Fikrlash tarzi — qisqacha

Kerol Dvek — amerikalik psixolog, Stenford universiteti professori. U o‘nlab yillar davomida bolalar va kattalarning muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlikka qanday munosabatda bo‘lishini o‘rgangan. Uning tadqiqotlari ta’lim psixologiyasida eng ko‘p tilga olinadigan ishlar qatoriga kiradi. «Fikrlash tarzi» (inglizcha «Mindset») kitobi 2006 yilda chiqqan va keyinchalik to‘ldirilgan nashrlarda qayta chop etilgan.

Kitobning g‘oyasi bir qarashda juda oddiy: odamlar o‘z qobiliyatlari haqida ikki xil ishonchga ega bo‘ladi. Ba’zilar aql, iste’dod va xarakter tug‘ma, o‘zgarmas narsa deb hisoblaydi. Boshqalar esa ularni mehnat, to‘g‘ri usul va boshqalarning yordami bilan rivojlantirish mumkin deb biladi. Dvek birinchisini «qotib qolgan fikrlash tarzi», ikkinchisini esa «o‘suvchi fikrlash tarzi» deb ataydi.

Muallifning asosiy da’vosi shundaki, bu ishonch odamning butun xulq-atvoriga ta’sir qiladi: qiyin vazifani tanlashiga, xatoga munosabatiga, tanqidni qabul qilishiga, boshqalarning muvaffaqiyatiga qanday qarashiga. Kitob maktab, sport, biznes, oila va er-xotin munosabatlaridan olingan ko‘plab misollar bilan to‘la.

Dvekning qiziqishi bolalarning qiyinchilikka qanday munosabatda bo‘lishini kuzatishdan boshlangan. U bolalarga juda qiyin masalalar berib, ularning xatti-harakatini o‘rgangan. Ba’zi bolalar muvaffaqiyatsizlikdan tushkunlikka tushgan, boshqalari esa aksincha, qiyin masaladan zavq olgandek, uni yechishga yanada qattiqroq kirishgan. Muallifni shu ikkinchi guruh hayratga solgan: ular uchun muvaffaqiyatsizlik umuman muvaffaqiyatsizlik emasdek edi. Shu kuzatishdan keyingi butun tadqiqotlar yo‘nalishi tug‘ilgan.

Kitob ilmiy tadqiqotlarga asoslangan bo‘lsa-da, u oddiy o‘quvchi uchun yozilgan: tili sodda, misollari hayotiy. Shuning uchun u o‘qituvchilar, ota-onalar, murabbiylar va rahbarlar orasida juda keng tarqalgan. Ko‘plab mamlakatlarda maktablar uning g‘oyalari asosida maxsus dasturlar ham tuzgan.