Fortunatoning ming bir ozorini qo‘limdan kelganicha ko‘tarib yurdim; ammo u haqoratga jur’at etganda, qasos olishga qasam ichdim. Biroq qalbimning tabiatini yaxshi biladigan siz, men bu haqda ochiq tahdid qilgan bo‘lsam kerak, deb o‘ylamassiz. Oxir-oqibat qasos olaman — bu qat’iy hal qilingan masala edi; ammo aynan shu qat’iylikning o‘zi tavakkalchilikka o‘rin qoldirmasdi. Men nafaqat jazolashim, balki o‘zim jazosiz qolgan holda jazolashim kerak edi. Agar jazo qasos oluvchining o‘zini quvib yetsa, adolat tiklangan bo‘lmaydi. Qasos oluvchi yomonlik qilgan odamga o‘zining qasoskor ekanini his ettira olmasa ham, adolat tiklanmagan bo‘ladi.

Shuni bilib qo‘ying: men Fortunatoga na so‘zim, na ishim bilan unga xayrixohligimdan shubhalanishga asos bermagan edim. Odatimga ko‘ra, uning yuziga jilmayib turaverdim, u esa mening tabassumim endi uning qurbon bo‘lishi haqidagi o‘ydan ekanini payqamadi.

Bu Fortunatoning bitta zaif tomoni bor edi, garchi boshqa jihatlardan u hurmatga, hatto qo‘rquvga ham loyiq odam bo‘lsa-da. U o‘zining may bilimdonligi bilan faxrlanardi. Italiyaliklar orasida haqiqiy bilimdon ruhi kamdan-kam uchraydi. Ularning ishtiyoqi ko‘pincha vaqt va imkoniyatga moslab olingan bo‘ladi — ingliz va avstriyalik millionerlarni aldash uchun. Rassomlik va qimmatbaho toshlar borasida Fortunato vatandoshlari kabi g‘irrom bilimdon edi, ammo eski maylar masalasida chin ixlosmand edi. Bu jihatdan men undan unchalik farq qilmasdim: italyan maylarini o‘zim ham yaxshi bilardim va imkon topdi deguncha ko‘p-ko‘p xarid qilardim.

Karnaval mavsumining eng telbavor kunlaridan birida, kech kirib qolganda, do‘stimni uchratib qoldim. U meni haddan tashqari iliqlik bilan qarshiladi, chunki ancha ichib olgan edi. Egnida masxarabozlar kiyimi bor edi. U badaniga yopishib turgan ola-bula yo‘l-yo‘l libos kiygan, boshida esa qo‘ng‘iroqchali qo‘ng‘ir qalpoq bor edi. Uni ko‘rganimdan shunchalik xursand bo‘ldimki, qo‘lini siqishdan hech to‘xtay olmaydigandek edim.

Men unga dedim:

— Azizim Fortunato, sizni uchratganim qanday yaxshi bo‘ldi! Bugun naqadar ajoyib ko‘rinyapsiz! Gap shundaki, menga Amontilyado deb bir bochka may keltirishdi, ammo shubham bor.

— Qanday? — dedi u. — Amontilyado? Bir bochka? Bo‘lishi mumkin emas! Tag‘in karnavalning qoq o‘rtasida-ya!

— Shubham bor, — javob berdim men. — Ahmoqlik qilib, siz bilan maslahatlashmay, Amontilyadoning to‘liq narxini to‘lab qo‘ydim. Sizni topa olmadim, foydali savdoni qo‘ldan chiqarib qo‘yishdan qo‘rqdim.

— Amontilyado!

— Shubham bor.

— Amontilyado!

— Shubhamni tarqatishim kerak.

— Amontilyado!

— Siz band ekansiz, men Lukezining oldiga ketyapman. Agar kimdadir chin bilimdonlik bo‘lsa, u ham bo‘lsa — Lukezi. U menga aytib beradi...

— Lukezi Amontilyadoni Sherridan ajrata olmaydi.

— Shunga qaramay, ba’zi ahmoqlar uning ta’m bilishini siznikiga teng deyishadi.

— Qani, ketdik.

— Qayerga?

— Yerto‘langizga.

— Yo‘q, do‘stim; yaxshiligingizni suiiste’mol qilmayman. Ko‘rib turibmanki, sizning ishingiz bor. Lukezi...

— Hech qanday ishim yo‘q. Qani, yuring.

— Yo‘q, do‘stim. Gap ishda emas, sizni qiynayotgan qattiq shamollashda. Yerto‘lalar chidab bo‘lmas darajada nam. Devorlarini selitra qoplab olgan.

— Baribir ketdik. Shamollash hech gap emas. Amontilyado! Sizni aldashgan. Lukezi-chi, u Sherrini Amontilyadodan ajrata olmaydi.

Shunday deb, Fortunato qo‘limdan mahkam ushlab oldi. Yuzimga qora ipak niqob taqib, plashimga yaxshilab o‘ranib, uning meni shoshiltirib saroyimga olib borishiga yo‘l qo‘ydim.

Uyda xizmatkorlar yo‘q edi; ular bayram sharafiga ko‘ngil ochish uchun qochib ketishgan edi. Men ularga ertalabgacha qaytmasligimni aytgan va uydan bir qadam ham chiqmaslikni qat’iy buyurgan edim. Bu buyruq orqamni o‘girishim bilan ularning hammasi birdaniga g‘oyib bo‘lishi uchun yetarli ekanini yaxshi bilardim.

Shamdonlaridan ikkita mash’ala olib, bittasini Fortunatoga berdim va uni bir necha xonalar orqali yerto‘laga olib tushadigan ravoqqa qadar ta’zim bilan boshlab bordim. Uzun, aylanma zinadan pastga tushdim va ortimdan ehtiyot bo‘lib kelishini so‘radim. Nihoyat, zinaning oxiriga yetib, Montrezorlar sag‘analarining nam yerida yonma-yon turdik.

Do‘stimning qadami chayqalar, yurganda qalpog‘idagi qo‘ng‘iroqchalar jiringlardi.

— Bochka-chi? — dedi u.

— U narida, — dedim men. — Ammo g‘or devorlarida yaltirayotgan mana bu oppoq to‘rga qarang.

U menga o‘girildi va mastlikdan yoshlanib ketgan, parda bosgan ikki ko‘zi bilan ko‘zlarimga tikildi.

— Selitrami? — deb so‘radi u nihoyat.

— Selitra, — javob berdim. — Bu yo‘tal sizda qachondan beri?

— Kxe! Kxe! Kxe! — Kxe! Kxe! Kxe! — Kxe! Kxe! Kxe! — Kxe! Kxe! Kxe! — Kxe! Kxe! Kxe!

Bechora do‘stim ko‘p daqiqalar javob bera olmadi.

— Hech gap emas, — dedi u nihoyat.

— Yuring, — dedim qat’iy ohangda, — orqaga qaytamiz; sog‘lig‘ingiz qimmatli. Siz boysiz, hurmatlisiz, hammaning havasi kelasiz, hamma sizni yaxshi ko‘radi; bir vaqtlar men qanday bo‘lsam, siz ham shunday baxtlisiz. Siz yo‘qolsangiz, hamma sizni qo‘msaydi. Men uchun esa farqi yo‘q. Orqaga qaytamiz; kasal bo‘lib qolasiz, men esa javobgarlikni bo‘ynimga ololmayman. Bundan tashqari, Lukezi bor...

— Bas, — dedi u. — Yo‘tal hech narsa emas; u meni o‘ldirmaydi. Men yo‘taldan o‘lmayman.

— To‘g‘ri, to‘g‘ri, — javob berdim. — Darhaqiqat, sizni bekorga qo‘rqitish niyatim yo‘q edi, ammo barcha ehtiyot choralarini ko‘rishingiz kerak. Mana bu Medokdan bir qultum bizni namlikdan asraydi.

Shunday deb, mog‘or ustida qator yotgan uzun shishalar orasidan bittasini olib, bo‘g‘zini sindirdim.

— Iching, — dedim mayni unga uzatib.

U ayyorona ko‘z qisib shishani labiga olib bordi. To‘xtab, menga yaqin do‘stdek bosh irg‘adi, qo‘ng‘iroqchalari esa jiringladi.

— Atrofimizda yotgan dafn etilganlar uchun ichaman, — dedi u.

— Men esa sizning uzoq umringiz uchun.

U yana qo‘limdan ushladi va biz yo‘lda davom etdik.

— Bu yerto‘lalar juda keng ekan, — dedi u.

— Montrezorlar, — javob berdim, — ulug‘ va serfarzand oila edi.

— Gerbingiz yodimdan chiqibdi.

— Moviy maydonda ulkan oltin inson oyog‘i; oyoq tik ko‘tarilgan ilonni ezib turibdi, ilonning tishlari esa tovonga botgan.

— Shiori-chi?

— Nemo me impune lacessit — «Hech kim menga jazosiz tegolmaydi».

— Ajoyib! — dedi u.

Uning ko‘zlarida may chaqnar, qo‘ng‘iroqchalari jiringlardi. Medokdan mening ham xayolim qizib ketgan edi. Biz bochka va kadilar aralash taxlangan suyaklardan iborat devorlar orasidan o‘tib, sag‘analarning eng ichkari burchaklariga kirib bordik. Men yana to‘xtadim va bu safar Fortunatoni tirsagidan yuqorirog‘idan ushlashga jur’at etdim.

— Selitra! — dedim. — Qarang, ko‘payib boryapti. U gumbazlarda moxdek osilib turibdi. Biz daryo o‘zanining ostidamiz. Nam tomchilar suyaklar orasidan sizib tushyapti. Yuring, kech bo‘lmasdan orqaga qaytamiz. Yo‘talingiz...

— Hech gap emas, — dedi u. — Davom etaylik. Ammo avval yana bir qultum Medok.

Men De Grav shishasining bo‘g‘zini sindirib, unga uzatdim. U uni bir nafasda bo‘shatdi. Ko‘zlari vahshiy nur bilan chaqnab ketdi. U kuldi va men tushunmagan bir imo bilan shishani yuqoriga otdi.

Men unga hayron bo‘lib qaradim. U o‘sha g‘alati harakatni takrorladi.

— Tushunmadingizmi? — dedi u.

— Yo‘q, — javob berdim.

— Demak, siz birodarlikka a’zo emassiz.

— Qanday?

— Siz masonlardan emassiz.

— Yo‘g‘-e, — dedim men, — masonman, masonman.

— Siz? Bo‘lishi mumkin emas! Mason?

— Mason, — javob berdim.

— Belgisini ko‘rsating, — dedi u.

— Mana u, — dedim va plashimning burmalari ostidan andava — tosh teruvchi ustaning asbobini chiqardim.

— Hazillashyapsiz, — deb xitob qildi u bir necha qadam orqaga tisarilib. — Mayli, Amontilyadoga boraylik.

— Shunday bo‘la qolsin, — dedim asbobni yana plashim ostiga yashirib va yana unga qo‘limni tutib. U og‘ir suyandi. Biz Amontilyadoni izlab yo‘lda davom etdik. Bir qator past ravoqlardan o‘tdik, pastga tushdik, yana yurdik, yana pastga tushib, chuqur bir sag‘anaga yetib keldik; bu yerda havo shunchalik buzuq ediki, mash’alalarimiz alangalanishdan ko‘ra ko‘proq cho‘g‘lanib turardi.

Sag‘ananing eng olis chekkasida undan torroq yana bir sag‘ana ko‘rindi. Uning devorlari Parijning ulkan katakombalaridagi kabi tepadagi gumbazgacha taxlangan inson qoldiqlari bilan qoplangan edi. Bu ichki sag‘ananing uch tomoni hali ham shu tarzda bezatilgan edi. To‘rtinchi tomondan esa suyaklar ag‘darib tashlangan va yerda tartibsiz sochilib yotar, bir joyda ancha katta uyum hosil qilgan edi. Suyaklar ko‘chirilib ochilib qolgan devor ichida biz yana bir ichki tokcha borligini ko‘rdik: chuqurligi to‘rt fut, eni uch, balandligi olti-yetti fut chamasi. U o‘z-o‘zicha biror maxsus maqsadda qurilmaganga o‘xshardi, shunchaki sag‘analar shiftini ko‘tarib turgan ikki ulkan ustun oralig‘ini tashkil etar, orqa tomoni esa sag‘analarni o‘rab turgan yaxlit granit devorlardan biriga tutashgan edi.

Fortunato xira mash’alasini ko‘tarib, tokchaning ichini ko‘rishga behuda urindi. Zaif yorug‘lik uning oxirini ko‘rishga imkon bermasdi.

— Kiravering, — dedim, — Amontilyado shu yerda. Lukezi esa...

— U bir johil, — gapimni bo‘ldi do‘stim va gandiraklab oldinga yurdi, men esa uning izidan qolmay ergashdim. Bir lahzada u tokchaning oxiriga yetdi va yo‘lini qoya to‘sganini ko‘rib, anqayib, garangsib qoldi. Yana bir lahza — va men uni granitga zanjirband qilib qo‘ygan edim. Granit sirtida bir-biridan gorizontal holda ikki fut chamasi masofada ikkita temir halqa bor edi. Ulardan biridan kalta zanjir, ikkinchisidan qulf osilib turardi. Zanjirni beliga aylantirib, qulflab qo‘yish bir necha soniyalik ish edi. U shunchalik hayratda ediki, qarshilik ham ko‘rsatmadi. Kalitni sug‘urib olib, tokchadan orqaga chekindim.

— Qo‘lingizni devorga yuritib ko‘ring, — dedim. — Selitrani sezmay iloji yo‘q. Darhaqiqat, bu yer juda nam. Yana bir bor sizdan orqaga qaytishingizni iltijo qilaman. Yo‘qmi? Unda sizni albatta tashlab ketishim kerak. Ammo avval qo‘limdan kelgan barcha kichik xizmatlarni ko‘rsatishim lozim.

— Amontilyado! — deb xitob qildi do‘stim hali ham hayratidan o‘ziga kelmay.

— To‘g‘ri, — javob berdim, — Amontilyado.

Bu so‘zlarni aytarkanman, avval aytib o‘tgan suyaklar uyumini titkilay boshladim. Ularni bir chetga uloqtirib, tez orada bir qancha qurilish toshi va qorishmani ochdim. Shu ashyolar va andavam yordamida tokchaning og‘zini g‘ayrat bilan devor qilib tera boshladim.

Birinchi qatorni zo‘rg‘a terib ulgurganimda, Fortunatoning mastligi ancha tarqab qolganini payqadim. Buning ilk belgisi tokcha tubidan kelgan past, ingragan faryod bo‘ldi. Bu mast odamning faryodi emas edi. Keyin uzoq va o‘jar sukunat cho‘kdi. Ikkinchi qatorni, uchinchisini, to‘rtinchisini terdim; shunda zanjirning qattiq silkinayotganini eshitdim. Shovqin bir necha daqiqa davom etdi; bu orada unga ko‘proq huzur bilan quloq solish uchun ishimni to‘xtatib, suyaklar ustiga o‘tirdim. Nihoyat, shaqirlash tingach, yana andavani qo‘lga oldim va beshinchi, oltinchi va yettinchi qatorni to‘xtovsiz terib bitirdim. Devor endi deyarli ko‘ksim barobar bo‘lib qolgan edi. Yana to‘xtadim va mash’alalarni devor ustidan tutib, ichkaridagi qiyofaga bir necha zaif nur tushirdim.

Zanjirband qiyofaning bo‘g‘zidan birdan otilib chiqqan bir qator baland va chiyildoq qichqiriqlar meni go‘yo zarb bilan orqaga itarib yubordi. Qisqa bir lahza ikkilandim — titrab ketdim. Qilichimni qinidan sug‘urib, u bilan tokcha ichini paypaslay boshladim; ammo bir lahzalik o‘y meni yana xotirjam qildi. Qo‘limni sag‘analarning mustahkam devoriga qo‘ydim va ko‘nglim taskin topdi. Yana devorga yaqinlashdim. Baqirayotganning qichqiriqlariga javob qaytardim. Ularni takrorladim — ularga qo‘shildim — balandligi va kuchi bilan ulardan ham oshib tushdim. Shunday qildim va baqiruvchi jim bo‘ldi.

Endi yarim tun bo‘lgan edi, ishim nihoyasiga yetib qolgandi. Sakkizinchi, to‘qqizinchi va o‘ninchi qatorni bitirdim. So‘nggi, o‘n birinchi qatorning bir qismini ham terib qo‘ydim; joyiga qo‘yilib, suvaladigan birgina tosh qolgan edi. Uning og‘irligi bilan olishdim; uni mo‘ljallangan joyiga qisman qo‘ydim. Ammo shu payt tokchadan sochlarimni tikka qilib yuborgan past bir kulgi eshitildi. Uning ortidan qayg‘uli bir ovoz keldi, uni zodagon Fortunatoning ovozi ekanini zo‘rg‘a tanidim. Ovoz derdi:

— Ha! Ha! Ha! — Xe! Xe! — Juda ajoyib hazil, a’lo darajadagi hazil. Saroyda bu haqda ko‘p maza qilib kulamiz — xe! xe! xe! — may ustida — xe! xe! xe!

— Amontilyado! — dedim men.

— Xe! Xe! Xe! — Xe! Xe! Xe! — Ha, Amontilyado. Ammo kech bo‘lib qolmadimi? Saroyda bizni kutishmayaptimi — xonim Fortunato va boshqalar? Ketaylik.

— Ha, — dedim, — ketaylik.

— Xudo haqqi, Montrezor!

— Ha, — dedim, — Xudo haqqi!

Ammo bu so‘zlarga javob kutib, behuda quloq soldim. Toqatim toq bo‘ldi. Baland ovozda chaqirdim:

— Fortunato!

Javob yo‘q. Yana chaqirdim:

— Fortunato!

Hamon javob yo‘q. Qolgan tirqishdan mash’alani tiqib, ichkariga tashlab yubordim. Javoban faqat qo‘ng‘iroqchalarning jiringlashi eshitildi. Yuragim siqilib ketdi — sag‘analarning namligi tufayli, albatta. Ishimni tezroq tugatishga shoshildim. Oxirgi toshni zo‘rlab joyiga qo‘ydim; uni suvab tashladim. Yangi devorga qarshi suyaklardan iborat eski to‘siqni qaytadan tiklab qo‘ydim. Yarim asrdan beri ularni birorta banda bezovta qilgani yo‘q. In pace requiescat! — Tinchlikda yotsin!