chiqarib, o‘chdi. Olov beruvchi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. U befarq atrofga qarar ekan, ko‘zi tasodifan itga tushdi: it gulxan xarobalari ortida, uning ro‘parasida qorda o‘tirar, bezovta, bukchayib-to‘lg‘anib harakat qilar, goh bir old oyog‘ini, goh ikkinchisini sal ko‘tarib, intiq sabrsizlik bilan og‘irligini u oyog‘idan bu oyog‘iga o‘tkazardi.

Itni ko‘rib, uning xayoliga vahshiyona bir fikr keldi. U bo‘ronda qolib, bir buqani so‘yib, uning tanasi ichiga kirib olgan va shu tariqa omon qolgan odam haqidagi hikoyani esladi. U itni o‘ldiradi va uvishish o‘tib ketguncha qo‘llarini uning iliq tanasiga ko‘madi. Keyin yana gulxan yoqa oladi. U itga gapirib, uni o‘ziga chaqirdi; ammo uning ovozida g‘alati bir qo‘rquv ohangi bor edi, bu esa odamning hech qachon bunday gapirganini ko‘rmagan hayvonni qo‘rqitib yubordi. Nimadir bo‘lgan edi va uning shubhakor tabiati xavfni sezdi — qanday xavf ekanini bilmasdi, ammo miyasida qayerdadir, qandaydir tarzda odamdan xavotir uyg‘ondi. Odamning ovozini eshitib, it quloqlarini yotqizdi, uning bezovta, bukchaygan harakatlari, old oyoqlarini ko‘tarib-almashtirishi yanada sezilarli bo‘ldi, ammo u odamning oldiga kelmadi. Odam to‘rt oyoqlab itga qarab emakladi. Bu g‘ayrioddiy holat yana shubha uyg‘otdi va hayvon nozik qadamlar bilan yonlab chetga qochdi.

Odam bir lahza qorda o‘tirib, xotirjamlikni saqlashga urindi. Keyin tishlari yordamida qo‘lqoplarini kiydi va oyoqqa turdi. U avval chindan ham tik turganiga ishonch hosil qilish uchun pastga qaradi, chunki oyoqlarida sezgining yo‘qligi uni yer bilan aloqasiz qilib qo‘ygan edi. Uning tik turishining o‘zi itning ongidagi shubha to‘rlarini tarqata boshladi; u buyruq ohangida, ovozida qamchi zarbasidek tovush bilan gapirganda, it odatdagidek itoat qilib, uning oldiga keldi. It qo‘l yetadigan masofaga kelganda, odam o‘zini tutolmadi. Uning qo‘llari itga qarab otildi va u qo‘llari changallay olmasligini, barmoqlarida na bukilish, na sezgi borligini bilib, chinakam hayratga tushdi. U bir lahzaga barmoqlari muzlab qolganini va tobora ko‘proq muzlayotganini unutgan edi. Bularning hammasi tez sodir bo‘ldi va hayvon qochishga ulgurmasidan oldin u uning tanasini qo‘llari bilan quchoqlab oldi. U qorga o‘tirdi va shu holda itni ushlab turdi, it esa irillab, g‘ingshib, tipirchilardi.

Ammo uning qo‘lidan kelgani shu edi — itning tanasini qo‘llari bilan quchoqlab, o‘tirib turish. U itni o‘ldira olmasligini angladi. Buning hech qanday yo‘li yo‘q edi. Ojiz qo‘llari bilan u na pichog‘ini qinidan sug‘ura olar, na uni ushlab tura olar, na hayvonni bo‘g‘a olardi. U itni qo‘yib yubordi va it dumini oyoqlari orasiga qisib, hamon irillagancha telbalarcha otilib qochdi. U qirq fut narida to‘xtadi va quloqlarini oldinga dikkaytirib, odamni qiziqib kuzatdi. Odam qo‘llari qayerda ekanini aniqlash uchun ularga qaradi va ularni bilaklarining uchida osilib turgan holda topdi. Qo‘llari qayerda ekanini bilish uchun ko‘zlaridan foydalanishga to‘g‘ri kelishi unga g‘alati tuyuldi. U qo‘llarini oldinga-orqaga silkitib, qo‘lqopli qo‘llarini biqinlariga ura boshladi. Buni besh daqiqa davomida qattiq qildi va yuragi qaltirashni to‘xtatish uchun yetarlicha qonni sirtga haydadi. Ammo qo‘llarida hech qanday sezgi uyg‘onmadi. Unda qo‘llari bilaklarining uchida toshdek osilib turgandek taassurot bor edi, ammo u bu taassurotni ta’qib qilib topmoqchi bo‘lganda, uni topa olmadi.

Unga o‘limning o‘tmas va ezuvchi qo‘rquvi keldi. Bu qo‘rquv tezda o‘tkir tus oldi: u bu endi shunchaki qo‘l-oyoq barmoqlarini sovuq urdirish yoki qo‘l va oyoqlaridan ajrash masalasi emas, balki hayot-mamot masalasi ekanini va omad unga qarshi ekanini angladi. Bu uni vahimaga soldi va u o‘girilib, soy o‘zani bo‘ylab eski, xira so‘qmoqdan yugurib ketdi. It ham ortidan qo‘shilib, unga yetib yugurdi. U ko‘r-ko‘rona, hech qanday maqsadsiz, umrida hech qachon boshdan kechirmagan qo‘rquv ichida yugurdi. Qorni yorib, qoqilib-suqilib yugurar ekan, u asta-sekin yana narsalarni ko‘ra boshladi — soy qirg‘oqlarini, eski yog‘och tiqilmalarini, yaprog‘i to‘kilgan teraklarni va osmonni. Yugurish unga yaxshilik qildi. U qaltiramay qo‘ydi. Balki yugurishda davom etsa, oyoqlari erib ketar; har holda, yetarlicha uzoq yugursa, qarorgohga, sheriklari oldiga yetib boradi. Shubhasiz, u bir necha qo‘l va oyoq barmog‘idan, yuzining bir qismidan ajraladi; ammo u yetib borgach, sheriklari unga g‘amxo‘rlik qilishadi va qolgan qismini saqlab qolishadi. Shu bilan birga, uning xayolida yana bir fikr bor edi — u hech qachon qarorgohga, sheriklari oldiga yetib bora olmaydi; u juda ko‘p mil uzoqda; muzlash undan juda ko‘p oldinga o‘tib ketgan va u tez orada qotib, o‘lib qoladi. U bu fikrni orqa planda ushlab turar va u haqda o‘ylashni rad etardi. Ba’zan bu fikr oldinga intilib, eshitilishni talab qilardi, ammo u uni orqaga itarib, boshqa narsalar haqida o‘ylashga urinardi.

Shunchalik muzlab qolgan oyoqlar bilan — ular yerga urilib, tanasining og‘irligini ko‘targanda ham sezmaydigan oyoqlar bilan — umuman yugura olayotgani unga g‘alati tuyuldi. U o‘zini yer yuzasidan sirpanib uchib borayotgandek, yer bilan hech qanday aloqasi yo‘qdek his qilardi. Qayerdadir u bir paytlar qanotli Merkuriy haykalini ko‘rgan edi va Merkuriy ham yer ustidan uchib borganda o‘zini shunday his qilganmikan, deb o‘ylab qoldi.

Qarorgohga, sheriklari oldiga yetguncha yugurish haqidagi nazariyasida bitta kamchilik bor edi: unda chidam yetishmasdi. U bir necha bor qoqildi, nihoyat gandiraklab, bukilib, yiqildi. Turmoqchi bo‘lganda, turolmadi. U o‘tirib dam olishi kerak, degan qarorga keldi, keyingi safar esa shunchaki yurib, yo‘lida davom etadi. O‘tirib nafasini rostlar ekan, u o‘zini ancha iliq va qulay his qilayotganini payqadi. U qaltiramasdi, hatto ko‘kragi va tanasiga qandaydir iliq yolqin kelgandek tuyulardi. Shunga qaramay, burni yoki yonoqlariga tekkanda hech qanday sezgi yo‘q edi. Yugurish ularni eritmaydi. Qo‘llari va oyoqlarini ham eritmaydi. Keyin uning xayoliga tanasining muzlagan qismlari kengayib borayotgan bo‘lsa kerak, degan fikr keldi. U bu fikrni bostirishga, unutishga, boshqa narsa haqida o‘ylashga urindi; u bu fikr qo‘zg‘atayotgan vahimali tuyg‘uni sezar va vahimadan qo‘rqardi. Ammo fikr o‘zini namoyon qilib, qaysarlik bilan ketmadi, oxiri uning ko‘z oldida butunlay muzlab qolgan tanasining manzarasi gavdalandi. Bu haddan tashqari edi va u yana yo‘l bo‘ylab telbalarcha yugurib ketdi. Bir safar u yurishga o‘tdi, ammo muzlash kengayib borayotgani haqidagi fikr uni yana yugurishga majbur qildi.

Butun bu vaqt davomida it ham uning yonida, izidan yugurdi. U ikkinchi marta yiqilganda, it dumini old oyoqlari ustiga o‘rab, uning ro‘parasida o‘tirdi va g‘alati bir sabrsizlik va diqqat bilan unga tikildi. Hayvonning iliqligi va xavfsizligi odamni g‘azablantirdi va u itni so‘kdi, toki it uni tinchlantirmoqchi bo‘lgandek quloqlarini yotqizmaguncha. Bu safar qaltiroq odamni tezroq tutdi. U ayoz bilan jangda yengilayotgan edi. Ayoz uning tanasiga har tomondan o‘rmalab kirardi. Bu fikr uni oldinga haydadi, ammo u yuz futdan ortiq yugurmay, gandiraklab, boshi bilan oldinga yiqildi. Bu uning so‘nggi vahimasi edi. Nafasini rostlab, o‘zini qo‘lga olgach, u o‘tirdi va o‘limni qadr-qimmat bilan kutib olish haqidagi tushunchani xayolida aylantirdi. Biroq bu tushuncha unga bunday so‘zlar bilan kelmadi. Uning tasavvurida u o‘zini masxara qilib yurgan, boshi kesilgan tovuqdek u yoqdan bu yoqqa yugurgan edi — xayoliga kelgan o‘xshatish shu bo‘ldi. Xo‘sh, u baribir muzlab o‘ladi, shuning uchun buni munosib tarzda qabul qilgani ma’qul. Bu yangi topilgan ruhiy osoyishtalik bilan birga mudroqning ilk uchqunlari ham keldi. Yaxshi fikr, deb o‘yladi u, uxlab turib o‘limga ketish. Bu narkoz olishga o‘xshardi. Muzlash odamlar o‘ylaganchalik yomon emas ekan. O‘lishning bundan ko‘ra ancha yomonroq yo‘llari bor.

U ertasi kuni sheriklari uning jasadini topishlarini ko‘z oldiga keltirdi. To‘satdan u o‘zini ular bilan birga, yo‘l bo‘ylab o‘zini qidirib kelayotgan holda ko‘rdi. Va hamon ular bilan birga yo‘lning burilishidan o‘tib, qorda yotgan o‘zini topdi. U endi o‘ziga tegishli emas edi, chunki shu paytning o‘zida u o‘zidan tashqarida, sheriklari bilan birga turib, qorda yotgan o‘ziga qarab turardi. Rostdan ham sovuq ekan, deb o‘yladi u. Shtatlarga qaytib borganda, odamlarga haqiqiy sovuq nima ekanini aytib beradi. Bu fikrdan u Sulfur-Krikdagi keksa kashshofning manzarasiga o‘tib ketdi. U uni juda aniq ko‘rardi — issiq, qulay joyda, trubka chekib o‘tirgan.

— Sen haq ekansan, qariya; haq ekansan, — deb g‘o‘ldiradi kishi Sulfur-Krikdagi keksa kashshofga.

Keyin kishi o‘ziga umrida bilgan eng qulay va eng orombaxsh tuyulgan uyquga cho‘mdi. It uning ro‘parasida o‘tirib, kutardi. Qisqa kun uzoq, sekin g‘ira-shira bilan nihoyasiga yetdi. Gulxan yoqiladigandek hech qanday belgi yo‘q edi, bundan tashqari, it umrida hech qachon odamning qorda shunday o‘tirib, gulxan yoqmaganini ko‘rmagan edi. G‘ira-shira quyuqlashgan sari, olovga bo‘lgan intiq ishtiyoqi uni yengdi va old oyoqlarini qattiq ko‘tarib-almashtirib, u sekin g‘ingshidi, keyin odam koyishini kutib, quloqlarini yotqizdi. Ammo odam jim qoldi. Keyinroq it baland ovozda g‘ingshidi. Undan ham keyinroq u odamga yaqin emaklab bordi va o‘lim hidini sezdi. Bu hayvonning junini hurpaytirib, orqaga tisarilishga majbur qildi. U yana bir oz ikkilanib, sovuq osmonda sakrab, raqs tushib, charaqlab turgan yulduzlar ostida uvilladi. Keyin o‘girilib, o‘zi biladigan qarorgoh tomon — boshqa yegulik beruvchilar va olov beruvchilar bo‘lgan joy tomon yo‘l bo‘ylab yelib ketdi.