Iymonning to‘rtinchi rukni — payg‘ambarlarga iymon. Alloh taolo insonlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlash uchun ularning o‘z orasidan tanlangan kishilarni payg‘ambar qilib yubordi. «Darhaqiqat, Biz har bir ummatga: „Allohga ibodat qilinglar va tog‘utdan (botil ma’buddan) saqlaninglar“, deb payg‘ambar yubordik» (Nahl surasi, 36-oyat ma’nosi).

Payg‘ambarlarning soni qancha? Buni aniq faqat Alloh biladi. Qur’onda yigirma beshta payg‘ambarning nomi zikr qilingan: Odam, Idris, Nuh, Hud, Solih, Ibrohim, Lut, Ismoil, Is’hoq, Ya’qub, Yusuf, Ayyub, Shuayb, Muso, Horun, Zulkifl, Dovud, Sulaymon, Ilyos, Alyasa’, Yunus, Zakariyo, Yahyo, Iyso va Muhammad alayhimussalom. Ammo Alloh boshqa payg‘ambarlar ham bo‘lganini bildiradi: «Ulardan ba’zilarining qissasini sizga aytib berdik, ba’zilarining qissasini sizga aytmadik» (G‘ofir surasi, 78-oyat ma’nosi; shuningdek, Niso surasi, 164-oyat). Mo‘min nomi aytilganlarga alohida, qolganlariga umumiy iymon keltiradi.

Payg‘ambarlarga iymonning muhim qoidasi — ular orasini ajratmaslik. Ya’ni ba’zisiga ishonib, ba’zisini inkor qilish mumkin emas. «...Uning payg‘ambarlaridan hech birining orasini ajratmaymiz», deydi mo‘minlar (Baqara surasi, 285-oyat ma’nosi). Musulmon Muso va Iyso alayhimassalomni ham sevadi va hurmat qiladi, ularning nomini aytganda «alayhissalom» deydi.

Payg‘ambarlar qanday xislatlarga ega bo‘lganlar? Ahli sunna ulamolari, jumladan, Moturidiy olimlari payg‘ambarlarning quyidagi sifatlarini alohida ta’kidlashgan: sidq (rostgo‘ylik) — ular hech qachon yolg‘on gapirmaganlar; amonat (ishonchlilik) — vahiyni o‘zgartirmay yetkazganlar; tabligh — buyurilgan narsani yashirmay yetkazganlar; fatonat — aqlli va zukko bo‘lganlar. Shuningdek, ular katta gunohlardan va odamlarni o‘zlaridan qochiradigan illatlardan saqlanganlar.

Payg‘ambarlar inson edilar: yeganlar, ichganlar, bozorda yurganlar, oila qurganlar, kasal bo‘lganlar. Qur’on buni ochiq aytadi (Furqon surasi, 20-oyat ma’nosi). Bu muhim, chunki ular insonlar uchun namuna bo‘lishlari kerak edi. Agar payg‘ambar farishta bo‘lganida, odamlar: «U farishta, biz esa insonmiz, unga ergasha olmaymiz», deyishlari mumkin edi.

Payg‘ambarlar orasida eng sabr-toqatli, eng og‘ir sinovlarga duch kelganlari «ulul azm» deb ataladi. Ulamolarning mashhur qavliga ko‘ra, ular — Nuh, Ibrohim, Muso, Iyso va Muhammad alayhimussalom. Qur’onda bu besh payg‘ambar ikki joyda birga zikr qilingan (Ahzob surasi, 7-oyat; Shuro surasi, 13-oyat).

Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam — oxirgi payg‘ambar. «Muhammad sizlardan birorta erkakning otasi emas, balki Allohning Rasuli va payg‘ambarlarning xotamidir (oxirgisidir)» (Ahzob surasi, 40-oyat ma’nosi). U kishidan keyin hech qanday payg‘ambar kelmaydi. Payg‘ambarimiz o‘zlarini avvalgi payg‘ambarlar bilan bir binoga o‘xshatganlar: bir kishi chiroyli uy qurib, faqat bir g‘isht o‘rnini bo‘sh qoldirgan; odamlar uni aylanib, hayratlanib: «Shu g‘isht qo‘yilsa edi!» deyishgan. «Men o‘sha g‘ishtman, men payg‘ambarlarning oxirgisiman», deganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati, Abu Hurayra roziyallohu anhudan).

Payg‘ambarimiz butun insoniyatga rahmat qilib yuborilganlar: «Biz sizni faqat olamlarga rahmat qilib yubordik» (Anbiyo surasi, 107-oyat ma’nosi). Ularga iymon keltirish — ularning aytganlarini tasdiqlash, buyurganlariga amal qilish, qaytarganlaridan tiyilish va ularni sevish demakdir. «Sizlardan biringiz men unga otasidan, farzandidan va barcha odamlardan suyukliroq bo‘lmagunimcha (komil) mo‘min bo‘lmaydi», deganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati, Anas roziyallohu anhudan).

Payg‘ambarni sevish faqat so‘zda bo‘lmaydi. U kishining sunnatlarini o‘rganish, xulqidan namuna olish, ismlari zikr qilinganda salovat aytish — bu muhabbatning belgilaridir. «Kim menga bir marta salovat aytsa, Alloh unga o‘n marta rahmat yog‘diradi» (Muslim rivoyati, Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhumodan).

Alloh taolo payg‘ambarlarini mo‘’jizalar bilan qo‘llab-quvvatlagan. Mo‘’jiza — insonlar o‘xshashini keltira olmaydigan, payg‘ambarning rostgo‘yligiga dalil bo‘ladigan g‘ayrioddiy hodisa. Muso alayhissalomning asosi ilonga aylangani, Iyso alayhissalomning Allohning izni bilan bemorlarni davolagani Qur’onda zikr qilinadi (Oli Imron surasi, 49-oyat ma’nosi). Payg‘ambarimizning eng buyuk mo‘’jizasi esa — Qur’on. Boshqa mo‘’jizalar o‘z davri bilan o‘tib ketgan bo‘lsa, Qur’on qiyomatgacha qoladigan mo‘’jiza: «Ayting: agar insu jin bu Qur’onning o‘xshashini keltirish uchun yig‘ilsa ham, bir-birlariga yordamchi bo‘lsalar ham, uning o‘xshashini keltira olmaydilar» (Isro surasi, 88-oyat ma’nosi).

Payg‘ambarlar qissalari bilan batafsil tanishish uchun kutubxonamizdagi «Payg‘ambarlar qissalari» kitoblarini o‘qishni tavsiya qilamiz.