Franklin 1732 yildan boshlab «Bechora Richard» taxallusi bilan har yili «Bechora Richard almanaxi»ni chiqargan. Bu taqvim-kitobchada ob-havo, oy fazalari va bayramlar yonida qisqa, o‘tkir maqollar bosilardi, va u Amerikada eng ko‘p o‘qiladigan nashrlardan biriga aylandi. 1758 yilgi so‘nggi sonining so‘zboshisida Franklin yigirma besh yil davomida yozgan eng yaxshi hikmatlarini «Ota Avraam» degan keksa odamning nutqiga jamladi. Bu matn keyinchalik «Boylik sari yo‘l» nomi bilan alohida kitob bo‘lib chiqdi va o‘nlab tillarga tarjima qilindi. Quyida uning to‘liq tarjimasi.

Hurmatli o‘quvchi!

Eshitishimcha, muallifga boshqa olim mualliflar uning asarlaridan hurmat bilan iqtibos keltirishidek zavq beradigan narsa yo‘q ekan. Bu zavqni men kamdan-kam totganman. Kibr qilmay aytsam, mana chorak asrdan beri har yili taqvim chiqaradigan taniqli muallifman, ammo shu sohadagi hamkasblarim — nima sababdandir — meni maqtashga doim xasislik qilib kelishgan, boshqa mualliflar esa menga zarracha ham e’tibor bermagan. Agar yozganlarim menga biroz to‘q nonni ham keltirmaganda, maqtovning bunchalik kamligi meni butunlay ruhdan tushirgan bo‘lardi.

Oxiri shunday xulosaga keldim: mening qadrimni eng yaxshi xalq biladi, chunki asarlarimni ular sotib oladi. Bundan tashqari, meni shaxsan tanimaydigan joylarda sayr qilib yurganimda, odamlar maqollarimdan birini so‘zlab, oxirida «deydi Bechora Richard» deb qo‘shib qo‘yganini tez-tez eshitardim. Bu menga biroz taskin berardi, chunki nasihatlarimga quloq solinayotganini ham, obro‘yimga qandaydir hurmat borligini ham ko‘rsatardi. Tan olaman, odamlarni o‘sha dono gaplarni yodda saqlab, takrorlab yurishga undash uchun ba’zan o‘zimdan o‘zim jiddiy qiyofada iqtibos keltirib turardim.

Endi o‘zingiz o‘ylab ko‘ring, men hozir aytib beradigan voqea meni qanchalik xursand qilgan bo‘lsa kerak. Yaqinda otimni ko‘plab odam yig‘ilgan bir joyda to‘xtatdim — u yerda savdo mollari kim oshdi savdosiga qo‘yilgan edi. Savdo vaqti hali kelmagani uchun odamlar zamonlarning yomonligi haqida gaplashib turishardi. Davradagilardan biri oppoq sochli, oddiy va ozoda kiyingan bir chol odamga murojaat qildi:

— Ota Avraam, aytingchi, zamonga nima deysiz? Bu og‘ir soliqlar mamlakatni butunlay xonavayron qilmasmikan? Ularni qanday to‘lay olamiz? Bizga nima maslahat berasiz?

Ota Avraam o‘rnidan turib javob berdi:

— Maslahatimni istasangiz, qisqa qilib aytaman, chunki dono uchun bir so‘z kifoya, ko‘p gap esa qopni to‘ldirmaydi, deydi Bechora Richard.

Hamma birgalikda undan fikrini aytishni so‘radi va atrofini o‘rab olishdi. U shunday davom etdi:

— Do‘stlar va qo‘shnilar, soliqlar haqiqatan ham juda og‘ir. Agar faqat hukumat solgan soliqlarnigina to‘lashimiz kerak bo‘lganda, ularni osonroq uzgan bo‘lardik. Ammo bizda boshqa soliqlar ham ko‘p, ba’zilarimiz uchun esa ular ancha og‘irroq. Bizdan dangasaligimiz ikki baravar, kibrimiz uch baravar, ahmoqligimiz esa to‘rt baravar ko‘p soliq oladi. Bu soliqlardan esa hech bir soliq mahkamasi chegirma berib, bizni ozod qila olmaydi. Shunday bo‘lsa-da, kelinglar, yaxshi maslahatga quloq solaylik — balki biz uchun biror narsa qilish mumkin bo‘lar. Bechora Richard 1733 yilgi almanaxida aytganidek: o‘ziga o‘zi yordam berganga Xudo yordam beradi.

Agar hukumat xalqidan vaqtining o‘ndan bir qismini o‘z xizmatiga sarflashni soliq qilib solsa, buni og‘ir hukumat deyishardi. Ammo dangasalik ko‘pchiligimizdan bundan ancha ko‘prog‘ini oladi — butunlay bekorchilikka, hech narsa qilmaslikka ketgan vaqtni, bunga qo‘shib hech narsaga arzimaydigan bema’ni mashg‘ulot va ermaklarga ketgan vaqtni hisoblasak. Dangasalik kasallik keltirib, umrni butunlay qisqartiradi. Dangasalik zang kabi: mehnat yeyishidan ko‘ra tezroq yeb bitiradi; ishlatilgan kalit esa doim yaltirab turadi, deydi Bechora Richard. Hayotni sevasanmi? Unda vaqtni sovurma, chunki hayot shundan yaratilgan, deydi Bechora Richard. Uyquga keragidan qanchalar ko‘p vaqt sarflaymiz! Uxlayotgan tulki tovuq tutmasligini, go‘rda esa uxlashga vaqt yetarli bo‘lishini unutamiz, deydi Bechora Richard.

Agar vaqt hamma narsadan qimmat bo‘lsa, Bechora Richard aytganidek, vaqtni isrof qilish eng katta isrofgarchilikdir. Chunki u boshqa joyda aytganidek, yo‘qotilgan vaqt hech qachon qaytib topilmaydi; biz «vaqt yetarli» deb ataydigan narsa esa doim yetarlicha kam bo‘lib chiqadi. Shunday ekan, turaylik va ishga kirishaylik, maqsadli ishga; shunda g‘ayrat bilan kamroq tashvish chekib, ko‘proq ish qilamiz. Dangasalik hamma narsani qiyin qiladi, mehnatsevarlik esa hammasini oson, deydi Bechora Richard. Kech turgan kun bo‘yi yugurishi kerak va kechgacha ham ishiga zo‘rg‘a yetib oladi. Dangasalik shunchalik sekin yuradiki, qashshoqlik uni tez quvib yetadi, deb o‘qiymiz Bechora Richardda. U yana qo‘shadi: ishingni sen haydagin, u seni haydamasin. Va: erta yotib, erta turgan odam sog‘lom, boy va dono bo‘ladi.

Xo‘sh, yaxshiroq zamonlarni orzu qilib, umid qilib o‘tirishdan ne foyda? Agar o‘zimiz harakatga tushsak, bu zamonni yaxshiroq qila olamiz. Mehnatkash orzu qilib o‘tirmaydi, deydi Bechora Richard, umid bilan yashagan esa och o‘ladi. Mashaqqatsiz daromad bo‘lmaydi. Qo‘llarim, yordam beringlar, chunki yerim yo‘q — bor bo‘lsa ham, unga qattiq soliq solingan. Bechora Richard yana aytadi: hunari borning mulki bor, kasbi borning foydali va sharafli mansabi bor. Ammo hunar ishlatilishi, kasb esa yaxshi davom ettirilishi kerak, aks holda na mulk, na mansab soliqlarimizni to‘lashga yetadi. Agar mehnatkash bo‘lsak, hech qachon och qolmaymiz, chunki, Bechora Richard aytganidek, ishchining uyiga ochlik mo‘ralaydi-yu, ammo kirishga jur’at qilmaydi. Sud ijrochisi ham, mirshab ham kirmaydi, chunki mehnat qarzni uzadi, umidsizlik esa ko‘paytiradi, deydi Bechora Richard.

Xazina topmagan bo‘lsang ham, biror boy qarindoshing senga meros qoldirmagan bo‘lsa ham nima qipti — g‘ayrat omadning onasi, deydi Bechora Richard, Xudo esa hamma narsani mehnatga beradi. Dangasalar uxlab yotganda chuqur haydagin — shunda sotishga ham, saqlashga ham g‘alla bo‘ladi, deydi Bechora Dik. Bugun deb atalgan kunda ishla, chunki ertaga senga nima xalal berishini bilmaysan. Shuning uchun Bechora Richard aytadi: bitta bugun ikkita ertaga arziydi. Yana: ertaga qiladigan ishing bormi — uni bugun qil.

Agar xizmatkor bo‘lsang, yaxshi xo‘jayining seni bekor o‘tirganingda ushlab olsa, uyalmasmiding? Endi o‘zing o‘zingga xo‘jayin ekansan, o‘zingni bekor o‘tirgan holda ushlab olishdan uyal, deydi Bechora Dik. O‘zing, oilang, vataning va podshohing uchun qilinadigan ish shunchalik ko‘p ekan, tong yorishishi bilan tur; quyosh senga qarab: «Mana, sharafsiz yotibdi», demasin. Asboblaringni qo‘lqopsiz ushla; esingda bo‘lsin, qo‘lqop kiygan mushuk sichqon tutmaydi, deydi Bechora Richard. To‘g‘ri, ish ko‘p, balki qo‘llaring ham kuchsizdir, lekin unga sobitlik bilan yopish — katta natijalarni ko‘rasan. Chunki tinimsiz tomgan tomchi toshni yemiradi, sichqon ham g‘ayrat va sabr bilan arqonni kemirib uzadi, kichik zarbalar esa katta emanlarni qulatadi, deydi Bechora Richard o‘zining almanaxida — qaysi yili ekanini hozir eslay olmayapman.

Nazarimda, ba’zilaringiz: «Nima, odam o‘ziga hech dam bermasinmi?» deyotganga o‘xshaysiz. Do‘stim, senga Bechora Richard nima deganini aytay: dam olish uchun vaqt topmoqchi bo‘lsang, vaqtingni yaxshi ishlat; bir daqiqangga ham ishonching komil emas ekan, bir soatni otib yuborma. Bo‘sh vaqt — foydali biror ish qilish uchun vaqtdir. Bunday bo‘sh vaqtni g‘ayratli odam topadi, dangasa esa hech qachon. Demak, Bechora Richard aytganidek, farog‘atli hayot bilan dangasa hayot — ikki boshqa narsa. Dangasalik senga mehnatdan ko‘ra ko‘proq rohat beradi deb o‘ylaysanmi? Yo‘q, chunki Bechora Richard aytganidek, tashvish bekorchilikdan, og‘ir mashaqqat esa keraksiz rohatdan tug‘iladi. Ko‘plar mehnatsiz, faqat aqli bilan yashamoqchi bo‘ladi, ammo sarmoyasi yo‘qligidan sinib ketadi. Mehnat esa farovonlik, to‘kinlik va hurmat beradi. Rohatdan qoch — u o‘zi ortingdan keladi. G‘ayratli yigiruvchining ko‘ylagi keng bo‘ladi. «Endi qo‘yim ham, sigirim ham bor — hamma menga «xayrli tong» deydi». Bularning barchasini Bechora Richard juda yaxshi aytgan.

Ammo mehnatsevarlik bilan birga sobit, barqaror va ehtiyotkor ham bo‘lishimiz, ishlarimizni o‘z ko‘zimiz bilan nazorat qilishimiz, boshqalarga ortiqcha ishonmasligimiz kerak. Chunki Bechora Richard aytganidek, tez-tez ko‘chirib o‘tqazilgan daraxtning ham, tez-tez ko‘chib yurgan oilaning ham bir joyga o‘rnashganlarchalik gullab-yashnaganini ko‘rmaganman. Yana: uch marta ko‘chish bir marta yong‘inga teng. Yana: do‘koningni sen saqla, do‘koning seni saqlaydi. Yana: ishing bitishini istasang — o‘zing bor; istamasang — birovni yubor. Yana: omoch bilan boyimoqchi bo‘lgan odam uni o‘zi tutishi yoki o‘zi haydashi kerak. Yana: xo‘jayinning ko‘zi uning ikki qo‘lidan ko‘proq ish qiladi. Yana: e’tiborsizlik bilimsizlikdan ko‘ra ko‘proq zarar keltiradi. Yana: ishchilarni nazorat qilmaslik ularga hamyoningni ochiq qoldirish demakdir.

Boshqalarning g‘amxo‘rligiga haddan ortiq ishonish ko‘plarni xonavayron qilgan. Chunki almanaxda aytilganidek, bu dunyo ishlarida odamlarni ishonch emas, ishonchsizlik qutqaradi. Odamning o‘z g‘amxo‘rligi esa foydalidir. Bechora Dik aytadi: bilim tirishqoqqa, boylik ehtiyotkorga, kuch jasurga, jannat esa taqvodorga nasib etadi. Yana: sadoqatli va o‘zing yoqtiradigan xizmatkor istasang, o‘zing o‘zingga xizmat qil. U hatto eng mayda ishlarda ham ehtiyotkorlik va hushyorlikka chaqiradi, chunki ba’zan kichik bir beparvolik katta falokat tug‘dirishi mumkin. U qo‘shadi: bir mix yo‘qligidan taqa yo‘qoldi; taqa yo‘qligidan ot yo‘qoldi; ot yo‘qligidan esa chavandoz yo‘qoldi — dushman uni quvib yetib, o‘ldirdi. Hammasi bir taqa mixiga e’tiborsizlik tufayli.

Do‘stlar, mehnatsevarlik va o‘z ishiga e’tibor haqida shu yetar. Ammo mehnatimiz aniqroq natija berishini istasak, bularga tejamkorlikni ham qo‘shishimiz kerak. Topganini qanday tejashni bilmagan odam butun umr burnini charxtoshdan uzmay ishlab, oxirida bir chaqasiz o‘lib ketishi mumkin. Semiz oshxona oriq vasiyatnoma qoldiradi, deydi Bechora Richard. Va yana:

«Ko‘p mulk topilayotgan paytdayoq sovuriladi, Chunki ayollar choy deb yigirish va to‘qishni tashladi, Erkaklar esa punsh deb o‘tin yorish va chopishni».

Boy bo‘lishni istasang, deydi u boshqa bir almanaxida, topishni o‘ylaganingdek tejashni ham o‘yla: Hindiston Ispaniyani boyitmadi, chunki uning chiqimi kirimidan ko‘p. Shunday ekan, qimmat bema’niliklaringni tashla, shunda og‘ir zamon, og‘ir soliq va xarajatli oiladan bunchalik nolishingga sabab qolmaydi. Chunki Bechora Dik aytganidek:

«Ayollar va may, qimor va hiyla Boylikni oz, ehtiyojni ko‘p qiladi».

Yana: bitta illatni boqib turgan pul ikki bolani voyaga yetkazgan bo‘lardi. Balki o‘ylarsiz: ozgina choy, goh-goh ozgina punsh, biroz qimmatroq ovqat, biroz chiroyliroq kiyim, ba’zan ozgina ziyofat — bular katta gap emas. Ammo Bechora Richard nima deganini esla: tomchi-tomchi ko‘l bo‘lur. Yana: mayda xarajatlardan ehtiyot bo‘l — kichik teshik katta kemani cho‘ktiradi. Yana: noz-ne’matni sevgan tilanchi bo‘ladi. Va nihoyat: ahmoqlar ziyofat beradi, donolar esa uni yeydi.

Mana, hammangiz bu yerda, bezak-u turli mayda-chuyda narsalar kim oshdi savdosida yig‘ilibsiz. Siz ularni «mol» deysiz, ammo ehtiyot bo‘lmasangiz, ba’zilaringiz uchun ular «zavol» bo‘lib chiqadi. Ular arzon sotiladi deb kutyapsiz, balki haqiqatan ham tannarxidan arzonga sotilar. Ammo agar ular sizga kerak bo‘lmasa, baribir siz uchun qimmatdir. Bechora Richard nima deganini eslang: keragi yo‘q narsani sotib ol — tez orada keragini sotasan. Yana: juda arzon narsa oldida bir oz to‘xta. U demoqchiki, arzonlik balki faqat ko‘rinishdadir, haqiqatda emas; yoki bu xarid ishingni toraytirib, foydadan ko‘ra ko‘proq zarar keltirar. Chunki u boshqa joyda aytadi: ko‘plar arzon xarid tufayli xonavayron bo‘lgan. Yana Bechora Richard aytadi: pushaymon sotib olishga pul sarflash ahmoqlikdir. Shunga qaramay, almanaxga e’tibor bermaslik tufayli bu ahmoqlik har kuni kim oshdi savdolarida qilinadi.

Bechora Dik aytganidek, dono boshqalarning zararidan saboq oladi, ahmoq esa o‘z zararidan ham zo‘rg‘a. Lotinlar ham aytgan: o‘zgalar boshiga tushgan kulfat ehtiyotkor qilgan kishi baxtlidir. Ko‘plar ust-boshi chiroyli bo‘lsin deb, qorni och yurgan, oilasini yarim och qoldirgan. Ipak va atlas, qirmizi mato va baxmal, deydi Bechora Richard, oshxona o‘tini o‘chiradi. Bular hayotning zaruriy narsalari emas; ularni hatto qulayliklar deb ham atab bo‘lmaydi. Shunga qaramay, faqat chiroyli ko‘ringani uchun qanchalar ko‘p odam ularga ega bo‘lishni istaydi! Shu tariqa insonning sun’iy ehtiyojlari tabiiy ehtiyojlaridan ko‘payib ketadi. Bechora Dik aytganidek, bitta chinakam kambag‘alga yuzta muhtoj to‘g‘ri keladi.

Bunday va boshqa isrofgarchiliklar tufayli olifta odamlar qashshoqlikka tushib, bir paytlar kamsitgan, ammo mehnatsevarlik va tejamkorlik bilan o‘z mavqeini saqlab qolgan odamlardan qarz so‘rashga majbur bo‘ladi. Bunday holda shu narsa yaqqol ko‘rinadiki, Bechora Richard aytganidek, oyoqda turgan dehqon tiz cho‘kkan janobdan balandroqdir. Balki ularga kichik bir meros qolgandir va uni qanday topilganini bilishmaydi. Ular hozir kunduz, hech qachon kech kirmaydi deb o‘ylaydi; shuncha narsadan ozginasini sarflash — arzimas gap deb biladi. (Bechora Richard aytganidek, bola va ahmoq yigirma shilling bilan yigirma yil hech qachon tugamaydi deb o‘ylaydi.) Ammo un qutisidan doim olib, hech qachon solmasang, tez orada tubiga yetasan. Shunda, Bechora Dik aytganidek, quduq qurigandagina suvning qadri bilinadi. Ammo agar ular uning maslahatiga amal qilganda, buni oldinroq bilgan bo‘lardi: pulning qadrini bilmoqchi bo‘lsang, borib biror kishidan qarz so‘rab ko‘r. Chunki qarz so‘rab borgan qayg‘u bilan boradi. Darvoqe, bunday odamlarga qarz bergan ham pulini qaytarib olgani borganda xuddi shunday qayg‘u chekadi.

Bechora Dik yana maslahat beradi:

«Kiyimga mehr qo‘yish — chinakam la’nat; Xayolingdan oldin hamyoningdan maslahat so‘ra».

Yana: kibr ham muhtojlik kabi baland ovozli tilanchi, faqat ancha surbetroq. Bitta chiroyli narsa sotib olsang, ko‘rinishing bir-biriga mos bo‘lishi uchun yana o‘ntasini olishing kerak bo‘ladi. Ammo Bechora Dik aytadi: birinchi istakni bosish undan keyingilarning hammasini qondirishdan osonroq. Kambag‘alning boyga taqlid qilishi ho‘kizga tenglashmoqchi bo‘lib shishgan qurbaqa kabi ahmoqlikdir.

«Katta kemalar uzoqqa suzsa bo‘ladi, Kichik qayiqlar esa sohil yaqinida yursin».

Biroq bu ahmoqlik tez jazosini oladi. Chunki Bechora Richard aytganidek, tushlikni kibr bilan qilgan kechki ovqatni nafrat bilan yeydi. Boshqa joyda esa: kibr nonushtani to‘kinlik bilan, tushlikni qashshoqlik bilan, kechki ovqatni esa sharmandalik bilan qildi. Axir, shuncha tavakkal qilinadigan, shuncha azob chekiladigan bu sirtqi kibrdan nima foyda? U sog‘liqni yaxshilamaydi, og‘riqni yengillatmaydi; odamning qadrini oshirmaydi; hasad uyg‘otadi va baxtsizlikni tezlashtiradi.

«Kapalak nima? Nari borsa, Kiyintirilgan qurtdir, xolos. Oliftaning ham aniq timsoli shu»,

deydi Bechora Richard.

Ammo bu ortiqcha narsalar uchun qarzga botish qanday telbalik bo‘lsa kerak! Bu savdo shartlariga ko‘ra bizga olti oylik nasiya taklif qilinmoqda. Balki shu narsa ba’zilarimizni bu yerga kelishga undagandir, chunki naqd pulimiz yo‘q, endi esa usiz ham chiroyli kiyinamiz deb umid qilyapmiz. Ammo, eh, qarzga botganingda nima qilayotganingni o‘ylab ko‘r: o‘z erkingni boshqa birovning ixtiyoriga topshirasan. Agar vaqtida to‘lay olmasang, qarz bergan odamni ko‘rishdan uyalasan; u bilan gaplashganda qo‘rqasan; bechoralarcha, ayanchli bahonalar to‘qiysan va asta-sekin rostgo‘yligingni yo‘qotib, tuban, ochiqdan-ochiq yolg‘onga botasan. Chunki Bechora Richard aytganidek, ikkinchi illat — yolg‘on, birinchisi — qarzga botish. Yana shu ma’noda: yolg‘on qarzning orqasiga minib yuradi. Holbuki erkin tug‘ilgan inson tirik odamlarning hech biri bilan ko‘rishishdan yoki gaplashishdan uyalmasligi, qo‘rqmasligi kerak. Ammo qashshoqlik ko‘pincha odamni butun g‘ururi va fazilatidan mahrum qiladi. Bechora Richard to‘g‘ri aytganidek, bo‘sh qopni tik turg‘izish qiyin.

Agar biror hukmdor yoki hukumat sizga zodagonlarcha kiyinishni qamoq yoki qullik jazosi bilan taqiqlovchi farmon chiqarsa, unga nima der edingiz? Erkin ekaningizni, xohlaganingizcha kiyinishga haqingiz borligini, bunday farmon huquqlaringizni buzish, bunday hukumat esa zolim ekanini aytmasmidingiz? Holbuki shunday kiyim uchun qarzga botsangiz, o‘zingizni aynan shu zulm ostiga qo‘yasiz! Agar qarzni to‘lay olmasangiz, qarz bergan odam istagan paytida sizni umrbod zindonga qamatib yoki xizmatkor qilib sotib, erkingizdan mahrum qilishga haqli! Xaridni qo‘lga kiritgach, balki to‘lov haqida kam o‘ylarsiz. Ammo Bechora Richard bizga aytadi: qarz beruvchilarning xotirasi qarzdorlarnikidan yaxshiroq. Boshqa joyda esa: qarz beruvchilar — belgilangan kun va muddatlarga qattiq rioya qiluvchi xurofotchi bir toifa. Kun siz sezmay turib keladi, talab esa siz uni qondirishga tayyor bo‘lmasingizdan qo‘yiladi. Yoki qarzingizni yodda tutsangiz, avval shunchalik uzun ko‘ringan muddat qisqargan sari nihoyatda qisqa bo‘lib tuyuladi. Go‘yo vaqt yelkasiga ham, tovoniga ham qanot taqib olganday bo‘ladi. Pasxada to‘lanadigan qarzi borlarning ro‘zasi qisqa bo‘ladi, deydi Bechora Richard.

Shunday ekan, u aytganidek, qarz oluvchi qarz beruvchining quli, qarzdor esa haqdorning quli ekan, zanjirdan hazar qil, erkingni saqla va mustaqilligingni asra: mehnatkash bo‘l — erkin bo‘lasan; tejamkor bo‘l — erkin bo‘lasan. Hozir, balki, ishlaring yurishib turibdi, biroz isrofgarchilik zarar qilmaydi deb o‘ylarsan. Ammo:

«Qarilik va muhtojlik uchun imkoning borida yig‘; Hech bir tong quyoshi kun bo‘yi turmaydi»,

deydi Bechora Richard. Daromad vaqtinchalik va noaniq bo‘lishi mumkin, ammo tirik ekansan, xarajat doimiy va aniq. Bechora Richard aytganidek, bitta mo‘rini o‘tin bilan ta’minlab turgandan ko‘ra ikkita mo‘ri qurish osonroq. Shuning uchun qarz bilan uyg‘ongandan ko‘ra kechki ovqatsiz yotgan afzal.

«Topa olganingni top, topganingni esa saqla — Bu sening barcha qo‘rg‘oshiningni oltinga aylantiradigan toshdir»,

deydi Bechora Richard. Bu kimyogarlar toshini qo‘lga kiritganingizda esa, ishonchim komil, endi yomon zamondan ham, soliq to‘lash qiyinligidan ham nolimaysiz.

Do‘stlarim, bu ta’limot aql va donolikdir. Ammo shunga qaramay, o‘z mehnatsevarligingiz, tejamkorligingiz va ehtiyotkorligingizga — ular nechog‘lik ajoyib bo‘lmasin — haddan ortiq tayanmang, chunki Osmonning barakasisiz ularning hammasi kuyib ketishi mumkin. Shuning uchun o‘sha barakani kamtarlik bilan so‘rang. Hozir unga muhtojday ko‘ringanlarga shafqatsiz bo‘lmang, aksincha, ularga taskin va yordam bering. Ayyub alayhissalom ham azob chekkanini, keyin esa farovonlikka erishganini yodda tuting.

Endi so‘zimni yakunlay: tajriba qimmat maktab, ammo ahmoqlar boshqasida o‘qimaydi, bunisida ham zo‘rg‘a o‘qiydi. Chunki, Bechora Richard aytganidek, maslahat berish mumkin, ammo xulq berib bo‘lmaydi. Shunday bo‘lsa-da, buni esda tuting: maslahatga quloq solmaydiganga yordam berib bo‘lmaydi, deydi Bechora Richard. Va yana: aqlga quloq solmasangiz, u albatta barmoqlaringizga uradi.

Keksa janob nutqini shu tarzda tugatdi. Odamlar uni tinglashdi, ta’limotini ma’qullashdi va darhol — xuddi oddiy va’z eshitgandek — teskarisini qilishdi. Chunki kim oshdi savdosi ochildi va ular uning barcha ogohlantirishlariga ham, soliqlardan qo‘rqishlariga ham qaramay, isrofgarona xarid qila boshladilar.

Bu yaxshi odam almanaxlarimni puxta o‘rgangani va yigirma besh yil davomida shu mavzularda aytganlarimning barchasini hazm qilgani ma’lum bo‘ldi. U meni shunchalik ko‘p tilga oldiki, boshqa har kim bundan charchab qolgan bo‘lardi. Ammo mening shuhratparastligim bundan benihoya zavqlandi, garchi u menga nisbat bergan donolikning o‘ndan biri ham o‘zimniki emas, balki barcha asrlar va xalqlar aql-zakovatidan terib olgan boshoqlarim ekanini bilsam ham. Shunday bo‘lsa-da, uning aks-sadosidan foydalanib yaxshiroq bo‘lishga qaror qildim. Avval yangi kamzul uchun mato sotib olmoqchi bo‘lgan bo‘lsam ham, eski kamzulimni yana biroz kiyib yurishga ahd qilib, u yerdan ketdim. O‘quvchi, agar sen ham shunday qilsang, foydang menikidek katta bo‘ladi.

Doimo xizmatingga tayyor, Richard Sonders. 1757 yil 7 iyul.