Islomning beshinchi ustuni — haj. U imkoniyati bor har bir musulmonga umrida bir marta farz. Alloh taolo aytadi: «Yo‘lga qodir bo‘lgan kishilarning zimmasida Alloh uchun Baytni haj qilish (burchi) bor» (Oli Imron surasi, 97-oyat ma’nosi). Haj hijratning to‘qqizinchi yilida farz qilingan deb aytiladi; Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam umrlarida bir marta — hijratning o‘ninchi yilida «Hajjatul vado‘» (vidolashuv haji)ni ado etganlar.

Hajning tarixi Ibrohim alayhissalomga borib taqaladi. U o‘g‘li Ismoil alayhissalom bilan birga Ka’bani qurgan: «Esla, Ibrohim va Ismoil Baytning poydevorlarini ko‘tarar ekanlar, (dedilar): „Robbimiz, bizdan qabul qil“» (Baqara surasi, 127-oyat ma’nosi). Keyin Alloh unga odamlarni hajga chaqirishni buyurgan: «Odamlar orasida hajni e’lon qil. Ular senga piyoda va har bir oriq tuyalarda uzoq yo‘llardan keladilar» (Haj surasi, 27-oyat ma’nosi). Hajning ko‘plab amallari — Safo va Marva orasida yurish, qurbonlik, shaytonga tosh otish — Ibrohim alayhissalom oilasining tarixi bilan bog‘liq.

Haj kimga farz? Musulmon, aqli raso, balog‘atga yetgan, sog‘lig‘i yo‘l yurishga imkon beradigan va yo‘l xarajatlari hamda qaytgunicha oilasining nafaqasidan ortiqcha mablag‘i bo‘lgan kishiga. Ayollar uchun mahram masalasi bor. Hanafiy mazhabida hajning farzlari uchta: ehrom (bu shart), Arafotda turish va ziyorat tavofi. Bulardan tashqari, vojib va sunnat amallar ham ko‘p.

Hajning asosiy bosqichlari umumiy tarzda quyidagicha:

Ehrom — haj niyati bilan maxsus holatga kirish. Erkaklar tikilmagan ikki parcha oq matoga o‘ranadilar. Ehromda bo‘lgan kishi uchun ba’zi narsalar — xushbo‘y narsa surtish, soch-tirnoq olish, ov qilish, janjallashish — man etiladi. Hamma bir xil kiyimda, boy ham, kambag‘al ham, xo‘ja ham, xizmatkor ham — Alloh huzurida barcha teng.

Talbiya — hojilar ehromga kirgandan so‘ng «Labbayk, Allohumma labbayk...» («Labbay, Allohim, labbay...») deb tinmay takrorlaydilar.

Tavof — Ka’bani yetti marta aylanish.

Sa’y — Safo va Marva tepaliklari orasida yetti marta yurish. Bu Ismoil alayhissalomning onasi Hojar onamizning suv izlab yugurgani xotirasidir (Buxoriy rivoyati, Ibn Abbos roziyallohu anhumodan).

Arafotda turish — hajning eng asosiy rukni. Payg‘ambarimiz: «Haj — Arafadir», deganlar (Termiziy, Abu Dovud va boshqalar rivoyati, Abdurrahmon ibn Ya’mar roziyallohu anhudan). Zulhijja oyining to‘qqizinchi kuni hojilar Arafotda duo va zikr bilan vaqt o‘tkazadilar.

Muzdalifa, Mino, tosh otish va qurbonlik — Arafotdan so‘ng hojilar Muzdalifada tunaydilar, Minoda shaytonga ramziy tosh otadilar, qurbonlik qiladilar, sochlarini oldiradilar yoki qisqartiradilar.

Ziyorat tavofi — hajning yana bir farz rukni.

Hajning fazilati haqida Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Payg‘ambarimiz aytdilar: «Kim haj qilsa va (unda) behayo so‘z aytmasa va fisq qilmasa, onasidan tug‘ilgan kunidagidek (gunohsiz) qaytadi» (Buxoriy va Muslim rivoyati). Yana: «Mabrur (qabul bo‘lgan) hajning mukofoti faqat jannatdir» (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Hajdan tashqari umra ham bor. Umra — yilning istalgan vaqtida qilinadigan «kichik haj» bo‘lib, ehrom, tavof va sa’ydan iborat. Hanafiy mazhabida umra — muakkad sunnat.

Hajning saboqlari ko‘p. U — insoniyatning birligi ramzi: dunyoning turli burchaklaridan, turli rangdagi, turli tildagi millionlab odamlar bir joyda, bir kiyimda, bir so‘zni takrorlaydi. U — sabr maktabi: issiq, olomon, charchoq ichida janjal qilmaslik buyurilgan (Baqara surasi, 197-oyat ma’nosi). U — oxiratning kichik namunasi: Arafotdagi oq kiyimli olomon qiyomat kunini eslatadi.

Hajga borishni niyat qilgan har bir kishi avvaldan uning amallarini puxta o‘rganishi lozim. O‘zbekistonda haj safarlari O‘zbekiston musulmonlari idorasi tomonidan tashkil etiladi va hojilar uchun maxsus o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkaziladi. Hajning batafsil masalalari, haj turlari (ifrod, tamattu’, qiron) va xatolar uchun jarimalar haqida mahallangiz imomi va rasmiy qo‘llanmalardan foydalaning.

Hajga hali qodir bo‘lmagan kishi ham uning ruhidan bahramand bo‘lishi mumkin: Zulhijjaning dastlabki o‘n kuni — yilning eng fazilatli kunlaridan (Buxoriy rivoyati, Ibn Abbos roziyallohu anhumodan), Arafa kuni ro‘za tutish esa ikki yillik gunohlarga kafforat ekani aytilgan (Muslim rivoyati, Abu Qatoda roziyallohu anhudan).