— Lekin, — deb e’tiroz bildirishi mumkin kimdir, inglizlarga xos gapning faqat mag‘zigagina e’tibor berib, — kuniga yigirma to‘rt soat deb u nimaga shama qilyapti o‘zi? Men kuniga yigirma to‘rt soat bilan yashashda hech qanday qiynalmayman. Istagan ishimning hammasini qilaman, ustiga gazeta tanlovlarida qatnashishga ham vaqt topaman. Kunda faqat yigirma to‘rt soat borligini bilgan odam yigirma to‘rt soat bilan qanoat qilishi oddiy ish-ku, axir!

Sizdan, aziz janob, uzr va kechirim so‘rayman. Siz men qariyb qirq yildan beri uchratishni orzu qilgan aynan o‘sha odamsiz. Iltimos, menga ismingiz va manzilingizni yuborsangiz va buni qanday uddalashingizni aytib berganingiz uchun qancha haq olishingizni yozsangiz! Men siz bilan gaplashish o‘rniga, siz men bilan gaplashishingiz kerak. Marhamat, oldinga chiqing. Sizning mavjudligingizga aminman, hali sizni uchratmaganim esa mening yo‘qotishim. Shu orada, siz paydo bo‘lguningizcha, men o‘zimga o‘xshagan dardkash hamrohlarim — yillar o‘tib, o‘tib, o‘tib borayotgani, hayotlarini hamon kerakli tartibga sola olmaganlari haqidagi tuyg‘u ozmi-ko‘pmi azob bilan ta’qib etayotgan son-sanoqsiz insonlar bilan suhbatimni davom ettiraman.

Agar bu tuyg‘uni tahlil qilsak, u eng avvalo bezovtalik, kutish, oldinga intilish, orzu tuyg‘usi ekanini ko‘ramiz. U doimiy noqulaylik manbai, chunki u barcha shodliklarimiz bazmidagi skeletdek o‘zini tutadi. Teatrga borib kulamiz; ammo pardalar oralig‘ida u bizga suyak barmog‘ini ko‘tarib qo‘yadi. So‘nggi poyezdga yugurib boramiz va platformada so‘nggi poyezdni kutib uzoq vaqt sovqotib turganimizda, u yonimizda suyaklarini shiqirlatib u yoqdan-bu yoqqa yurib so‘raydi: «Ey odam, yoshligingni nima qilding? Keksaligingni nima qilyapsan?» Siz bu doimiy oldinga intilish, orzu tuyg‘usi hayotning bir qismi va undan ajralmas, deb aytishingiz mumkin. To‘g‘ri!

Lekin bunda darajalar bor. Odam Makkaga borishni istashi mumkin. Vijdoni unga Makkaga borishi kerakligini aytadi. U yo‘lga chiqadi — sayohat idorasi yordamida yoki o‘zi; ehtimol, u Makkaga hech qachon yetib bormas; Port-Saidga yetmasdan cho‘kib ketishi mumkin; Qizil dengiz sohilida nomsiz-nishonsiz halok bo‘lishi mumkin; istagi abadiy ro‘yobga chiqmay qolishi mumkin. Ro‘yobga chiqmagan orzu uni doim bezovta qilishi mumkin. Lekin u Makkaga yetishni istab, shu istak bilan qiynalib, Brikstondan bir qadam ham chiqmagan odam kabi azob chekmaydi.

Brikstonni tark etgan bo‘lish — allanima. Ko‘pchiligimiz Brikstonni tark etmaganmiz. Hatto izvoshga o‘tirib Ladgeyt maydoniga borib, sayohat idorasidan yo‘lboshchili safar qancha turishini ham so‘ramaganmiz. O‘zimizga esa bahonamiz shu: kunda bor-yo‘g‘i yigirma to‘rt soat bor.

Agar bu mavhum, bezovta orzuimizni yanada chuqurroq tahlil qilsak, u biz sadoqat va axloq yuzasidan bajarishga majbur bo‘lgan ishlarga qo‘shimcha ravishda yana nimadir qilishimiz kerak, degan qat’iy fikrdan kelib chiqishini ko‘ramiz, deb o‘ylayman. Biz turli yozilgan va yozilmagan qoidalarga ko‘ra o‘zimizni va oilamizni (agar bo‘lsa) sog‘ va farovon saqlashga, qarzlarimizni to‘lashga, jamg‘arishga, malakamizni oshirib, farovonligimizni ko‘paytirishga majburmiz. Yetarlicha qiyin vazifa! Juda kam odam uddalaydigan vazifa! Ko‘pincha mahoratimizdan ortiq vazifa! Shunga qaramay, agar uni uddalasak — ba’zan uddalaymiz ham — baribir qoniqmaymiz; skelet hamon yonimizda.

Hatto bu vazifa mahoratimizdan ortiq ekanini, kuchimiz unga yetmasligini anglaganimizda ham, allaqachon haddan tashqari yuklangan kuchlarimizga yana qandaydir ish bersak, kamroq norozi bo‘lardik, degan tuyg‘u bizni tark etmaydi.

Haqiqat ham shunday. Rasmiy kun tartibidan tashqari nimadir qilish istagi kamolot yo‘lida ma’lum darajadan yuqori ko‘tarilgan barcha odamlarga xosdir.

Bu istakni qondirishga harakat qilinmaguncha, hali boshlanmagan nimanidir bezovtalik bilan kutish tuyg‘usi ruh osoyishtaligini buzib turaveradi. Bu istakni ko‘p nomlar bilan atashgan. U bilimga bo‘lgan umumbashariy intilishning bir ko‘rinishidir. U shunchalik kuchliki, butun umrini bilimni tizimli egallashga bag‘ishlagan odamlar ham uning ta’sirida yana ko‘proq bilim izlab, o‘z dasturlari chegarasidan chiqib ketishgan. Hatto, menimcha, dunyoda yashagan eng buyuk aql egasi Gerbert Spenser ham ko‘pincha uning ta’sirida tadqiqotning yoqimli, kichik soyliklariga burilib ketgan.

Menimcha, yashash istagini his qiladigan ko‘pchilik odamlarda — ya’ni aqliy qiziqishi bor odamlarda — rasmiy kun tartibidan oshish orzusi adabiy shaklga kiradi. Ular muntazam kitob o‘qishga kirishmoqchi bo‘lishadi. Shubhasiz, britaniyaliklar tobora ko‘proq kitobxonga aylanib bormoqda. Ammo shuni ta’kidlab o‘tmoqchimanki, adabiyot bilimning butun sohasini aslo qamrab olmaydi va o‘zini takomillashtirish — bilimini oshirish — haqidagi bezovta tashnalikni adabiyotdan butunlay tashqarida ham qondirish mumkin. Uni qondirishning turli yo‘llari haqida keyinroq gaplashamiz. Bu yerda esa adabiyotga tabiiy moyilligi yo‘q kishilarga shuni aytib qo‘yaman: adabiyot yagona buloq emas.